Historia pługa z odkładnicą i brony

Pług i brona to fundamentalne narzędzia rolnicze, które towarzyszą ludzkości od zarania rolnictwa, czyli od momentu, gdy ludzie porzucili koczowniczy tryb życia na rzecz uprawy żywności w pobliżu stałych domostw. Przez tysiąclecia ich konstrukcja ewoluowała, od prostych narzędzi drewnianych po zaawansowane maszyny, które w znaczący sposób wpłynęły na wydajność i efektywność pracy na roli.

Ewolucja narzędzi do uprawy roli - od radła do pługa z odkładnicą

Zanim wynaleziono pług w formie, jaką znamy dzisiaj, rolnicy wykorzystywali różnorodne metody przygotowania gleby pod uprawę roślin. Początkowo narzędzia te jedynie ułatwiały i przyspieszały prace na roli.

Radło - pierwotna forma pługa

Pierwotną formą pługa było radło. Świadectwa wykorzystania tego typu narzędzi pochodzą z około 4000 r. p.n.e., a najstarsze ślady jego użycia znaleziono na terenie obecnego Iraku (wówczas Mezopotamii). Pierwsze radła miały postać zwykłego, rozgałęzionego pniaka lub grubej gałęzi, które rolnik ciągnął po ziemi, spulchniając ją.

Z czasem praca z radłem ulegała udoskonaleniu. Narzędzie zyskało symetryczną radlicę, która pracowała w glebie, oraz grzędziel, za pomocą którego można było zaprząc do ciągnięcia zwierzęta pociągowe. W późniejszych czasach radła nie zmieniły zasadniczo swojej formy, jednak dzięki postępowi w zakresie metalurgii zaczęto je wytwarzać z żelaza.

Kolejna zmiana nastąpiła prawdopodobnie w I wieku p.n.e., kiedy symetryczną radlicę zaczęto zastępować lemieszem podcinającym skibę, a radło wyposażono w deskę odsuwającą skiby na bok. W ten sposób wprowadzona została orka skibowa. Radło w takiej postaci było używane na polskich ziemiach jeszcze do przełomu XII i XIII wieku, kiedy to upowszechniły się pługi.

Socha - pramatka pługa

Socha to jedno z najstarszych narzędzi do uprawy roli, używane na ziemiach polskich jeszcze w XIX, a gdzieniegdzie nawet na początku XX wieku. W odróżnieniu od późniejszego pługa, socha nie miała lemiesza odwracającego skibę. Jej zadaniem było przede wszystkim spulchnienie i nacięcie warstwy ornej, a nie pełne odwracanie ziemi.

Klasyczna socha składała się głównie z twardych gatunków drewna, takich jak dąb, jesion, czasem grab. Budowano ją zazwyczaj z naturalnie rozgałęzionych konarów, które tworzyły trzon i „nogi” narzędzia. Najprostsze sochy były całkowicie drewniane, a ich końcówka ścierała się szybko i wymagała częstych napraw. Wraz z upowszechnieniem kowalstwa wiejskiego zaczęto wzmacniać końcówkę żelazem, co zdecydowanie poprawiło efektywność orki.

Budowa sochy - elementy i ich funkcje

Mimo prostoty, tradycyjna socha miała kilka wyraźnie wyodrębnionych elementów:

• Trzon (dyszel) - długa, drewniana belka, którą zaprzęgano do zwierzęcia pociągowego; przenosiła siłę ciągu na część roboczą.
• Noga robocza - dolne ramię, wchodzące w glebę; na jego końcu znajdowała się stopka lub proste żelazne okucie.
• Rękojeść (kierownica) - część, której trzymał się oracz, kontrolując głębokość i kierunek prowadzenia narzędzia.
• Okucia żelazne - wzmacniające elementy przy końcówce roboczej, chroniące drewno przed szybkim ścieraniem.

W niektórych regionach występowały też sochy z dwoma nogami (tzw. socha dwustopowa), które stabilniej prowadziły się w bruździe.

Jak orano sochą krok po kroku

Praca sochą była wymagająca fizycznie i wymagała dużej wprawy. Schemat orki wyglądał zwykle podobnie:

1. Zaprzęgnięcie zwierząt - do sochy zaprzęgano najczęściej parę wołów lub koni.
2. Ustawienie początkowej bruzdy - oracz wchodził z sochą na skraj pola, wbijał nogę roboczą w ziemię i dawał znak do ruszenia.
3. Regulacja głębokości - głębokość pracy zależała od siły oracza i jakości gleby. Rękojeść unoszono lub przyciskano, by zanurzyć końcówkę głębiej lub płycej.
4. Prowadzenie w linii prostej - utrzymanie prostej bruzdy wymagało doświadczenia. Często oracz wybierał sobie punkt orientacyjny na drugim końcu pola.
5. Stopniowe przeorywanie - kolejne przejazdy zachodziły na poprzednie, stopniowo spulchniając większą część pola.

Socha nie odwracała skiby tak skutecznie jak pług, dlatego chwasty i resztki roślinne pozostawały w większej części na powierzchni. Z tego powodu pola orane sochą były później intensywnie bronowane lub ręcznie oczyszczane.

Pług z odkładnicą - rewolucja w rolnictwie

Pojawienie się pługa z prawdziwego zdarzenia było przełomem w historii rolnictwa. Pługi z lemieszem i odkładnicą, które nie tylko nacinały ziemię, ale też odwracały skibę, zakopując chwasty i resztki pożniwne, pojawiły się w Europie około III-IV wieku n.e. (tzw. carruca). Ich szersze zastosowanie nastąpiło w średniowieczu wraz z upowszechnieniem trójpolówki. Rozkwit głębokiej orki nastąpił w XIX wieku, dzięki patentom Wooda (1814-1819) i Deere’a (1837), które sprawiły, że pług stalowy stał się masowo produkowany i bardziej dostępny.

Przez długi czas pług nie przechodził znacznej ewolucji. Dopiero około roku 1750 n.e. powstał pług posiadający odkładnię odwracającą glebę. Był to tzw. pług rotherdamski. Innowacja polegała na tym, że odkładnica nie tylko odsuwała skibę, ale również ją odwracała, co było wielkim skokiem technologicznym i znacznie ułatwiło pracę ówczesnych rolników.

Co dał pług?

• Zwiększenie wydajności uprawy - pług pozwalał głęboko spulchnić i odwrócić ziemię, w przeciwieństwie do płytkiego drapania sochą czy broną.
• Zagospodarowanie ciężkich gleb - szczególnie gliniastych i wilgotnych, np. w północnej Europie, gdzie socha i brona nie dawały rady.
• Rozwój systemów rolnych - umożliwiał bardziej efektywne zarządzanie ziemią i płodozmianem.

Budowa tradycyjnego pługa konnego

Pług konny, używany do pojawienia się traktorów, składał się z kilku podstawowych elementów:

Współczesne pługi to nadal maszyny o prostej roli, ale technologia ich wykonania jest zdecydowanie bardziej zaawansowana. W zależności od przeznaczenia głębokość orki może wahać się od około 5 cm (podorywka) do około 30 cm (orka przedzimowa). Główną zmianą jest sposób ciągnięcia pługa - nie robi tego już człowiek, coraz rzadziej korzysta się z pracy zwierząt, a dominują ciągniki rolnicze.

Typy pługów używanych przed erą traktorów

Na polach przed erą ciągników można było spotkać kilka odmian pługa, dopasowanych do lokalnych warunków, profilu gospodarstwa i zamożności gospodarza:

• Pług jednoskibowy - najczęściej spotykany, prosty w budowie.
• Pług dwuskibowy - cięższy, wymagający mocniejszego zaprzęgu, umożliwiał szybszą orkę większych areałów.
• Pług z przedpłużkiem - wyposażony w dodatkowy mały lemiesz, który podcinał wierzchnią warstwę gleby z darnią i chwastami, skuteczniej je zakopując.
• Pług łąkowy - lżejszy, dostosowany do płytkiej orki na łąkach i pastwiskach.

Współczesne rodzaje pługów rolniczych

Dzisiejszy rynek obfituje w pługi rolnicze różnego rodzaju, które są ciągnięte przez ciągniki rolnicze:

• Pług lemieszowy (zagonowy) - odrzuca skiby gleby tylko na prawo, tworząc regularne zagony. Lemiesz to dolna część korpusu, odpowiedzialna za poziome odcięcie skiby.
• Pług obrotowy (obracalny) - posiada korpus, który pozwala na odkładanie gleby zarówno na lewo, jak i na prawo. Używany do orki bezzagonowej. Jest zbudowany z ramy, korpusów roboczych i głowicy z mechanizmem obrotu o 180 stopni.
• Pług talerzowy - elementy czynne to talerze, będące wycinkiem kuli. Stosowany podczas orki kamienistej gleby, obracające się talerze tną korzenie i rozłupują kamienie.
• Pług zagonowy - odwracają skiby tylko w jednym kierunku, co może prowadzić do powstawania bruzd i grzbietów utrudniających dalsze prace. Ich zaletą jest lekkość konstrukcji.
• Pług zawieszany - łączony z ciągnikiem za pomocą trójpunktowego układu zawieszenia (TUZa), który służy także do podnoszenia i opuszczania pługa.
• Pług półzawieszany - łączony z ciągnikiem przez cięgła TUZa, unoszony z przodu, a podpierany w tylnej części kołami zarówno podczas transportu, jak i orki.
• Pług przyczepiany - w całości podpierany przez własne koła. Wykorzystywany do pracy na naprawdę dużych terenach, może posiadać nawet kilkanaście korpusów.

Wybór pługa zależy od wielu czynników, takich jak moc ciągnika, wielkość gospodarstwa i rodzaj gleby. Dobrze dopasowany pług powinien zapewnić równomierność głębokości i szerokości orki.

Inne specjalistyczne pługi

Oprócz wymienionych maszyn rolniczych, istnieją także pługi o szczególnych, bardzo specyficznych zastosowaniach:

• Pług leśny - maszyna do mechanizacji prac leśnych.
• Pług łąkowy - przystosowany do orania łąk, z wydłużonym lemieszem i odkładnicą, odwracającą darnią w dół.
• Pług śnieżny (odśnieżny) - konstrukcja przypomina standardowy pług, ale służy do usuwania śniegu.
• Pług kablowy - urządzenie służące do układania kabli polowych.
• Pług kreci - urządzenie służące do wykonywania w glebie na pewnej głębokości kanałów, czyli drenów krecich.
• Pług melioracyjny - maszyna do odspajania i rozpychania gruntu w sposób ciągły według określonego profilu.
• Pług okopowy - pług przystosowany do kopania transzei i rowów łączących, o głębokości do ok. 1 m.

Historia brony

Kolejnym ze znanych ludzkości od bardzo dawna narzędzi rolniczych jest brona. Służy ona do bronowania - czyli do spulchniania roli, skruszenia brył, zniszczenia chwastów i zmniejszenia niepożądanego parowania wody z gleby. Bronowanie wykonuje się po orce, dzięki czemu rola zostaje wyrównana i łatwiej przyswaja wodę i powietrze.

Ewolucja brony

Za pierwsze brony służyły wiązki chrustu lub cienkich gałązek z wierzchołków drzew, które człowiek ciągnął za sobą po polu. Później zaczęto łączyć ze sobą pnie młodych drzew, z których obcięto gałęzie, pozostawiając wypustki zdolne do kruszenia roli. Ich większa masa wymagała pomocy zwierzęcia pociągowego, ale też zapewniała szybszą i wydajniejszą pracę.

Rodzaje bron: od drewnianych do żelaznych

Brony, podobnie jak pługi, ewoluowały wraz z rozwojem kowalstwa i przemysłu metalowego. Najważniejsze typy stosowane przed erą traktorów to:

• Brona drewniana z drewnianymi zębami - najprostsza konstrukcja, stosowana głównie na lżejszych glebach.
• Brona drewniana z żelaznymi zębami - kompromis między trwałością a kosztem.
• Brona żelazna - cała stalowa lub żelazna konstrukcja, często segmentowa, umożliwiająca łączenie kilku sekcji.
• Brona kolczasta i zębata - typy różniące się kształtem i rozmieszczeniem zębów.

Współczesna brona również składa się z osi z osadzonymi na nich dyskami lub łopatkami. Elementy te, narażone na duże obciążenia i zagrożone pękaniem oraz ścieraniem, trzeba regularnie wymieniać.

Dawne techniki orki - praktyka pracy w polu

Orka przed erą traktorów nie była czynnością wykonywaną „przy okazji”. Wymagała starannego zaplanowania, bo od jej jakości zależały plony i ilość pracy przy dalszej uprawie. Kluczowe były trzy kwestie: termin, kierunek i głębokość orki.

Terminy i rodzaje orki w rocznym cyklu

W rolnictwie opartym na sochach i pługach rozróżniano kilka podstawowych rodzajów orki, ściśle powiązanych z kalendarzem prac i wymaganiami upraw:

• Orka zimowa (przedzimowa) - głęboka, wykonywana jesienią, żeby gleba mogła się naturalnie rozkruszyć przez mróz.
• Orka wiosenna - płytsza, wykonywana na polach, które z różnych przyczyn nie były orane jesienią lub pod uprawy wrażliwe na zbyt głębokie poruszenie gleby.
• Orka siewna - bezpośrednio przed siewem, często lekkie poprawka po orce zimowej.
• Orka pod okopowe - głębsza, staranniejsza, zwykle jesienią pod ziemniaki, buraki, brukiew.

Technika prowadzenia sochy i pługa

Praca z sochą czy pługiem wymagała wyczucia. Doświadczeni oracze potrafili po śladzie bruzdy rozpoznać, czy prowadził ją nowicjusz, czy ktoś „z ręką”.

• Utrzymanie prostej bruzdy - pierwszą linię na polu starano się poprowadzić jak najprościej. Kolejne przejazdy prowadzono, trzymając płoze w poprzedniej bruzdzie.
• Kontrola głębokości - oracz dociążał lub odciążał uchwyty pługa.
• Nawroty na końcu pola - na niewielkich działkach nawracano w ciasnych łukach, na większych w szerokich nawrotkach, zostawiając pas niezaoranej ziemi, który dopiero później był „domykany”.

Zaprzęgi robocze: od wołów do koni

Bez zwierząt pociągowych socha, pług i brona byłyby bezużyteczne. Zanim pojawiły się ciągniki, ciężar orki spoczywał na grzbietach wołów i koni, a niekiedy nawet krów.

• Woły - podstawowa siła pociągowa w wielu regionach: mocne, wytrzymałe, dobrze znoszące powolną, długą pracę.
• Konie robocze - szybsze, zwinniejsze, lepiej nadawały się do lżejszych gleb.

Pług Wincentego Witosa - symbol pracowitości

Pług pochodzący z gospodarstwa Wincentego Witosa ma swoją historię związaną z wydarzeniami wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku. Wincenty Witos, w swoich wspomnieniach, opisał moment, kiedy będąc w polu „celem orki pod łubin i wywiezienia trochę nawozu”, został wezwany do Warszawy przez specjalnego kuriera - oficera Józefa Piłsudskiego. Witos pojechał do stolicy, dopiero gdy skończył robotę, co dosadnie świadczyło o jego przywiązaniu do ziemi i pracowitości.

Ów pług z biegiem lat stał się symbolem wartości, które uosabiał Wincenty Witos: pracowitość, zaradność, siła. Jego pracowitość bliska była pojęciu walki. Praca fizyczna wyrobiła mu zmysł realizmu i zamiłowania do roboty konkretnej, w której pozostało niewiele miejsca na spekulacje umysłowe. Witos nawet jako premier niejednokrotnie podkreślał swoje przywiązanie do ziemi, lokując pieniądze w jej zakupie - miał 10 hektarów. To było jego bogactwo.

Dziś pług ten nadal znajduje się w dawnej stodole Witosa w Wierzchosławicach, w wierzchosławickim Muzeum Wincentego Witosa.

Wkład Wincentego Witosa jako Premiera Rządu Obrony Narodowej doceniły najwyższe władze II RP. Dekretem Naczelnika Państwa z 1 lipca 1921 roku Witosa uhonorowano najwyższym polskim odznaczeniem - Orderem Orła Białego.

Współczesna alternatywa - uprawa bezorkowa (no-till)

Mimo że pług zrewolucjonizował rolnictwo, to, co było przełomem w średniowieczu, dziś w wielu miejscach obróciło się przeciwko nam. Orka, zwłaszcza ta mało racjonalna (co sezon i w celu ukrycia błędów uprawowych), powoduje poważne problemy: przyspiesza erozję, utratę próchnicy i przesuszenie gleby.

Pług rzeczywiście miał sens, gdy rolnik walczył o plony na ciężkiej, dziewiczej glebie. Jednak człowiek, wjeżdżając na pole nowoczesnym, stalowym pługiem i ogromnym ciągnikiem, odwrócił naturalny proces do góry nogami. W naturze gleba nigdy nie jest odwracana. Liście, resztki roślin, korzenie - wszystko zostaje na powierzchni i stopniowo się rozkłada, budując warstwę próchniczną.

W latach 30. XX wieku, podczas suszy nękającej amerykańskich farmerów, kraj zmagał się z powszechnym kryzysem w rolnictwie. Był to bodziec do poszukiwania nowych koncepcji, a jak się później okazało - powrót do dawnych rozwiązań. Dniem, w którym cała Ameryka zdecydowała odejść od pługa, była tzw. „Czarna Niedziela”, 14 kwietnia 1935 roku.

W latach 40. XX wieku nauczono się efektywniejszej walki z chwastami, co było dodatkowym motywem przekonującym rolników do ograniczenia zabiegów uprawowych. W latach 60. XX wieku zaczął rozwijać się przemysł produkcji maszyn do siewu bezpośredniego. Pionierami byli bracia Harry i Lawrence Young, których gospodarstwo posiadało wysoki stopień mechanizacji. W latach 80. i 90. nawet rząd USA postanowił zmotywować rolników do dbania o stan gleby poprzez system dotacji federalnych.

Z biegiem czasu zaczęły rozwijać się kolejne przedsiębiorstwa oferujące maszyny do uprawy bezorkowej. W ten sposób powierzchnia gruntów w systemie no-till wzrosła z 6% na początku lat 90. do 35% wszystkich gruntów w roku 2016. Uprawa bezorkowa jest powrotem do rytmu przyrody - to, co dawniej było prostym gestem natury, teraz staje się precyzyjną technologią. Rolmako tworzy brony talerzowe, kultywatory i agregaty uprawowe, które nie tylko radzą sobie w każdych warunkach, ale też zostały dopasowane do polskich gleb i polskiego płodozmianu.

Na tym przykładzie można wnioskować, że nie trzeba poszukiwać nowych, kosmicznych technologii, gdyż te, które były najprostsze, ale zarazem najdłużej stosowane w historii rolnictwa, będą przynosić największe korzyści dla ludzi i środowiska.

Historia Kverneland Group - innowacje w produkcji maszyn rolniczych

Kverneland Group to jeden z wiodących producentów maszyn rolniczych, którego historia sięga 1879 roku. Założyciel, Ole Gabriel Kverneland, zbudował kuźnię w miejscowości Kverneland w Norwegii. Początkowo firma nosiła nazwę "O.G. Kvernelands Fabrik" i przez pierwsze 100 lat była firmą rodzinną. Rozbudowa firmy w 1895 roku sprawiła, że przekształciła się ona w wiodącego producenta pługów, bron, kos i sierpów. Jednoskibowe, konne pługi produkowane dla rynku norweskiego szybko stały się większością obrotów fabryki.

Od 1972 roku pługi obracalne stały się punktem zwrotnym w historii firmy, zapewniając stały wzrost produkcji i eksportu. Ze względu na zastosowanie podwójnych korpusów pługi były cięższe, ale stosowanie specjalnej metody obróbki i utwardzania stali pozwoliło na zredukowanie wagi.

W 1986 roku Kverneland przejął spółkę Underhaugs Fabrikk w Nærbø (Norwegia). W 1993 roku spółka nabyła Maskinfabriken Taarup w Kerteminde (Dania), co pozwoliło na poszerzenie oferty maszyn zielonkowych. Obecnie wszystkie maszyny Taarup są sprzedawane pod marką Kverneland. W 1996 roku niemiecka fabryka siewników Accord została przejęta przez Kverneland Group, a w 2000 roku francuska firma Grégoire SA, poszerzając działalność o sprzedaż maszyn do uprawy i zbioru winorośli.

W 2012 roku właścicielem Kverneland Group stał się japoński koncern Kubota Corporation. W tym samym roku Kverneland Group przejęła pełną kontrolę nad fabryką produkującą prasy Gallignani s.p.a. Ciągły wzrost liczby oferowanych produktów oraz potrzeba rozbudowy obiektów magazynowych skłoniła Kverneland Group do budowy centralnego magazynu części zamiennych w Metz we Francji w 2017 roku. Kverneland Group zatrudnia 2482 pracowników na całym świecie, a ich fabryki znajdują się w Norwegii, Danii, Niemczech, Francji, Holandii, Włoszech, Rosji i Chinach. W 2019 roku Kverneland Group świętowało 140 lat istnienia.

tags: #kiedy #pojawil #sie #plug #z #odkladnica