Bizon – legenda polskiego rolnictwa

Kombajn zbożowy Bizon to polska maszyna rolnicza, produkowana przez Fabrykę Maszyn Żniwnych (FMŻ) w Płocku w latach 1970-2004. Służyła do zbioru zbóż, rzepaku, kukurydzy, słonecznika i innych roślin nasiennych. Kombajny Bizon stały się symbolem polskiego rolnictwa i jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów mechanizacji prac polowych, a także trwałym elementem historii i tożsamości rolnictwa w Europie Środkowo-Wschodniej.

Historia i produkcja kombajnów Bizon

Pierwsze prototypy Bizona zaczęto składać w 1968 roku, bazując na konstrukcji niemieckiego kombajnu Fahr (później Deutz-Fahr) oraz Claysona 133 produkowanego przez New Holland. Maszyna miała zastąpić przestarzałą Vistulę. Produkcja ruszyła w 1970 roku i trwała do maja 2004 roku, kiedy to została zaprzestana po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej, ze względu na konstrukcję, która nie spełniała nowych norm europejskich w zakresie poziomu drgań i hałasu na stanowisku operatora oraz emisji spalin silnika napędowego. Łącznie wyprodukowano około 70 tys. sztuk kombajnów Bizon w różnych modelach.

Eksport i międzynarodowa współpraca

Kombajny Bizon były eksportowane do wielu krajów, w tym do Białorusi, Brazylii, Czechosłowacji, Danii, Finlandii, Grecji, Iranu, Irlandii, Hiszpanii, Pakistanu, Stanów Zjednoczonych, Syrii, Szwecji, Ukrainy, Węgier, Wielkiej Brytanii i Włoch. W połowie lat 80. z fabryki wyjechało ponad 18 tys. sztuk tych maszyn.

W 1997 roku na Ukrainie w Kowlu powstało Wspólne Ukraińsko-Polskie Przedsiębiorstwo „Bizon-Ukraina” (Спільне українсько-польське підприємство „Бізон-Україна”), założone przez Bizon sp. z o.o. w Płocku oraz OTA „Kowelselmasz”. Docelowo spółka miała montować 2000 kombajnów Bizon Ukraina Z058 z części dostarczanych z Płocka, jednak projekt nie powiódł się i wyprodukowano jedynie 8 sztuk modelu Rekord.

Przemiany i przejęcie przez New Holland

Od przemiany ustrojowej w Polsce Fabryka Maszyn Żniwnych borykała się z trudną sytuacją finansową. Główni klienci, czyli Państwowe Gospodarstwa Rolne (PGR-y), przestali istnieć, a indywidualni rolnicy preferowali zakup maszyn używanych. Eksport również podupadł z powodu pojawienia się nowocześniejszych maszyn zachodnich. W 1998 roku FMŻ została wykupiona przez New Holland. W fabryce rozpoczęto produkcję modeli pod nazwą New Holland Bizon, takich jak TC59, TC54, TC56 i ostatni wyprodukowany w Płocku New Holland Bizon TC5040.

Ciekawostką jest, że w 2006 roku firma Case New Holland, między innymi po naleganiach załogi, powróciła do nazwy Bizon dla kombajnu TC54.

Charakterystyka techniczna i modele

Zdecydowana większość wariantów i wersji rozwojowych Bizona posiadała silniki na licencji brytyjskiej firmy Leyland. Kombajny te mogły być przystosowane do montowania odpowiednich adapterów, co rozszerzało zakres ich zastosowania do zbioru innych kultur nasiennych, takich jak kukurydza, słonecznik, trawy i koniczyna. Zastosowanie podbieracza pokosów umożliwiało również zbiór metodą dwufazową.

Główne modele kombajnów Bizon

• Bizon Z040 (KZS-3): Pierwszy model, produkowany w latach 1970-1974. Posiadał sześciocylindrowy silnik wysokoprężny SW 400/R3 o pojemności 6,6 l i mocy 100 KM, sprzężony z trzybiegową skrzynią. Szerokość robocza hedera wynosiła 330/420 cm, a zbiornik ziarna mieścił 2-2,5 m³. Posiadał 4 wytrząsacze. Odmiany to Z040s (na gąsienicach), Z041 (z workownikiem) i 5040 (na eksport).
• Bizon Z050 (KZS-5) „Super”: Bardziej znany jako Bizon SUPER, produkowany w latach 1972-1978, a jego druga seria (Z056, Z056H, Z056M, Z056s) od 1976 do 1994 roku. Był przeznaczony do zbioru czterech podstawowych zbóż, rzepaku i niektórych roślin strączkowych. Posiadał taki sam silnik jak poprzednik, ale w niektórych wersjach moc podniesiono do 115 KM. Szerokość zespołu żniwnego mogła mieć od 360 do 520 cm. Dodano jeden wytrząsacz oraz opcję na dodatkowy bieg do przodu. Zbiornik ziarna mieścił od 2,5 do 4,4 m³. W roku 1989 Bizon Super Z056 miał już rozkładaną hydraulicznie rurę wysypową, czujniki strat, szerokie ogumienie, kabinę z przesuwanymi drzwiami oraz charakterystyczny duży zbiornik ziarna mieszczący 3 tony pszenicy.
• Bizon Z055 „Americana”: Przeznaczony stricte na rynek amerykański, sprzedawany jako Long 5000 Grain Combine. Produkowany jedynie w 1975 roku, zaledwie dwadzieścia kilka sztuk tego modelu wyjechało do Skandynawii.
• Bizon Z058 „Rekord”: Produkowany od 1980 do 2004 roku, najpopularniejszy kombajn z rodziny Bizon. Od 1995 roku malowany na niebiesko, z zmodernizowanym systemem chłodzenia silnika. W latach 1999-2000 został gruntownie zmodernizowany przez NH. Montowano w nim turbodoładowane silniki SW400 (6CT107/R4 lub 6CT107/R2) o mocy 120-138 KM. Szerokość koszenia wynosiła maksymalnie 5 m. Ustandaryzowano zbiornik na plon do 3,5 m³. Poprawiono komfort pracy dzięki opcji montażu klimatyzacji. W późniejszych modelach montowano komputer pokładowy informujący m.in. o stratach ziarna, poślizgach pasów, prędkości jazdy, wielkości skoszonej powierzchni. Na życzenie montowano rozdrabniacz słomy.
• Bizon Z060 „Gigant”: Produkowany w latach 1976-1980 oraz od 1986 do 1988 (Z083). Montowano w nim znacznie mocniejszy silnik SW680 (na licencji British Leyland) o pojemności 11,1 l i mocy 220 KM, sprzężony z dwubiegową skrzynią. Szerokość robocza wynosiła od 565 do 635 cm. Posiadał 6 wytrząsaczy i zbiornik na ziarno o pojemności 5 m³.
• Bizon BS (Z110, Z115, Z120): Seria z silnikami SW400 (150 KM) i SW680 (200 KM), oba z turbo, sprzężone z trzy- lub czterobiegową skrzynią. Ilość wytrząsaczy powróciła do 5. Szerokość robocza hedera mieściła się w widełkach 420-500 cm.
• Bizon Z020 „Zagon”: Lekki, pół-zawieszony kombajn zbożowy, przeznaczony dla rolników indywidualnych. Można go było podczepić do popularnych ciągników, np. Ursus C-360 czy Zetor 7011 i 7211. Produkowany od 1984 do 1985 roku (następnie produkcję przeniesiono do Poznania do 1992 r.). Szerokość robocza wynosiła 2,5 m.
• Bizon NORDIC (Z140) i SAMPO (2020): Produkowane w latach 1992-1998. Posiadały fiński silnik Valmet Corporation 420 DS o pojemności 4,4 l i mocy 79 KM, sprzężony z trzybiegową skrzynią. Szerokość robocza wynosiła od 270 do 310 cm. Nagarniacz posiadał silnik elektryczny, a liczba wytrząsaczy zmniejszyła się do 4.
• Bizon DYNAMIC (Z165, Z115, Z165/1, Z165/2): Ostatnie w pełni polskie kombajny, produkowane w latach 1994-1999. Posiadały taki sam silnik jak poprzednik. Szerokość robocza powiększono do 420 cm, liczba wytrząsaczy do 5. Zamontowano zbiornik na ziarno o pojemności 5 m³.

Szczegółowe cechy konstrukcyjne

Kombajn zbożowy Z057 był przeznaczony do zbioru zbóż i innych kultur nasiennych, wyposażony w urządzenie 4-rozsypowe do odbioru ziarna na worki, które następnie zsuwało się rynną na pole. Koło kierownicy o nastawnym pochyleniu oraz regulowany i dobrze amortyzowany fotel operatora zapewniał wygodną pracę. Zespół żniwny był odciążony hydraulicznie i całkowicie sterowany podczas biegu maszyny, a odciążenie akumulatorem hydrauliczno-gazowym ułatwiało kopiowanie nierówności terenu. Nagarniacz o specjalnej konstrukcji listew był napędzany przekładnią bezstopniową sterowaną hydraulicznie. Pomost kierowcy i stanowisko workowania były osłonięte daszkami przeciwsłonecznymi. Hydrauliczny system sterowania i bezstopniowa regulacja prędkości jazdy zapewniały operatorowi lekką pracę. Przepustowość kombajnu wynosiła 5 kg/s, a czystość ziarna powyżej 98,5%.

Waga kombajnów Bizon i jej znaczenie

Waga kombajnu Bizon to parametr, który wpływa na wiele aspektów eksploatacyjnych: od transportu maszyny, przez dobór przyczep i lawet, aż po naciski na glebę podczas pracy w polu. Dla gospodarstw z ograniczoną nośnością gruntu lub trudnym dojazdem do pól masa kombajnu ma istotne znaczenie praktyczne. Najbardziej znanym modelem, Super Z056, miał masę własną około 7 ton. Warto zaznaczyć, że waga różni się w zależności od modelu.

Wpływ wagi na pracę i transport

• Praca na polu: Masa kombajnu Bizon ma duże znaczenie przy pracy na polach o słabej strukturze gleby lub w warunkach podmokłych. Wyższa waga oznacza większy nacisk na oś napędową, co może prowadzić do zagęszczania gleby, szczególnie w trakcie wielodniowych żniw po opadach.
• Transport: Z racji swoich gabarytów i masy, przewóz Bizona wymaga odpowiedniego przygotowania. Standardowy Bizon Z056 nie zmieści się na przyczepie o nośności poniżej 10 ton, szczególnie jeśli planowany jest transport z założonym hederem. W praktyce najczęściej demontuje się zespół żniwny i przewozi go osobno na wózku hederowym. Sam korpus kombajnu, ważący blisko 7 ton, transportowany jest na naczepie niskopodwoziowej.
• Serwis i przechowywanie: Ciężar kombajnu przekłada się również na wymagania serwisowe. Maszyny o większej masie poddawane są większym obciążeniom dynamicznym podczas pracy. Dlatego ważne jest regularne sprawdzanie stanu zawieszenia, łożysk w kołach nośnych oraz układu hamulcowego. Podczas zimowego przechowywania kombajnu o masie powyżej 7 ton warto zadbać o odpowiednią twardość podłoża, aby nie doszło do zapadania się opon w nawierzchnię.
• Zużycie paliwa: Masa maszyny wpływa na zużycie paliwa nie tylko podczas jazdy, ale także w trakcie młócenia. Większy ciężar to większe opory toczenia, co w warunkach grząskich przekłada się na konieczność pracy na niższych przełożeniach i wyższych obrotach silnika. Średnie spalanie dla modelu Bizon Super Z056 wynosi od 12 do 17 l/h w zależności od rodzaju zbioru, ukształtowania terenu i warunków pogodowych.

Ciekawostką jest, że masa pierwszych modeli Bizon z lat 60. nie przekraczała 5,5 tony. Wynikało to zarówno z lżejszych materiałów, jak i mniejszych rozmiarów zespołu młócącego oraz prostszej konstrukcji ramy. Wraz z rozwojem technologii i oczekiwań rynkowych, wzrosły zarówno wydajność, jak i masa maszyn. Dzisiejsze kombajny Bizon, choć nadal obecne na wielu polskich wsiach, często ustępują pod względem masy nowoczesnym konstrukcjom zachodnim, które ważą od 11 do nawet 18 ton w stanie roboczym.

Budowa i działanie kombajnu zbożowego

Kombajn zbożowy to wielofunkcyjne urządzenie używane na polach uprawnych podczas zbioru zbóż. Elementem kluczowym Bizona jest zespół żniwny, którego zadaniem jest nabieranie kłosów do maszyny. Profesjonalna nazwa tej części kombajnu to heder, który składa się z kilku elementów:

• Motowidła (nagarniacze): Zewnętrzne elementy, które nabierają zboże.
• Kosa: Składa się z wielu szybko poruszających się noży lub ostrzy, umieszczonych między bagnetami, odpowiedzialnych za ścinanie kłosów zboża.

Następnie ścięte kłosy wędrują przez podajnik pochyły do zespołu młócącego, który oddziela ziarna od kłosów. Ziarna trafiają do zbiornika, a kłosy pozbawione ziaren do sieczkarni (jeśli kombajn jest w nią wyposażony) lub na pokos. W późniejszych modelach Bizona, takich jak Rekord, na tylnej części osłony wylotowej kombajnu montowany był rozdrabniacz, który ciął słomę na odcinki długości 30-100 mm.

Dla kogo przeznaczone są kombajny Bizon dzisiaj?

Bizon, mimo swojego wieku i przestarzałej technologii, jest nadal atrakcyjnym zakupem. Jedną z jego największych zalet jest stosunkowo niska cena. W razie awarii istnieje możliwość łatwego zakupu części zamiennych ze względu na ich wysoką dostępność. Na rynku są dostępne zarówno elementy drogie, pochodzące od sprawdzonych producentów, jak i tańsze zamienniki. Bizony idealnie sprawdzają się w gospodarstwach o małych i średnich areałach. Ponadto można na nich zarobić, kosząc pola rolnikom nieposiadającym tego typu maszyny.

Dowodem na ich niezawodność i niezastąpioność jest ogromna popularność w krajach socjalistycznych za czasów ZSRR, a także w dzisiejszej Polsce, gdzie wciąż są jednymi z najpopularniejszych kombajnów. Część rolników decyduje się na modernizację kombajnów Bizon, m.in. poprzez wzmocnienie układów jezdnych, wymianę silników na bardziej ekonomiczne jednostki lub montaż systemów GPS i monitoringu plonów.

Wynajem czy zakup?

Większość rolników do corocznych zbiorów decyduje się na wynajem kombajnu od firm specjalizujących się w wynajmie maszyn rolniczych. To rozwiązanie ma wiele zalet, przede wszystkim rolnik nie musi finansować zakupu drogiej maszyny. Wadą jest dostępność maszyny w oczekiwanym czasie, gdyż pogoda często dyktuje terminy prac. Rolnicy niekiedy decydują się również na wynajem maszyny z sąsiednich gospodarstw lub współdzielony zakup z innymi właścicielami gospodarstw rolnych.

Według obliczeń specjalistów zajmujących się opłacalnością rolnictwa, zakup własnego kombajnu jest opłacalny w przypadku gospodarstw rolnych posiadających przynajmniej 70 ha upraw. Na decyzje o zakupie wpływają także inne czynniki, takie jak możliwość jego wypożyczania innym gospodarstwom lub chęć bycia niezależnym. Warto jednak podkreślić, że koszt zakupu nowego kombajnu to kwota sięgająca około 500 tys. zł. Na szczęście istnieje dobrze rozwinięty rynek kombajnów używanych, które można kupić w przedziale od 50 do 150 tys. zł.

tags: #kombajn #zbozowy #bizon #dasz