Polska scena rolnicza, choć ulegająca ciągłym zmianom, wykazuje stabilny poziom mechanizacji, szczególnie w zakresie wyposażenia w ciągniki rolnicze. Analizując dostępne dane, można zaobserwować zarówno ogólną liczbę maszyn, jak i ich rozmieszczenie oraz preferowane zakresy mocy, co pozwala na szczegółowy obraz stanu polskiego rolnictwa.
Liczba i rozmieszczenie ciągników rolniczych w Polsce
Według danych Głównego Urzędu Statystycznego (GUS), w 2023 roku w polskich gospodarstwach rolnych spisano 1 464,4 tys. ciągników rolniczych. Jest to liczba imponująca, jednak statystyki te należy interpretować z uwagą, ponieważ "przeciętnie w każdym gospodarstwie rolnym znajdował się jeden ciągnik" to jedynie średnia arytmetyczna.
Udział gospodarstw z ciągnikami w ogólnej liczbie gospodarstw rolnych wynosił około 71%. Odsetek ten zwiększał się wraz ze wzrostem powierzchni użytkowanych gruntów:
- około 31% w grupie podmiotów do 1 ha użytków rolnych (UR) włącznie.
- blisko 91% w gospodarstwach o powierzchni powyżej 10 ha UR.
Zanotowano duże zróżnicowanie terytorialne pod względem wyposażenia gospodarstw w ciągniki rolnicze. Udział gospodarstw z ciągnikami w ogólnej liczbie gospodarstw rolnych w województwie kształtował się od około 61% do około 80%.
Województwa z najwyższym udziałem gospodarstw posiadających ciągniki:
- kujawsko-pomorskie
- podlaskie
- lubelskie
- świętokrzyskie
Województwa z najniższym udziałem gospodarstw posiadających ciągniki:
- lubuskie i dolnośląskie (po około 61%)
- zachodniopomorskie, warmińsko-mazurskie i śląskie (od około 63% do około 64%)
Warto również zauważyć, że w gospodarstwach mniejszych obszarowo (do 15 ha UR) przypadało średnio od 36 do 171 ciągników na 100 gospodarstw, natomiast w gospodarstwach powyżej 15 ha UR wykorzystywano już więcej niż 2 ciągniki. Świadczy to o tym, że im więcej hektarów, tym więcej ciągników w gospodarstwie.
Moc silnika ciągników rolniczych
Struktura ciągników według mocy silnika pokazuje dominację maszyn o średniej mocy.
Najpopularniejsze przedziały mocy:
- 15-25 kW (ok. 28% gospodarstw z ciągnikami)
- 25-40 kW (ok. 31% gospodarstw z ciągnikami)
- 40-60 kW (ok. 41% gospodarstw z ciągnikami)
- 60-100 kW (ok. 30% gospodarstw z ciągnikami)
W strukturze ciągników według mocy silnika, maszyny o mocy od 15 do 25 kW, od 25 do 40 kW, od 40 kW do 60 kW i od 60 kW do 100 kW stanowiły około 88% ogólnej liczby spisanych ciągników. Zdecydowana większość gospodarstw wyposażona była w ciągniki o wyżej wymienionych mocach.
Odsetek gospodarstw rolnych z ciągnikami o najwyższej mocy (100 kW i więcej, czyli około 136 KM i powyżej) kształtował się na poziomie około 12%.
Najmniej odnotowano gospodarstw rolnych z ciągnikami o najniższej mocy (do 15 kW, czyli około 20 KM) - około 2%.
Średnia nominalna moc ciągników wykorzystywanych w polskim rolnictwie systematycznie wzrasta, osiągając w 2020 roku 46,9 kW.
Zmiany w liczbie ciągników na przestrzeni lat
W 2020 roku w Polsce było 1,448 mln ciągników rolniczych, co oznacza wzrost o prawie 30 tys. w porównaniu do 2010 roku. Należy zaznaczyć, że nie była to wartość najwyższa zanotowana w ostatnim 15-leciu, gdyż pod tym względem najlepszy był rok 2016. Najwięcej hektarów na traktor przypada w województwie opolskim.
Poniższa tabela przedstawia liczbę gospodarstw indywidualnych w Polsce w wybranych latach:
| Rok | Liczba gospodarstw indywidualnych (tys.) | W tym gospodarstwa z powierzchnią UR od 0,1 ha (tys.) |
|---|---|---|
| 1950 | 3168,5 | 2762,0 |
| 1960 | 3591,9 | 2937,3 |
| 1970 | 3399,0 | 2736,8 |
| 1980 | 2897,0 | 2463,0 |
| 1990 | 2564,9 | 2137,9 |
| 2002 | 1951,7 | 1881,0 |
| 2010 | 1509,1 | 1484,2 |
| 2020 | 1317,0 | 1291,0 |
W 2002 roku za gospodarstwo indywidualne uważano gospodarstwo rolne o powierzchni użytków rolnych od 0,1 ha, będące własnością lub znajdujące się w użytkowaniu osoby fizycznej lub grupy osób.
Inne maszyny rolnicze
Poza ciągnikami, ważne są także inne maszyny rolnicze, które wpływają na poziom mechanizacji gospodarstw.
Kombajny:
- W 2020 roku, w porównaniu do 2010 roku, wzrosła liczba kombajnów zbożowych (o 10,1%).
- Spadła natomiast liczba kombajnów ziemniaczanych (o 24,9%) i do zbioru buraków cukrowych (o 62,1%).
- Liczba silosokombajnów w Polsce wynosi 0,3 tys. sztuk.
Opryskiwacze:
- W 2020 roku polscy rolnicy posiadali 462,3 tys. sztuk opryskiwaczy polowych (spadek o 5,8% w porównaniu do 2010 roku) i 51,8 tys. sztuk opryskiwaczy sadowniczych i do roślin jagodowych (wzrost o 10,4%).
- W 2020 roku 34,1% gospodarzy miało do dyspozycji opryskiwacz polowy (wzrost o 2,2 pp. w porównaniu do 2010 roku), a 3,3% opryskiwacz sadowniczy (wzrost o 0,2 pp.).
Te zmiany, w połączeniu ze zmniejszeniem liczby gospodarstw, nie wpływają negatywnie na poziom zmechanizowania gospodarstw, gdzie obserwuje się wzrosty.
Interpretacja danych i wyzwania
Mimo wysokiej liczby ciągników, pojawiają się głosy, że w wielu gospodarstwach jest ich po prostu za dużo i nie są one w pełni wykorzystane. Niekiedy nabywano je "na siłę" w ramach swoistego "wyścigu zbrojeń". Część z tych maszyn nie jest w ogóle użytkowana, stanowiąc tak zwany "martwy kapitał".
W Rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/1091 z dnia 18 lipca 2018 r. wprowadzono szczegółowe wytyczne dotyczące statystyk w gospodarstwach rolnych. Przeprowadzenie spisu rolnego w 2002 r. było istotnym punktem odniesienia dla kolejnych badań.