Wprowadzenie: Fenomen "Białoruśki"
Popularne maszyny określane mianem „Białoruśki” są niemal powszechnie rozpoznawalne, choć ich formalna nazwa nie zawsze jest znana. Swego czasu były one szeroko wykorzystywane w pracach budowlanych i melioracyjnych. Dziś często spotyka się je w roli ładowaczy obornika lub na prywatnych budowach, gdzie służą do różnorodnych prac ziemnych i załadunkowych.
Historia i Rozwój Marki
Pochodzenie: MTZ i JUMZ
Koparki, a właściwie koparko-spycharki, produkowane w ZSRR na bazie ciągników, nosiły nazwę PE-0,8B według "Informatora Agromy" z 1979 roku. Powstawały one na podwoziach ciągników marek MTZ i JUMZ. Wspomniana publikacja wymienia modele takie jak MTZ 5 LS, MTZ 5 MS, JuMZ 6M i JuMZ 6Ł. Historia tych maszyn jest długa, a lista modeli bazowych z czasem się wydłużała.
- Ciągniki MTZ (Mińska Fabryka Traktorów) są produkowane od 1950 roku. Pierwszy prototyp własnej konstrukcji wyjechał z fabryki 18 czerwca 1949 roku, a seryjna produkcja modelu MTZ 2 rozpoczęła się 14 października 1953 roku, osiągając 100 tysięcy sztuk do 1958 roku. Model MTZ 5, o mocy 45-48 KM, na którym bazowały koparki, wszedł do produkcji w 1956 roku.
- JuMZ (rosyjskojęzyczny skrót nazwy „Południowe Zakłady Budowy Maszyn im. Makarowa”) z Dniepru na Ukrainie, rozpoczęły montaż ciągników MTZ 5 pod własną marką w 1958 roku, jako JuMZ 6. Była to modyfikacja spokrewniona z następcą, MTZ 50, wyróżniająca się mocniejszym silnikiem o mocy 65 koni mechanicznych. JuMZ 6 do dziś jest ceniony za prostotę i niezawodność w krajach byłego ZSRR.
Ewolucja Modeli JUMZ i MTZ
W 1970 roku rozpoczęto produkcję modelu JUMZ-6, bazującego na ciągniku MTZ-5. W późniejszych latach, w 1995 roku, wytworzono prototypy JUMZ-6010 z 60-konnym silnikiem diesel D-60. W 1998 roku nowe modele ciągników JUMZ-8071/8271 oraz JUMZ-8080/8280 pomyślnie przeszły testy. Na targach Agro-2014 zaprezentowano ciągnik JUMZ 10254Н z silnikiem Perkins 1104D-44TA Tier 3 o mocy 102 KM, przednim mostem i 3-zakresową przekładnią Hema z 16 biegami do przodu i 8 do tyłu.
Typy Maszyn: Wersje Rolnicze i Budowlane
Oprócz PE-0,8B, użytkownicy spotykali się z nazwą OE-2621 w wersjach A i B, która odpowiadała wersji budowlanej. Wersje rolnicze to późniejsze modele PE-1,0 i PEF-1,0, różniące się budową ramienia i większą kabiną, typową również dla nowszych ciągników MTZ i JuMZ. Charakterystyczną cechą pozwalającą odróżnić wersję rolniczą od budowlanej jest osprzęt roboczy:
- Wersje rolnicze pierwotnie posiadały podwójny czerpak, podobny do tego w cyklopie.
- Wersje budowlane wyposażano w typowe łyżki do prac ziemnych, zarówno do kopania, jak i tak zwane łyżki skarpowe.
Budowa i Dane Techniczne "Białoruśki"
Elementy Składowe Koparko-Spycharki
Według "Informatora Agromy" z 1979 roku, koparko-spycharka PE-0,8B została zaprojektowana w celu zmechanizowania prac załadunkowych i rozładunkowych. Składa się z następujących podstawowych elementów:
- Rama
- Kolumna
- Wysięgnik
- Podnośnik
- Wspornik
- Osprzęt roboczy
- Hak
- Spych czołowy
Kąt obrotu wysięgnika wynosi 280°, a obsługa maszyny jest powierzana traktorzyście-operatorowi.
Układ Paliwowy i Hydrauliczny
Istnieją różnice w budowie ciągników JuMZ, zwłaszcza między wersjami rolniczymi a budowlanymi. Na przykład, zbiornik paliwa w wersji budowlanej może różnić się od tego w wersji rolniczej. Często istnieje potrzeba demontażu zbiornika z przodu i przeniesienia go na tył, co świadczy o istotnych różnicach konstrukcyjnych.
W przypadku hydraulicznego zbiornika wyrównawczego, w budowlanych "Białoruśkach" występują dwa typy:
- Zbiornik obły, umieszczony z lewej strony, oznacza, że pompa główna znajduje się również po lewej stronie, pod drabinką. Ten typ jest zazwyczaj produkcji rosyjskiej.
- Zbiornik kanciasty świadczy o tym, że maszyna została wyprodukowana w Rumunii lub Bułgarii, a pompa główna umieszczona jest z tyłu. Maszyny z tym typem zbiornika są często uważane za bardziej awaryjne.
Mała pompa przy silniku może obsługiwać jedynie obrót i pług bez łap. Jest to normalna pompa, bez której nie można wykonywać pracy spychaczem ani obracać ramienia. W niektórych modelach, z boku deski rozdzielczej, znajdował się zawór, którego przełączenie pozwalało małej pompie na złożenie łyżki i napędzanie łap. Standardowo z boku montowano dwie pompy: małą i dużą.
Problemy z Siłą Hydrauliki i Diagnostyka
Zbyt niski poziom oleju hydraulicznego w zbiorniku może powodować utratę siły maszyny. Aby zdiagnozować spadek siły, można wykonać test:
- Podeprzeć się pługiem z przodu.
- Rozłożyć łapy.
- Rozłożyć ramię i oprzeć się na zamkniętej łyżce.
- Spróbować otworzyć łyżkę.
Jeśli tylne koła oderwą się od ziemi, świadczy to o prawidłowej sile hydrauliki. Brak reakcji (maszyna nie podnosi się, nie trzęsie) wskazuje na problem. W takiej sytuacji należy dolać oleju hydraulicznego, a jeśli to nie pomoże, bardzo możliwe, że pompa główna jest do wymiany. Trzęsienie maszyny podczas pracy może być spowodowane upuszczaniem ciśnienia przez zawór nadmiarowy, co zapobiega rozerwaniu węży.
Efektywne kopanie wymaga nie tylko nacisku łyżką, ale również jej ruchu. Podobnie jak krojenie chleba nożem - sam nacisk nie wystarczy, trzeba przesuwać narzędziem.
Belarus Tractor Hydraulic demonstration
Układ Jezdny i Przeniesienia Napędu
W traktorze, zwłaszcza w jego przedniej części, kluczowe są tuleje zwrotnic oraz tuleje i sworzeń przedniej belki. Do tych elementów często poszukiwane są numery katalogowe w celu wymiany.
W przypadku układu przeniesienia napędu, jednym z problemów może być niemożność przełączenia biegów na tryb polowy lub szosowy. Główna wajcha zmiany biegów wymaga mocnego przesunięcia w lewo i do przodu dla biegów szosowych, lub do tyłu dla polowych. Jeśli ruch jest blokowany, a biegi "czuć" wchodzą, ale skrzynia jest odłączona (poza dziewiątką, która jest niezależna od przełącznika polowe-szosowe), to problem leży w mechanizmie blokującym. Może to być usterka, którą trzeba usunąć szybko, aby przywrócić pełną funkcjonalność maszyny.
Regulacja sprzęgła dwutarczowego w "Białorusi" budowlanej z silnikiem Jumz jest również istotnym elementem konserwacji.
Instalacja Elektryczna
W kwestii instalacji elektrycznej, schematy są często poszukiwane. Problemy pojawiają się również z zaczepem do przyczepy - w niektórych modelach bolec do podpięcia przyczepy jest umieszczony bardzo blisko ciągnika i w poziomie. To może powodować tarcie dyszla o koła przy skręcaniu, a także uniemożliwiać podpięcie przyczepy, która wymaga bolca w pionie. Rozwiązaniem może być zastosowanie dystansu lub specjalnego zaczepu. Gotowe zaczepy firm takich jak Granit mogą kosztować około 1000 zł i więcej, co skłania do rozważenia samodzielnego wykonania dystansu z dwuteownika.
Ładowacze Czołowe (TURy) do Ciągników MTZ/JUMZ
Kompatybilność i Modele
Do ciągników MTZ Belarus 820.1 czy MTZ 82 pasują różne modele ładowaczy czołowych. Na przykład, tur T4 z Mrągowa, który pasuje do Zetora 7211, jest również rozważany dla MTZ Belarus 820.1. Popularne są ładowacze Quicke, gdzie model Q 45 jest odpowiedni, natomiast Q55 może być za duży, przeznaczony dla ciągników o większej mocy.
Do "Białoruśki" i Pronarów polecane są tury z Pol-Mot Biedaszki oraz ładowacze Pronar. Uważa się, że są one wygodne w obsłudze i dostępne w przystępnej cenie w porównaniu do droższych opcji, takich jak Quicke i Stoll. Konkretnym modelem jest ŁC-1650 z Pronaru. Niektórzy użytkownicy przestrzegają przed modelem LC-3, który może nie być tak wydajny, jak sugerują reklamy.
Jakość, Wytrzymałość i Ceny
Doświadczenia użytkowników z ładowaczami czołowymi są zróżnicowane. Przykładowo, tur T6 z Mrągowa zamontowany na Zetorze 10540, z szczelnymi siłownikami i całymi przewodami, sprawdza się w trudnych warunkach, takich jak przewalanie kamieni, ładowanie ziemi, obornika, a nawet przy rozbiórce starych magazynów. Jednakże, w polskich ładowaczach często pojawiają się problemy:
- Duże luzy
- Pękające sworznie
- Pękająca linka od sterowania
- Wygina się rama
- Awarie hydrauliki ciągnika, często z powodu niewłaściwego podłączenia ładowacza (do szybkozłączy zamiast bezpośrednio za pompą).
Dla porównania, oryginalne ładowacze Zetorowskie są podłączane w sposób prawidłowy.
Ceny ładowaczy czołowych mogą być znaczne. W 2006 roku model Quicke Q55 kosztował około 43 tysiące złotych. Porównując Stoll i Pol-Mot, Stoll jest droższy o około 2 tysiące złotych od Pol-Mota, ale oferuje znacznie lepszą jakość wykonania. Przykładowo, 3-sekcyjny Stoll F10 to koszt około 21 tysięcy brutto bez osprzętu, podczas gdy 4-sekcyjny Pol-Mot to około 17-18 tysięcy złotych.
Konserwacja, Części i Dokumentacja Techniczna
Dostępność Części Zamiennych
Jednym z wyzwań dla właścicieli maszyn "Białoruś" JUMZ jest dostępność części zamiennych. Może się zdarzyć, że części nie są dostępne w pobliżu i trzeba po nie jeździć do odległych miejscowości, np. do Żmigrodu (50 km). Jednak istnieją dostawcy oferujący dobrej jakości części do koparek JUMZ, Belarus budowlanych i rolniczych, a także do ich katalogów i instrukcji koparek EO w języku polskim. Warto szukać nowych części w sprawdzonych miejscach, najlepiej podając numer katalogowy.
Dokumentacja Techniczna
Użytkownicy aktywnie dzielą się skanami książek i dokumentacji w języku rosyjskim, czeskim, angielskim, francuskim i hiszpańskim. Dostępne materiały obejmują:
- Katalogi części do modeli EO-2621 A, EO-2621 B2, EO-2621 B3 oraz EO-2627.
- Instrukcje dotyczące instalacji hydraulicznej i obsługi technicznej.
Katalogi często zawierają szczegółowe rysunki z opisem niemal każdego elementu JUMZ-a, co jest nieocenione przy zamawianiu galanterii (specjalistycznych części) na zamówienie.
Typowe Usterki i Wymiany
W traktorach "Białoruś" JUMZ z czasem pojawiają się typowe usterki. Przykładem jest cieknąca pompa wody. Właściciele stają przed dylematem, czy kupić tańszy zamiennik (ok. 130 zł) czy droższą, oryginalną pompę (ok. 400 zł).
Silniki, takie jak D65, są znane z trwałości. Przykładowo, silnik w MTZ z 1983 roku, po około 15000 motogodzin, nadal nie miał robionego wału korbowego, a większość części wymieniano dopiero po 24 latach eksploatacji. W przypadku remontu silnika D65 w koparce "Białoruś", kluczowe jest znalezienie informacji o sile dokręcania głowicy oraz wału korbowego (panewek głównych i korbowych).
Wartość i Ekonomika
W 1979 roku koparko-spycharka PE-0,8B była wyceniana na 425 tysięcy złotych. Była to kwota równa wartości Ursusa 1201 i tylko o 9 tys. zł droższa od Ursusa C385A z napędem na cztery koła. Aby ocenić wartość tych pieniędzy, w 1979 roku:
- Pszenica skupowano średnio po 5200 zł/t.
- Żyto po około 4350 zł/t.
- Jęczmień po 5650 zł/t, a owies około 3850 zł/t.
- Ziemniaki sprzedawano za średnio 2450 zł/t.
- Buraki cukrowe za 1150 zł/t.
- Żywiec wołowy skupowano średnio po 31,30 zł/kg, cielęcy około 36,30 zł/kg, a wieprzowy średnio 44,90 zł/kg.
Ciągniki MTZ/JUMZ są również cenione za niskie spalanie, które w orce wynosi około 14 l/ha, co jest często mniej niż w przypadku Ursusów czy Zetorów z tych samych roczników (nie dotyczy to nowych Forterra).