Polskie pola w okresie żniw z roku na rok zmieniały swój wygląd, nie tylko ze względu na rodzaje koszonych zbóż, ale także na maszyny, które zbierały plony. Fabryka Maszyn Żniwnych w Płocku była miejscem powstania polskiego kombajnu zbożowego Bizon, który stał się ikoną polskiego rolnictwa.
Geneza i Rozwój Kombajnów Bizon w Polsce
Poprzednikiem kombajnu Bizon była maszyna Vistula, która cechowała się mocno przestarzałą konstrukcją i technologią. To zmusiło konstruktorów do stworzenia w 1968 roku pierwszego prototypu Bizona. Bazując na niemieckim kombajnie Fahr, stworzyli oni naprawdę udaną jednostkę, której produkcja ruszyła pełną parą od 1970 roku i trwała aż do roku 2004.
W połowie lat 80. z fabryki wyjechało ponad 18 tysięcy sztuk Bizonów. Głównym odbiorcą w Polsce były Państwowe Gospodarstwa Rolne (PGR-y), których likwidacja jest kojarzona ze schyłkiem świetności tej marki. Znaczne ilości rodzimych kombajnów można było również spotkać w krajach bloku wschodniego. Łącznie wyprodukowano około 75 tysięcy sztuk kombajnów Bizon.
Najpopularniejszym Bizonem był (i zapewne nadal jest) model SUPER Z056, produkowany od 1976 do 1994 roku. W użyciu ponoć ciągle jest około 40 tysięcy kombajnów Bizon. Ostatnie 30 sztuk pod nazwą Bizon Rekord Z058 zostało wyprodukowane już przez Spółkę New Holland Bizon, która przejęła FMŻ. Produkcja Bizonów została zaprzestana w maju 2004 roku po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej, ze względu na konstrukcję, która nie spełniała wymagań norm europejskich w zakresie poziomu drgań i hałasu na stanowisku operatora oraz emisji spalin silnika napędowego.
Charakterystyka Silników
Najpopularniejszym silnikiem montowanym w FMŻ Bizon była sześciocylindrowa, doładowana jednostka Andoria 6CT107 o mocy 120-125 KM. Na początku produkcji silnik ten osiągał większą moc, jednak zdecydowano się obniżyć nominalne obroty do około 2200 obr./min, przez co motor stracił 5 KM. Tym samym silnikiem były napędzane autobusy Autosan H9, produkowane od 1973 roku w wersjach H9-20, H9-21 i H9-35, gdzie silnik ten osiągał moc 138-170 KM w zależności od wersji.
Jak działa kombajn: widok z wnętrza kombajnu [wideo 4K]
Niebieski Bizon za Oceanem: Historia Eksportu do USA (Long 5000)
W latach 70. firma Long sprowadzała do USA ciągniki Ursus, rumuńskie UTB oraz polskie kombajny. Bizon, znany w USA jako Long 5000, nie okazał się jednak "interesem życia", szybko okazało się, że maszyny nie są przystosowane do tamtejszych warunków. Do naszych czasów nie przetrwało ich zbyt wiele.
Według dostępnych źródeł, Amerykanie z Północnej Karoliny zainteresowali się ofertą FMŻ w 1973 roku, kiedy to zamówili do testów jeden egzemplarz Bizona Z050 Super z powiększonym zbiornikiem. Amerykanie wprowadzili do maszyny kilka niewielkich poprawek, a FMŻ wykonało dwa prototypy przeznaczone na rynek północnoamerykański. Zwiększono w nich zbiornik na ziarno do pojemności 4400 litrów, zastosowano szersze ogumienie, rozkładaną hydraulicznie rurę wyładowczą oraz zamontowano szerszą tylną oś z regulacją szerokości. Zmianom uległy także wskaźniki w kabinie, których było więcej i które dostosowano do potrzeb rynku.
Inaczej potraktowano także sprawę kabin i hederów. Jeden z prototypów posiadał oryginalną kabinę z Kunowa, z klimatyzacją marki King montowaną w Stanach Zjednoczonych, zaś drugi element ten dostał już w USA. Podobnie było z hederami - jeden z prototypów wyposażono w całkowicie polski produkt, a drugi w amerykańskie motowidła marki John Deere, dołożone oczywiście już w USA. W Stanach Zjednoczonych do hederów dodawano miejscowe nagarniacze. Firma Long wybrała do swojej oferty wersję z motowidłami z USA oraz z kabiną produkcji Agromet Kunów, a w Tarboro domontowywała dodatkowe elementy.
Pierwsza dostawa odbyła się w 1975 roku drogą morską. Pojazdy pomalowano w Płocku w niebieskie barwy Longa, a Amerykanie dołożyli potem białe pasy i swoje oznaczenia. Maszyny oferowano z hederami do zbóż o szerokości 4,2 m i 5,2 m oraz z 4- lub 6-rzędowymi przystawkami do kukurydzy amerykańskiej produkcji, najprawdopodobniej także John Deere.
Znalezione Egzemplarze w USA
Dobrze znany jest egzemplarz należący do Michaela z USA. Informacje o kolejnym Bizonie / Longu 5000 w USA po raz pierwszy w polskiej przestrzeni medialnej podał portal Świat Techniki Rolniczej. Do tej pory Long 5000 odnaleziony w 2019 roku w Nebrasce był jedynym, znanym amerykańskim Bizonem. Kombajn zachował się w tak dobrym stanie, ponieważ stał około 35-40 lat w szopie z powodu, jak się potem okazało, niezbyt poważnej awarii. Niestety w latach 80. brakowało w USA części i awaria ta unieruchomiła sprzęt na dobre. Niedawno pojawił się kolejny egzemplarz, który, jak określił to Troy Hallauer, stoi od lat 70. w krzakach.
Przyczyny Problemów i Zakończenie Współpracy
Dlaczego w miarę nowe kombajny z Polski dość szybko były odstawiane do szopy czy w krzaki? Niestety wielu rolników używało polskich maszyn do zbioru soi. W efekcie Bizony dość szybko się psuły. Bizon był kombajnem typowo zbożowym, a soję kosi się bardzo nisko, blisko podłoża i do wnętrza maszyny dostawało się mnóstwo zanieczyszczeń, co powodowało awarie. Ziemia i piasek wycierały wszelkie metalowe powierzchnie w maszynie, a o części nie było łatwo.
Podobnie było z oryginalną polską skrzynią biegów, która sama w sobie nie była najlepsza, a po spotkaniu z większymi niż w Polsce hederami i zbiornikami psuła się jeszcze szybciej. Do całości dochodziły przestoje w oczekiwaniu na części. W efekcie amerykańskie przedsiębiorstwo zdecydowało się zerwać kontrakt z Polakami, co spowodowało z kolei problemy w Płocku.
Bizony America: Od Niebieskiego do Czerwonego
Zerwanie kontraktu z firmą Long postawiło FMŻ przed problemem, co zrobić z kolejną transzą kombajnów przeznaczonych na rynek amerykański. Około 20-40 sztuk udało się wówczas wyeksportować do Szwecji i Danii jako Bizony America. Te pomalowane wcześniej na niebiesko sprzęty zostały wówczas sprzedane jako czerwone kombajny, zyskując nowy wizerunek i trafiając na nowe rynki.
