Jelcz to polskie przedsiębiorstwo motoryzacyjne, z siedzibą w Jelczu-Laskowicach w powiecie oławskim, województwie dolnośląskim. Jest to również marka samochodów ciężarowych i autobusów, która przez dekady stanowiła ważny element polskiego przemysłu motoryzacyjnego.
Historia Przedsiębiorstwa Jelcz-Laskowice
Początki i Założenie Zakładów
W 1952 roku podjęto decyzję o wykorzystaniu zniszczonych działaniami wojennymi hal byłej niemieckiej fabryki zbrojeniowej Bertha Werke w Jelczu koło Oławy do celów produkcyjnych. Za datę utworzenia przedsiębiorstwa przyjmuje się 15 marca 1952 roku, choć zarządzenie ministra transportu w przedmiocie jego utworzenia zostało wydane 28 marca. Powołano wówczas przedsiębiorstwo o nazwie Zakłady Budowy Nadwozi Samochodowych.
Pierwsze Polskie Konstrukcje
Jednym z pierwszych pojazdów opracowanych w ZBNS był tak zwany autobus zastępczy, powszechnie nazywany „Stonką”. Na podwoziu samochodu ciężarowego Star 20 zbudowano zamknięte nadwozie szkieletowe, które pozwalało na przewóz 25 pasażerów. Warunki podróży nie należały do najlepszych, jednak wobec dotkliwego braku autobusów było to rozwiązanie umożliwiające znacznie bezpieczniejszy przewóz osób niż zwykłymi samochodami ciężarowymi. Produkcję tych pojazdów rozpoczęto w 1954 roku.
W obliczu tymczasowości rozwiązania "Stonki", w Jelczu opracowano "prawdziwy" autobus, którego konstrukcja opierała się również na zespołach Stara. W maju 1955 roku przedstawiono prototyp autobusu międzymiastowego o nazwie Star Jot 55. Produkcja tego modelu jednak nie została podjęta, uznano bowiem, że nie ma potrzeby równoczesnego wytwarzania dwóch typów autobusów o podobnej wielkości. Znacznie bardziej potrzebny był autobus o pojemności około 50 osób. Prace nad jego konstrukcją podjęto w BKPMot w Warszawie, gdzie w 1957 roku zbudowano prototyp o nazwie Odra A-81, oparty na zespołach samochodu Żubr.
Rozwój Produkcji Autobusów
Licencja Czechosłowacka i Autobus Jelcz
Duże kłopoty z lokalizacją produkcji Żubra oraz fakt, że prototypowy autobus był dopiero w początkowej fazie badań i rozwoju, spowodowały decyzję władz o zakupie licencji zagranicznej. W ramach przygotowań do tej produkcji Zakłady Budowy Nadwozi Samochodowych połączyły się z Zakładami Naprawy Samochodów w Jelczu. Pierwszą serię 20 sztuk autobusów zmontowano z części nadesłanych z fabryki Karosa pod koniec 1959 roku. Otrzymały one nazwę Jelcz. W następnym roku wykonano już 202 tych pojazdów, a produkcja systematycznie wzrastała, dążąc do docelowej wielkości 1500 sztuk rocznie.
Autobusy Miejskie i Przegubowe
W 1963 roku Jelczańskie Zakłady Samochodowe przystąpiły do produkcji odmiany miejskiej autobusu Jelcz. Nowa odmiana, oznaczona symbolem Jelcz 272 MEX, była wyposażona w dwoje otwieranych pneumatycznie drzwi w prawej ścianie nadwozia. Zmieniono układ foteli we wnętrzu pojazdu, co zwiększyło liczbę pasażerów oraz ułatwiło przemieszczanie się do wyjścia. Autobus mógł zabierać 81 pasażerów, z czego 28 na miejscach siedzących. Usprawniono wentylację i ogrzewanie wnętrza, rezygnując z bagażników.
W tym samym roku Miejskie Przedsiębiorstwo Autobusowe w Warszawie, borykające się z brakiem kierowców, postanowiło samodzielnie zbudować autobus przegubowy. W lipcu 1963 roku zapadła decyzja o budowie pojazdu przegubowego z wykorzystaniem dwóch uszkodzonych Jelczy, a prototyp był gotowy w październiku. Badania potwierdziły przydatność takiego autobusu. Oba człony autobusu połączono przegubem kulistym, a tylna oś była kierowana, co ograniczało promień skrętu. Jako oś tylną zastosowano kierowaną oś z wycofanego z eksploatacji francuskiego autobusu Chausson. Po usprawnieniach technologicznych, Jelczańskie Zakłady Samochodowe podjęły produkcję tych autobusów przegubowych, oznaczonych symbolem Jelcz AP-02, które mogły przewozić 154 pasażerów, w tym 34 na miejscach siedzących. W niewielkich liczbach produkowano także turystyczną odmianę Jelcz Lux 014, wyróżniającą się świetlikami w bocznych krawędziach dachu.
We wrześniu 1965 roku bramy Jelczańskich Zakładów Samochodowych opuścił pięciotysięczny egzemplarz autobusu. Ogółem w tym roku JZS wyprodukowały 1877 autobusów, w trzech podstawowych wersjach: międzymiastowej 043, miejskiej 272 MEX i turystycznej 014 Lux. W 1965 roku rozpoczęto prace nad zmodernizowanym autobusem przegubowym, reagując na uwagi eksploatacyjne i dążąc do unifikacji zespołów z samochodami ciężarowymi. Skrócono drugi człon autobusu i poszerzono środkowe drzwi, co poprawiło zwrotność i skróciło czas postoju na przystankach. Trzecią oś zaadaptowano z ciężarowego Żubra. Pojazd napędzał sześciocylindrowy silnik ZS typu Škoda 706 RT o mocy 117,6 kW, a jego układ napędowy był klasyczny. Długość całkowita autobusu wynosiła 15 880 mm, a masa własna 12 000 kg. Autobus ten zabierał 136 pasażerów, w tym 37 na miejscach siedzących.
Innowacyjne Prototypy i Modernizacje
Zakładowe biuro konstrukcyjne w Jelczu w 1964 roku zaprezentowało bardzo oryginalny autobus turystyczny o nazwie Odra 042. W jego opracowaniu brali udział pracownicy Politechniki Wrocławskiej i Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych we Wrocławiu, a budowa prototypu trwała zaledwie 8 miesięcy. Autobus wyróżniał się sylwetką z dużymi szybami i czterema reflektorami wbudowanymi w ścianę przednią, przykrytymi przezroczystymi płytkami z tworzywa sztucznego. Konstrukcja przystosowana była do silnika o mocy 125-140 kW. Kolejnym pojazdem była przyczepa autobusowa typu PO-1, przystosowana do współpracy z międzymiastową odmianą Jelcza.
W 1965 roku, wobec braku małych autobusów w programie produkcyjnym, konstruktorzy z Jelcza podjęli próbę stworzenia takiego pojazdu, wykorzystując zespoły Stara i Jelcza. Powstałemu w ten sposób pojazdowi nadano nazwę MAT Oławka (Mały Autobus Turystyczny). Luksusowo wykończone wnętrze Oławki pozwalało na wygodny przewóz 24 pasażerów, a silnik o mocy 77 kW umożliwiał rozwijanie prędkości maksymalnej 108 km/h.
Po opanowaniu produkcji wielu odmian autobusów, Jelcz zaczął je eksportować. W 1967 roku dla potrzeb CSRS zbudowano autobus międzymiastowy typu 038, a następnie autobus podmiejski typu 041. Na przełomie lat 1968/1969 biuro konstrukcyjne JZS podjęło prace nad własną konstrukcją autobusu miejskiego dużej pojemności. Prototyp tego pojazdu, oznaczonego symbolem 039, zbudowano w 1970 roku i mógł on zabierać 120 pasażerów.
W dziedzinie autobusów międzymiastowych opracowano w Jelczu nowe podwozie, wykorzystując zespoły krajowych samochodów ciężarowych. Prototypy autobusu o nazwie Jelcz II na tym podwoziu zbudowano na początku 1971 roku. Nowy autobus, niemal nie różniący się zewnętrznie od typu 043, nosił oznaczenie 044. Do napędu użyto silnika ZS typu SW 680/55 produkowanego w WSK Mielec na licencji angielskiego Leylanda, osiągającego moc 147 kW. Zastosowano jednotarczowe sprzęgło cierne WSK Świdnik i skrzynię przekładniową FPS Tczew typu S6-90 (na licencji ZF). Napęd przenoszono na most tylny typu Raba, importowany z Węgier. Autobus osiągał prędkość maksymalną 76 km/h, a jego masa własna wynosiła 8900 kg.
Współpraca z Berliet: Era Jelcz-Berliet
Na początku 1972 roku Prezydium Rządu podjęło uchwałę w sprawie rozpoczęcia produkcji autobusów dużej pojemności. Wobec braku w pełni gotowego własnego rozwiązania, zdecydowano się na współpracę z przedsiębiorstwem zagranicznym. Po rozmowach z kilkoma firmami, ostateczny wybór padł na francuskie przedsiębiorstwo Berliet. Berliet zaoferował swój najnowszy model 11-metrowego autobusu miejskiego typu PR 100 i podjął się opracowania nowego, wydłużonego modelu. Docelową wielkość produkcji określono na 5000 sztuk rocznie. Już w grudniu 1972 roku zmontowano pierwszych 20 sztuk autobusów typu PR 100.
Autobus Berliet PR 100 posiadał wagonowe nadwozie z kadłubem kratownicowym wykonanym z rur prostokątnych. Bogato oszklona ściana przednia zapewniała dobrą widoczność. Przy długości całkowitej 11 230 mm masa własna wynosiła zaledwie 8300 kg, a autobus osiągał prędkość maksymalną 70 km/h.
W 1975 roku rozpoczęto produkcję autobusu miejskiego Jelcz-Berliet PR110U, opartego na licencji Berlieta. W odróżnieniu od wzorca, miał silnik WSK Mielec SW 680 /56/3 na licencji Leylanda (185 KM), skrzynię biegów FPS Tczew (na licencji ZF), troje drzwi zamiast dwojga i dłuższe nadwozie (12 zamiast 11 metrów). Charakteryzował się nisko umieszczoną podłogą (około 650-700 mm nad ziemią). W 1978 roku rozpoczęto produkcję podmiejskiej/lokalnej wersji autobusu Jelcz PR110IL, oferującej wyższy standard, lepsze siedzenia, zasłonki na okna i bagażnik podpokładowy.
Jelcz jako Producent Wojskowych Ciągników Siodłowych
Od lat 50. do 2001 roku samochody ciężarowe i autobusy pod marką Jelcz były produkowane przez Jelczańskie Zakłady Samochodowe Jelcz S.A., a następnie przez spółki zależne. Produkcja autobusów została zakończona w 2008 roku. Obecnie produkcja samochodów ciężarowych jest kontynuowana przez Jelcz Sp. z o.o. (dawniej Jelcz - Komponenty Sp. z o.o.), która w 100% należy do Huty Stalowa Wola SA. Firma skupia się głównie na specjalizowanych wojskowych pojazdach średniej i dużej ładowności.
"JAK" Jelcz C882.62 "Kubuś" Transport Czołgu Leopard 2PL - Ostróda
Jelcz C882.62: Kluczowy Element Logistyki Wojskowej
Ciągnik marki JELCZ typ C882.62 jest pojazdem przygotowanym na potrzeby Sił Zbrojnych RP. To kluczowy element logistycznego wyposażenia, służący do organizacji transportu ciężkiej techniki z wykorzystaniem sieci drogowej, również w trakcie przerzutu sprzętu wojskowego poza granice kraju. Jest on dostarczany w zestawie z naczepą niskopodwoziową do transportu czołgów i ciężkiego sprzętu gąsienicowego, o łącznej masie nawet do 70 ton. Zestaw ten jest zdolny do przewozu czołgów podstawowych Abrams oraz maszyn rodziny Leopard 2, znajdujących się na wyposażeniu Sił Zbrojnych RP.
Wyposażenie i Zastosowanie
Ciągniki Jelcz C882.62 wraz z naczepami wieloosiowymi o podwyższonej mobilności, zapewniają dojazd do prowizorycznych ramp i placów przeładunkowych. Umożliwiają załadunek i rozładunek ładunków na naczepę z wykorzystaniem wyciągarek i narzędzi będących w wyposażeniu zestawu. Wyposażenie ciągnika (wyciągarki) oraz naczepy (najazdy) pozwalają na załadunek i rozładunek transportowanego sprzętu w warunkach polowych, bez konieczności wykorzystania wcześniej przygotowanych ramp załadunkowych. Zestawy te są również przystosowane do transportu kolejowego, morskiego oraz lotniczego.
Realizacja Umów i Przyszłość
Ciągniki te powstały w ramach umowy zawartej pomiędzy JELCZ Sp. z o.o. i Inspektoratem Uzbrojenia w dniu 29 maja 2019 roku. Umowa przewiduje dostarczenie łącznie 23 zestawów do transportu czołgów i ciężkiego sprzętu gąsienicowego, składających się z ciągnika C882.62 marki JELCZ i naczepy produkowanej przez Spółkę Demarko S.A., a także 3 ciągników bez naczep. W ramach realizacji pierwszego etapu tej umowy, na początku kwietnia 2022 roku, Spółka przekazała na potrzeby Wojska Polskiego łącznie 7 pojazdów, w tym 4 kompletne zestawy i 3 ciągniki bez naczep.