Nawóz naturalny w postaci obornika stanowi cenny materiał w rolnictwie, będąc niezwykle wartościowym źródłem składników mineralnych, niezastąpionych w uprawie warzyw, owoców, a także roślin ozdobnych. Jest on wytwarzany w gospodarstwach rolnych, w których odbywa się produkcja zwierzęca, powstając ze zmieszania kału i moczu zwierząt ze ściółką, taką jak słoma, trociny czy kora.
Jednakże, o ile nawożenie tego rodzaju nawozami jest niezwykle cenne i ekologiczne, o tyle jego przechowywanie i wykorzystywanie objęte jest ściśle określonymi regułami, wyznaczonymi przez dyrektywy, ustawy i rozporządzenia. Nieprzestrzeganie tych przepisów może narazić właściciela gospodarstwa na wiele nieprzyjemności, włącznie z odpowiedzialnością finansową.
Czym jest płyta obornikowa i dlaczego jest niezbędna?
Płyta obornikowa, nazywana potocznie gnojownią, służy do przechowywania obornika. Jest to specjalna konstrukcja, której celem jest uniemożliwienie przedostawania się wycieków do gruntu lub wód. Posiadanie płyty obornikowej stało się obowiązkowym elementem infrastruktury w gospodarstwach hodowlanych. Jej kluczowe znaczenie wynika z faktu, że zawarte w oborniku składniki odżywcze, w szczególności azot w formie azotanów, mogą niekorzystnie wpływać na środowisko naturalne, prowadząc do zanieczyszczenia gleby i wód.
Podstawy Prawne Przechowywania Obornika: Program Działań
Dyrektywa Azotanowa i Prawo Wodne
Problem z wysoką zawartością azotanów w wodach dotyczy całej Unii Europejskiej, a zanieczyszczenie wód może być transgraniczne. W celu minimalizacji tego zjawiska powstała Dyrektywa Rady (91/676/EWG) z dnia 12 grudnia 1991 roku dotycząca ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzenia rolniczego, zwana dyrektywą azotanową. W Polsce dyrektywa ta jest wdrażana za pośrednictwem zapisów Ustawy z dnia 20 lipca 2017 roku - Prawo wodne.
Zgodnie z artykułem 104 Prawa wodnego, w celu zmniejszenia zanieczyszczenia wód azotanami pochodzącymi ze źródeł rolniczych oraz zapobiegania dalszemu zanieczyszczeniu, opracowuje się i wdraża na obszarze całego państwa Program działań. Aktualnie obowiązujący program tych działań wprowadzony został przez Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 31 stycznia 2023 roku w sprawie przyjęcia "Programu działań mających na celu zmniejszenie zanieczyszczenia wód azotanami pochodzącymi ze źródeł rolniczych oraz zapobieganie dalszemu zanieczyszczeniu".
Program ten określa warunki, w jakich powinny być przechowywane nawozy naturalne, w tym obornik. Podmioty prowadzące produkcję rolną oraz działalność, w ramach której są przechowywane lub stosowane nawozy, mają obowiązek zapewnić bezpieczne dla środowiska przechowywanie nawozów naturalnych. Prawo to dotyczy zarówno nawozów wytwarzanych w gospodarstwie, jak i tych przyjętych z innego gospodarstwa rolnego, i jest konieczne tak długo, jak nie będzie możliwe ich wykorzystanie w celach rolniczych.
Wymogi dotyczące powierzchni i czasu przechowywania
Przed przystąpieniem do budowy płyty obornikowej należy przeprowadzić niezbędne wyliczenia pozwalające określić jej powierzchnię. Zgodnie z rozporządzeniem, powierzchnia, na której przechowywany jest obornik, powinna umożliwiać jego składowanie przez okres pięciu miesięcy. Program działań bardzo restrykcyjnie określa sposób obliczenia niezbędnej powierzchni. Obliczenie to poprzedza sporządzenie obrotu stada, obliczenie przelotowości zwierząt gospodarskich w grupie technologicznej, a następnie wyliczenie stanów średniorocznych, które przelicza się na Dużą Jednostkę Przeliczeniową (DJP).
W obliczeniach dotyczących powierzchni miejsc przechowywania obornika brane jest pod uwagę, czy zwierzęta gospodarskie korzystają z wypasu na pastwisku, a także zastosowane rozwiązania systemów utrzymania oraz wyposażenie techniczne (np. legowiska). Jeżeli nawozy naturalne wytwarzane w danym gospodarstwie podlegają procesom przetwarzania technologicznego lub przeznaczone są do przekazania, przepisowa wymagana powierzchnia do ich przechowywania może ulec odpowiedniemu zmniejszeniu.
Obowiązek posiadania płyt obornikowych i aktualne terminy
Z dniem 1 stycznia 2025 roku weszły w życie nowe przepisy Programu działań (tzw. Programu azotanowego), nakładające na rolników konieczność dostosowania miejsc do przechowywania nawozów naturalnych. Obowiązek ten dotyczy wszystkich gospodarstw prowadzących produkcję zwierzęcą, które utrzymują zwierzęta gospodarskie i nie posiadają innej formy magazynowania obornika zgodnej z przepisami. Małe gospodarstwa, które dotąd radziły sobie w zgodzie z naturą i zdrowym rozsądkiem, teraz muszą wyłożyć dziesiątki tysięcy złotych na betonowe płyty i zbiorniki.
Aktualne terminy na dostosowanie miejsc do przechowywania obornika, wprowadzone w celu ułatwienia rolnikom spełnienia obowiązków, przedstawiają się następująco:
- Gospodarstwa utrzymujące zwierzęta gospodarskie w liczbie powyżej 210 DJP były zobligowane do dostosowania miejsc przechowywania obornika do 31 grudnia 2021 roku.
- Gospodarstwa utrzymujące zwierzęta gospodarskie w liczbie od 21 do 210 DJP mają czas na dostosowanie do 31 grudnia 2025 roku.
- Gospodarstwa utrzymujące zwierzęta gospodarskie w liczbie do 20 DJP mają czas na dostosowanie do 31 grudnia 2027 roku.
- Dla rolników dotkniętych wrześniową powodzią, którzy ponieśli straty, termin na spełnienie wymogów został wydłużony do 31 grudnia 2027 roku.
Wymogi Techniczne i Lokalizacyjne Płyt Obornikowych
Materiały i konstrukcja
Zbiór zaleceń dobrej praktyki rolniczej do dobrowolnego stosowania, opublikowany przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi (MRiR), zawiera wskazówki dotyczące konstrukcji płyt obornikowych. Płyta musi być tak zbudowana, aby płyty podłogi nachylone były minimum 1 proc. w kierunku rowka ściekowego, natomiast rowek 0,5-1,5 proc.
Przepisy nie określają, z jakich konkretnych materiałów powinny być wykonane płyty obornikowe. Można zatem wykorzystać zarówno tradycyjne materiały, takie jak beton, jak również inne, w tym np. odpowiednie tworzywa sztuczne lub wzmocnioną folię. Ważne jest, aby materiały te zapewniały szczelność i nieprzepuszczalność odcieków do wód gruntowych i gruntu.
Konstrukcja przeznaczona do przechowywania obornika i innych stałych nawozów naturalnych musi przede wszystkim być wykonana z materiałów zapewniających szczelność i ochronę przed przedostawaniem się odcieków. Płyty obornikowe powinny być wyposażone w zbiorcze studzienki rewizyjne (rezerwowe), służące do zbierania wód gnojowych i ich odprowadzania za pośrednictwem systemu kanałów do zbiornika na gnojówkę. Miejsce składowania obornika powinno być odpowiednio dostosowane do wjazdu środków transportu, a konstrukcja płyty musi uniemożliwiać wypływanie wód gnojowych.
Lokalizacja i odległości
Przed przystąpieniem do budowy płyty obornikowej należy ustalić jej lokalizację. Zgodnie z Programem działań oraz Rozporządzeniem Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budowle rolnicze i ich usytuowanie, nawozów naturalnych, w tym obornika, nie przechowuje się w odległości mniejszej niż 25 metrów od:
- studni lub ujęć wód (jeżeli nie ustanowiono strefy ochronnej na podstawie przepisów ustawy z dnia 20 lipca 2017 r.),
- linii brzegu wód powierzchniowych,
- pasa morskiego.
Minimalna odległość płyty gnojowej od granicy działki jest określona w przepisach dotyczących ochrony środowiska i zagospodarowania przestrzennego. Standardowo wynosi ona od 4 do 5 metrów, ale w przypadku specyficznych warunków może być większa.
Formalności budowlane
Budowa płyty obornikowej podlega Prawu budowlanemu. Zgodnie z artykułem 29 ust. 1 pkt 29 Ustawy z dnia 7 lipca 1994 roku - Prawo budowlane, budowa obiektów gospodarczych związanych z produkcją rolną i uzupełniających zabudowę zagrodową w ramach istniejącej działki siedliskowej, w tym płyt obornikowych, nie wymaga decyzji o pozwoleniu na budowę, a jedynie zgłoszenia.
Wprowadzona niedawno Ustawa o szczególnych rozwiązaniach w zakresie przechowywania nawozów naturalnych wprowadza dalsze ułatwienia. Do 31 grudnia 2027 roku zmiana zagospodarowania terenu dotycząca tych obiektów nie wymaga decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu, co znacznie skraca proces przygotowania dokumentacji inwestycyjnej w gminach, gdzie brak miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego.
Alternatywne Metody Przechowywania Obornika
Program działań dopuszcza również alternatywne formy przechowywania obornika, pod warunkiem spełnienia określonych wymogów.
Pryzmy na gruntach rolnych
Dopuszcza się czasowe magazynowanie nawozów naturalnych stałych (obornika) bezpośrednio na gruntach rolnych, przez okres nie dłuższy niż 6 miesięcy od dnia utworzenia każdej z pryzm. Ważne jest, aby miejsca przechowywania obornika na gruncie rolnym były oznaczone na mapie lub szkicu działki, wraz z datą rozpoczęcia składowania.
Pryzmy powinny być lokalizowane poza zagłębieniami terenu, na możliwie płaskim terenie (dopuszczalny spadek do 3%), w miejscu niepiaszczystym i niepodmokłym. Muszą być usytuowane w odległości większej niż 25 metrów od linii brzegu wód powierzchniowych, pasa morskiego i ujęć wód (jeżeli nie ustanowiono strefy ochronnej).
Nie ma konieczności budowy płyty obornikowej, jeśli zapewnione zostanie miejsce przechowywania obornika na pryzmie, zgodnie z wytycznymi określającymi sposób jej usytuowania, odległości od cieków wodnych i zabudowań oraz zabezpieczenie przed wypływem odcieków.
System otwarty
W przypadku utrzymywania zwierząt w systemie otwartym, polegającym na grupowym utrzymaniu zwierząt bez wykorzystywania budynków i pastwiskowania na ogrodzonej, ograniczonej powierzchni rodzimego gruntu, ze stałym dostępem do wody i żywieniem opartym na dostarczanej paszy, nie ma konieczności posiadania płyty ani zbiornika. Rolnicy muszą jednak pilnować, aby ilość azotu z odchodów, która dostanie się do gruntu, nie przekraczała 170 kg N/ha rocznie, a powierzchnia gruntu, na której znajdują się zwierzęta, była zadarniona.
Ponadto, w przypadku utrzymywania zwierząt gospodarskich na głębokiej ściółce obornik można przechowywać w budynku inwentarskim o nieprzepuszczalnym podłożu.
Kontrole i Kary za Niespełnienie Wymogów
Inspekcja Ochrony Środowiska już od 1 stycznia 2025 roku rozpoczęła kontrole w gospodarstwach rolników, weryfikując prowadzenie produkcji zwierzęcej zgodnie z przepisami Programu działań. W przypadku wykrycia nieprawidłowości inspektor może nałożyć dotkliwą karę finansową na rolnika.
Od 1 stycznia 2025 roku obowiązują nowe, maksymalne stawki kar za naruszenie Programu działań. Zgodnie z Obwieszczeniem Ministra Infrastruktury z dnia 23 października 2024 roku, wynoszą one:
- 2936,53 zł - za stosowanie nawozów niezgodnie z przepisami lub planem nawożenia,
- 4404,80 zł - za przechowywanie nawozów naturalnych niezgodnie z przepisami,
- 734,13 zł - za niewłaściwe prowadzenie dokumentacji realizacji Programu lub jej brak,
- 734,13 zł - za brak planu nawożenia azotem.
Rolnicy, wobec których już wszczęto postępowania za brak wymaganej infrastruktury, mogą uniknąć kary, składając odpowiedni wniosek z dokumentacją, pod warunkiem, że spełniają nowe, wydłużone terminy dostosowania. Lubelska Izba Rolnicza zwraca uwagę, że rolnicy często płacą za spóźnione decyzje ministerstwa.
Famit- Film Instruktażowy
Płyta Obornikowa a Efektywny Załadunek i Aplikacja Nawozu
Posiadanie płyty obornikowej nie tylko spełnia wymogi prawne, ale także znacząco ułatwia i usprawnia procesy związane z gospodarowaniem obornikiem, w tym jego załadunek, transport i aplikację.
Ułatwienie załadunku
Załadunek obornika jest ważnym czynnikiem warunkującym czas wywozu oraz zużycie paliwa. Posiadanie płyty obornikowej ułatwia ten proces, ponieważ dzięki utwardzonej powierzchni ładowarka czy ciągnik nie będzie grzązł, przez co redukuje się zbędne zużycie paliwa. Ważna jest też zwrotność maszyny ładującej. Aby nie tracić czasu na zaczepianie rozrzutnika, szczególnie gdy jednym transportem przewozi się małą ilość obornika, warto ładować go innym ciągnikiem niż ten pracujący w transporcie.
Transport i aplikacja
Transport obornika należy dostosować do posiadanych zasobów obornika i odległości transportowych. Dobór optymalnych wielkości przyniesie istotne oszczędności czasu i pieniędzy. Ważne jest również odpowiednie zabezpieczenie przewożonego ładunku - choć przepisy nie nakazują jego przykrywania, nie należy przeładowywać pojazdów, aby nic nie dostało się na drogi publiczne. Równocześnie, kluczowe jest sprzątanie wyjazdów z pól na drogi publiczne, gdzie resztki z kół mogą pozostać na asfalcie, co może skutkować mandatem.
Aplikacja obornika jest kolejnym czynnikiem warunkującym wielkość plonów. Jakość pracy rozrzutników charakteryzują dwa wskaźniki: stałość dawki (równomierność podłużna rozrzucenia) i równomierność poprzeczna rozkładu nawozu na polu. Przy nawożeniu naturalnym są to bardzo ważne czynniki, które determinują dużą jakość rozłożenia nawozu. Warto zwrócić uwagę przy wyborze rozrzutnika na rodzaj adapterów - rozrzutniki z większą ilością adapterów pionowych mają lepsze współczynniki równomierności. Należy również dostosować pojemność rozrzutnika do wielkości areału, ponieważ przy dużych ładownościach znacznie ugniatamy ziemię, co nie sprzyja strukturze gleby. Zdecydowanie lepiej wybrać rozrzutniki o wysokich kołach, dzięki czemu mają mniejsze opory toczenia. Wiele aspektów odpowiada za właściwą dystrybucję obornika, dlatego właściwe jej zoptymalizowanie nie jest łatwe.