Choć temat artykułu skupia się na kosiarkach czołowych Fortschritt, warto przybliżyć kontekst rozwoju technologicznego, który doprowadził do powstania innowacyjnych rozwiązań w dziedzinie maszyn rolniczych, w tym także tych związanych z układami jezdnymi.
Geneza ciągników gąsienicowych i wczesne eksperymenty
Pierwszym seryjnie produkowanym rolniczym ciągnikiem gąsienicowym, wyposażonym w gumową taśmę gąsienicy, był Traktor CAT 65 Challenger. Jednakże, doświadczenia wschodnioniemieckich inżynierów w rozwoju "gumowych" gąsienic pozostają w dużej mierze nieznane.
Klasyczne ciągniki gąsienicowe charakteryzowały się znacznym hałasem podczas poruszania się po drogach, spowodowanym uderzaniem stalowych ogniw o podłoże oraz pracą połączeń sworzniowych. Co więcej, stalowe taśmy mocno niszczyły nawierzchnie, praktycznie wykluczając jazdę po drogach innych niż gruntowe.
Rozwiązania międzywojenne
Już w 1933 roku Anglicy zastosowali w traktorze Bristol rozwiązanie, w którym rolę przegubu między ogniwami stalowej gąsienicy pełniły wkładki gumowe. Taśma metalowo-gumowa cechowała się jednak większym ciężarem w porównaniu do w pełni metalowej odmiany.
Zupełnie inną koncepcję gąsienicy wykonanej z gumy zaproponował w 1913 roku francuski inżynier wojskowy Adolphe Kégresse. Jego pomysł polegał na zastąpieniu ogniwowej gąsienicy elastycznym pasem gumowym. Taka taśma nie hałasowała i nie niszczyła dróg, ale ze względu na niską trwałość, do końca lat pięćdziesiątych nie nadawała się do zastosowania w rolnictwie, choć znalazła zastosowanie w niektórych wojskowych ciężarówkach półgąsienicowych.
Badania nad gumowymi gąsienicami w NRD
Ciekawe badania w kierunku rozwoju gumowych gąsienic podjęli wschodnioniemieccy inżynierowie. Po wojnie, przy Fabryce Traktorów Schönebeck, która powstała na bazie przedwojennych wytwórni FAMO i Junkers, utworzono zespół konstruktorów. W 1949 roku pod kierownictwem inżyniera Hendrichsa odtworzono dokumentację ciągników „Famo” i kołowego „Famo Rübenzahl”.
Pierwsze prototypy i ich cechy
Najbardziej obiecujące badania w Schönebeck rozpoczęły się na początku lat 50-tych XX wieku. Efektem tych prac był ciągnik gąsienicowy KS-06 IFA, zaprezentowany w 1953 roku. Oprócz dwuwarstwowej gąsienicy i futurystycznej maski, wyróżniał się kabiną umożliwiającą pracę do tyłu dzięki obracanemu o 180 stopni fotelowi operatora oraz przekładni rewersowej. Ciągnik dysponował 8 przełożeniami w przód i do tyłu. Jego napęd stanowił 3-cylindrowy, 2-suwowy silnik Johannistahl o układzie boxer i mocy 80 KM.
Drugi prototyp z 1953 roku, choć mniej "kosmiczny", zastosował klasyczny silnik z pionowymi cylindrami. Produkcji tego ciągnika nigdy nie podjęto, jednak badania trwały nadal.
Dalszy rozwój koncepcji
W 1955 roku zaprezentowano kolejny projekt - KS-16, którego taśma została wykonana całkowicie z gumy i posiadała wulkanizowany bieżnik typu rolniczo-terenowego.
Dalszy rozwój przyniósł zmianę w układzie kołowym. W wersji z 1958 roku, oznaczonej jako KS-29, zastąpiono kółka nośne, napędowe i prowadzące kołami o dużej średnicy, wyposażonymi w opony z litej gumy.
W latach 60-tych XX wieku prace nad ciągnikami na gumowych gąsienicach zostały na jakiś czas przerwane. Inżynierowie z Schönebeck powrócili do tej koncepcji dopiero w drugiej połowie lat siedemdziesiątych, około 1977 roku, wraz z rozwojem inżynierii materiałowej.
Eksperymenty z ciągnikami serii ZT
W dalszych doświadczeniach brały udział seryjne (kołowe) ciągniki ZT-300. Różnice zaczynały się "od pasa w dół". Badania prowadzono dwukierunkowo:
- W pierwszym podejściu wykorzystano duże, tylne koła ciągnika i dodatkowe małe - prowadzące, które opasano taśmą. Całość przypominała wydłużony układ półgąsienicowy.
- W drugim kierunku zaprojektowano mniejsze koła i układ kół prowadzących o podobnej średnicy. Podwozie spoczywało z każdej strony na trzech identycznych kołach zaopatrzonych w pneumatyczne opony i opasanych gumową taśmą gąsienicy. Wszystkie te koła przenosiły ciężar na gąsienicę i podłoże. Skręcanie traktorem odbywało się przy pomocy koła kierownicy - według systemu Cletrac.
Wraz z zastąpieniem modelu ZT-300 ciągnikiem ZT-320, dalsze badania prowadzono na tym nowszym modelu. Po pojawieniu się w 1984 roku ulepszonego ciągnika ZT-320 na linii produkcyjnej Schönebeck, próby oparto właśnie na tym modelu.
ZT-320 GB i jego cechy
Układ jezdny modelu ZT-320 GB składał się z trzech kół. Tylne (napędowe) - pneumatyczne - miało nieco większą średnicę, przednie prowadzące i środkowe (nośne) - miały oponę z litej gumy. Wersja ZT 320 GB była szeroka: każda z taśm miała 650 mm szerokości, a cały traktor na obrysach gąsienic mierzył 2470 mm.
Identyczne podwozie, jak w ZT-320 GB, znalazło zastosowanie w samojezdnej kosiarce pokosowej E-303. Maszyny te, wyposażone w ogumienie o małej średnicy (16-20 cali), sprawiały problemy podczas pracy na podmokłych łąkach, co miało być rozwiązane przez gąsienicowy zestaw.
Rozwój tych niezwykłych ciągników zakończył się jednak na etapie serii modeli prototypowych. Dokładna liczba wyprodukowanych ciągników ZT-300 GB/ZT-320GB nie jest znana - według jednych źródeł powstało ich 28 sztuk, według innych nawet 63.
Fortschritt ZT-323-A i inne modele kołowe
Fortschritt ZT 323-A to ciągnik rolniczy produkowany w VEB Kombinat Fortschritt Landmaschinen w latach 1985-1992. Posiadał 4-cylindrowy wolnossący silnik IFA. Dwustopniowe sprzęgło przekazywało napęd na skrzynię biegów o 4 przełożeniach w przód i 2 w tył, pracujących w 3 zakresach. Udźwig podnośnika wynosił około 4500 kg.
Ciągnik wyposażono w komfortową kabinę ogrzewaną i wentylowaną, hydrostatyczny układ kierowniczy oraz hydrauliczne sterowanie sprzęgła. Układ elektryczny obejmował m.in. czujniki zanieczyszczenia filtrów (powietrza, oleju silnikowego, hydrauliki), świecę płomieniową i elektrozawory sterujące pneumatyką. Dodatkowe wyposażenie to halogeny robocze, wycieraczka i spryskiwacz przedniej szyby, wentylacja kabiny, wskaźnik poziomu paliwa i ciśnienia pneumatyki. Instalacja elektryczna działała na napięciu 24V i była wyposażona w 2 akumulatory.
Historia marki Fortschritt i jej znaczenie
Fabryka VEB Traktorenwerk Schönebeck, choć znajdowała się w Niemieckiej Republice Demokratycznej, była monopolistą na rynku maszyn rolniczych. Historia zakładu sięga roku 1885, kiedy to firma Hoyer und Glahn rozpoczęła produkcję rowerów. Na początku XX wieku nastąpiły zmiany własnościowe, a od 1935 roku fabryka należąca do grupy Junkers rozpoczęła produkcję ciągników kołowych i gąsiennicowych.
Po drugiej wojnie światowej zakład powrócił do cywilnego asortymentu, produkując wózki, rowery i części zamienne. Wraz z powstaniem zjednoczenia przemysłu budowy maszyn IFA, został włączony w jego struktury. W ramach IFA funkcjonowały początkowo trzy fabryki ciągników rolniczych: w Schönebeck, Nordhausen i Brandenburg an der Havel.
Rozwój ciągników serii ZT
W 1962 roku władze NRD przyjęły program rozwoju rolnictwa, podkreślając potrzebę powstania ciągnika o większej mocy. Dwa lata później fabryka w Schönebeck zaprezentowała prototyp ZT-300. Po trzech latach testów, w lipcu 1967 roku, uznano go za maszynę nowoczesną i potężną.
W Niemieckiej Republice Demokratycznej, gdzie mechanizacja rolnictwa opierała się głównie na ciągnikach Famulus o mocy 30 i 36 KM, nowy Fortschritt ZT-300 był przełomową maszyną. W pierwszych latach produkcji konieczne były modernizacje, w tym wprowadzenie w 1971 roku modelu ZT-303 z napędem na 4 koła.
Oprócz modeli ZT-300 i ZT-303, które były powszechnie widywane na polskich polach, warto wspomnieć o ciągniku Fortschritt ZT-300-GB na podwoziu gąsienicowym, który powstał w niewielkiej liczbie egzemplarzy.
Fortschritt ZT-303 jako klasyk pracujący w gospodarstwie
Ciągniki Fortschritt, w tym ZT-303, ZT-300, ZT-320 czy ZT-323, zaczęły pojawiać się w Polsce na szerszą skalę dopiero w latach 90-tych XX wieku w ramach prywatnego importu używanych maszyn. Wcześniej, jako nowe, były rzadkością i często nazywano je "cudami techniki" ze względu na odmienne rozwiązania w porównaniu do krajowych Ursusów. W archiwalnych dokumentach można znaleźć informacje, że ciągniki Fortschritt bywały przekazywane przez NRD w ramach rozliczeń barterowych.
Pan Piotr Leśny spod Mogilna posiada w swojej flocie pięknie zachowany egzemplarz Fortschritta ZT-303 z 1982 roku. Ciągnik ten został zakupiony w 2021 roku. Właściciel podkreśla dbałość o detale z epoki, takie jak kompletne emblematy czy oryginalny zaczep automatyczny IFA. Maszyna, która jeszcze niedawno stała w krzakach, dziś pełni rolę pracującego klasyka w 5-hektarowym gospodarstwie.
Pomimo dużego promienia skrętu, który wymaga sporo miejsca do zawracania, ZT-303 charakteryzuje się dużą siłą uciągu, szczelną kabiną (w porównaniu do Ursusów) oraz bardzo wydajnym ogrzewaniem.
Kosiarki czołowe i inne maszyny Fortschritt
Choć główny nacisk położono na rozwój ciągników, marka Fortschritt była również producentem szerokiej gamy maszyn rolniczych, w tym kosiarek. Wśród ogłoszeń dotyczących maszyn rolniczych można znaleźć oferty sprzedaży takich maszyn jak:
- Sieczkarnia Fortschritt E 281
- Pokosówka Fortschritt E-303
- Kosiarka pokosowa FORTSCHRITT
- Kosiarka Pokosówka fortschritt 302 e302
Oprócz kosiarek, w ofercie znajdowały się również beczkowozy, rozrzutniki obornika, prasy kostkujące, kombajny zbożowe, a także pługi.
Косилка Fortschritt E-303 модернизация на ГСТ90
Rozwój technologii w dziedzinie maszyn rolniczych, zapoczątkowany wschodnioniemieckimi innowacjami w układach gąsienicowych i ciągnikach, stanowił ważny etap w historii rolnictwa, a maszyny takie jak Fortschritt ZT-303 do dziś cieszą się uznaniem wśród pasjonatów i użytkowników.
tags: #kosiarka #czolowa #forschritt