Rola słomy w rolnictwie i jej zagospodarowanie
W Polsce uprawa zbóż przekracza 70% ogólnej struktury zasiewów, a słoma jako produkt uboczny stanowi ponad 30 mln ton. W przeszłości wykorzystywano ją głównie jako ściółkę i paszę dla zwierząt. Jednak spadek pogłowia zwierząt gospodarskich oraz zmiana technologii produkcji zwierzęcej spowodowały jej nadwyżki w gospodarstwach rolnych, które trzeba zagospodarować. Te nadmiary słomy, najczęściej rozdrobnionej przez szarpacze kombajnów, zostają wymieszane z glebą, stanowiąc nawóz organiczny.
Często również rolnicy pozbywają się słomy na pokosach przez jej spalenie, co jest marnotrawstwem, zagrożeniem dla sąsiednich pól oraz niszczeniem środowiska naturalnego. Zbiór słomy pokombajnowej jest dość pracochłonny i kosztowny. Jednak słoma jest zbierana w większości przez rolników jako niezbędny materiał do produkcji rolniczej w gospodarstwie.
Prasowanie słomy: metody i charakterystyka bel
Zbiór słomy odbywa się na wiele sposobów, ale coraz częściej końcowym produktem są sprasowane wiązki w postaci prostopadłościennej i cylindrycznej.
Rodzaje pras do słomy
Do zbioru słomy i siana stosowane są:
- Prasy tłokowe wysokiego stopnia zgniotu: Dają możliwość zagęszczenia słomy w szerokim zakresie od 60 do 200 kg/m³.
- Prasy zwijające: Działają na zasadzie zwijania / rolowania / pokosu słomy w formie bel cylindrycznych. Prasy zwijające mają różne systemy działania, jedne wyposażone są w walce lub pasy, a inne w łańcuchy prętowe. Wyróżniamy prasy ze stałą i zmienną średnicą bel. Dość popularne są maszyny ze zmienną średnicą bel, które przez równomierne zagęszczanie - od środka na zewnątrz - prasują ściślej, a bele mają stabilniejszą formę. Przepustowość prasy ze zmienną komorą rośnie podczas pracy z powodu większej liczby bel i lepszego ich sprasowania. W prasach stałokomorowych stosuje się system rolkowo-prętowy, co zapewnia dobre obracanie się beli poprzez obrót prętów, które zagłębiają się w formowany materiał. Stopień wypełnienia komory kontroluje się za pomocą manometru lub wskaźnika mechanicznego. Prasy zwijające są niezbędne dla gospodarstw, które mają wysokie zapotrzebowanie na słomę i siano, sianokiszonki.
Właściwości sprasowanej słomy: zagęszczenie, wymiary i masa
Zbiór słomy pokombajnowej prasami wysokiego stopnia zgniotu daje możliwość zagęszczenia jej w szerokim zakresie od 60 do 200 kg/m³. Długość wiązek (balotów) małych mieści się w zakresie od 30 do 130 cm, zaś dużych do 250 cm. Pozwala to dostosowywać wymiary i masę wiązek do indywidualnych wymagań i potrzeb. Masa beli słomy, w zależności od wilgotności i stopnia zgniotu, może wynosić od 100 do 500 kg.
Czynniki wpływające na stopień sprasowania i regulacja pras
Należy pamiętać, że na stopień sprasowania będą wpływały między innymi: rodzaj zbieranej słomy, wilgotność zbieranego materiału i udział chwastów w słomie. Bezpośrednio przed rozpoczęciem pracy we wszystkich prasach należy wykonać regulacje: wysokości położenia podbieracza, stopnia sprasowania i długości wiązek. W normalnych warunkach (w położeniu roboczym) palce podbieracza nie powinny dotykać powierzchni pola. Odległość końców palców od ziemi, zależnie od wysokości ścierniska, powinna wynosić 4-5 cm. Przy zbiorze słomy bezpośrednio po skoszeniu, ułożonej luźno na wysokim ściernisku, wysokość położenia podbieracza należy zwiększyć.
Natomiast przy zbiorze słomy na przykład zleżałej, podbieracz należy opuścić nawet tak, aby palce stykały się z powierzchnią pola. Przy takim jednak ustawieniu powoduje to częste owinięcie i zapchanie podbieracza, zanieczyszczenie słomy ziemią oraz większe zużycie prasy, a głównie tłoka i komory prasowania. Przy mechanicznym blokowaniu tylnej klapy, bez zabezpieczenia przeciążeniowego, istnieje niebezpieczeństwo, że maszyna zostanie przeciążona, ponieważ operator mimo osiągnięcia maksymalnego ciśnienia nadal prasuje.
Mechanizacja zbioru i transportu bel słomy
Za pomocą pras zwijających można w pełni zmechanizować zbiór słomy. Jednak gospodarstwo musi dysponować sprzętem do załadunku, transportu i układania stert z bel cylindrycznych.
Metody zbioru i załadunku
Stosuje się różne rozwiązania. Do zbioru bel z pola i transportu na niewielkie odległości można wykorzystać nośnik zawieszany na TUZ ciągnika. Wydajność tej metody jest niewielka, ale w pełni wystarczająca na potrzeby niedużego gospodarstwa, które na przykład korzysta z usługowego zbioru słomy zwijanej w bele.
W większych gospodarstwach lepszym sposobem, umożliwiającym wydajny zbiór bel z pola, jest zastosowanie wózków samozaładowczo-stertujących. Są to przyczepy niskopodwoziowe, do rozładunku na trzy strony. Załadunek bel odbywa się przez najazd na belę i podebranie jej z pola chwytakiem bocznym.
Zbiór słomy z większą wydajnością można uzyskać prasami zbierającymi wielkogabarytowymi, formującymi prostopadłościenne bele wielkogabarytowe. Gospodarstwo musi dysponować ładowarkami czołowymi na ciągnikach o wyższej mocy, ładowarkami samojezdnymi albo posiadać przyczepiane do prasy - paletyzatory. Paletyzatory są to urządzenia do gromadzenia na polu bel ułożonych jedna na drugiej. Korzyści wynikające ze stosowania pras wysokogabarytowych to między innymi możliwość pełnej mechanizacji zbioru, załadunku i składowania słomy lub siana.
Transport słomy
Sprzęt do transportu bel
Podstawą do rozważenia, ile bali słomy zmieści się na rozrzutnik dwuosiowy, jest znajomość objętości i masy samych bel. Ilość zebranej z pola słomy zależy od odmiany zboża, wysokości kłosa, warunków pogodowych, nawożenia i wysokości ustawienia hedera podczas zbioru. Jest więc indywidualna dla każdej plantacji.
Wartość i koszt słomy w belach
Stwierdzenie, czy opłaca się kupić belę, jest jak wróżenie z fusów. Wszystko zależy od tego, jakiej do belowania słomy użyto prasy. Najważniejsza jest tutaj wielkość komory, która wpływa na wielkość balota, oraz siła zgniotu, która wpłynie na objętość i wagę "bala". Zakładając, że balot będzie ważył 250 kg, to cena 4 sztuk wyniesie 120 zł/t Netto/Brutto (w zależności od ustaleń ze sprzedawcą).
Na dzień dzisiejszy słoma zbóż w belach o średnicy 120 cm kosztuje średnio 80 zł/szt. Niektórzy sprzedają ją też na wagę, oczekując wówczas średnio 270 zł/t.