Manewr „Wywrotka” (ang. bunt) to złożony element akrobacji lotniczej i taktyki walki powietrznej, który pozwala na szybką zmianę kierunku lotu samolotu lub helikoptera, często przy jednoczesnej zmianie wysokości. Jest to kluczowy element manewrowania, który może decydować o przewadze w walce lub o uniknięciu zagrożenia.
Czym jest „Wywrotka” w kontekście samolotów?
W kontekście samolotów, „Wywrotka” to manewr, w którym pilot odwraca samolot „do góry nogami”, a następnie wykonuje półpętlę. Jest to manewr powszechnie wykorzystywany w walce lotniczej do unikania przeciwnika lub oderwania się od walki.
Manewr ten może być wykonany na kilka sposobów, w zależności od systemu sterowania i preferencji pilota. W przypadku standardowego układu sterowania, aby rozpocząć manewr, można przesunąć mysz w dół, aż będzie się patrzeć prosto na ziemię. Funkcja automatycznego wywrotu zostanie uruchomiona, a samolot obróci się sam. Należy utrzymywać dolną orientację kamery do momentu, gdy samolot obróci się o pełne 180° (będzie znajdował się „do góry nogami”).
Bardziej precyzyjna wersja wywrotu wymaga przyporządkowania poleceń „przechyl w lewo” i „przechyl w prawo” klawiszom na klawiaturze. Manewr zaczyna się od przechylenia samolotu o pełne 180° w lewo lub w prawo za pomocą właściwego klawisza. Kiedy samolot leci „do góry nogami”, należy puścić klawisz i zacząć powoli przesuwać mysz w dół, aby skierować samolot w stronę ziemi. Podobnie jak w przypadku pętli, należy upewnić się, że w trakcie manewru kamera cały czas wyprzedza aktualną pozycję samolotu. Kiedy kamera znowu skieruje się w stronę horyzontu, należy zatrzymać ruch myszy.
Inny sposób polega na przesunięciu kursora na lewą lub prawą krawędź ekranu i obracaniu myszy w miarę przechyłu. Po odwróceniu samolotu należy przesunąć mysz do góry i umieścić kursor w centrum ekranu, dzięki czemu samolot skieruje się w dół. Po ujrzeniu horyzontu po drugiej stronie można przesunąć kursor z powrotem na środek ekranu.
Bez względu na wybrany układ sterowania, wykonanie manewru „Wywrotka” skutkuje utratą wysokości.
Wywrotka z ostrego wznoszenia
Wywrotka z ostrego wznoszenia to zaawansowany manewr, który rozpoczyna się od przyspieszenia myśliwca do maksimum, a następnie gwałtownego wznoszenia ku chmurom. W najbardziej napiętym momencie samolot obraca się o 180 stopni, leci plecami do ziemi, prędkość spada, silnik cichnie, a następnie samolot opada z powrotem, głową w dół, do horyzontu.
Na wysokości co najmniej 2000 metrów samolot (np. L-29 Delfin) przyspiesza do maksymalnej dozwolonej prędkości. Następnie przechodzi w ostre wznoszenie pod kątem 50 do 80 stopni. Pilot lekko naciska drążek sterowy, aby utrzymać idealny kąt i obserwuje spadającą prędkość. Gdy prędkość spadnie do około 350 km/h, pilot wyrównuje stery i płynnie przyciąga drążek sterowy, wprowadzając samolot w lot plecowy. W tej fazie prędkość nie może spaść poniżej 180 km/h. Silnik pracuje na biegu jałowym. Następnie samolot naturalnie przewraca się z powrotem do lotu nurkowego. Pilot wyrównuje lotki, wyrównuje pedały, a gdy prędkość ponownie przekroczy 350 km/h, delikatnym przyciągnięciem drążka maszyna przechodzi z powrotem do lotu poziomego.
Krótki przegląd techniczny tego manewru:
- Minimalna wysokość: 2000 m
- Prędkość przed wznoszeniem: maksymalna dozwolona
- Prędkość na początku przewrotu: około 350 km/h
- Minimalna prędkość w locie plecowym: 180 km/h
Manewr „Dynamiczna Wywrotka” w kontekście śmigłowców
„Dynamiczna wywrotka” (ang. dynamic rollover) to specyficzne i bardzo niebezpieczne zjawisko w lotnictwie śmigłowcowym. Odnosi się do przewracania się śmigłowca, gdy znajduje się w pobliżu powierzchni ziemi, zwłaszcza podczas startu i lądowania. Śmigłowce są podatne na to zjawisko ze względu na wysoko umieszczony środek parcia wirnika nośnego.
Aby doszło do dynamicznej wywrotki, muszą najpierw wystąpić określone czynniki powodujące obrót wokół płozy lub koła podwozia, aż do momentu osiągnięcia kąta krytycznego. Po jego przekroczeniu, ciąg wirnika głównego będzie prowadził do dalszego obracania się śmigłowca, którego zatrzymanie jest już niemożliwe.
Dynamiczna wywrotka ma miejsce, gdy śmigłowiec zaczyna się obracać wokół płozy lub koła. Może się to zdarzyć z różnych powodów, najczęściej podczas próby niskiego zawisu do startu lub lądowania z bocznym przemieszczeniem i zahaczeniem podwozia o podłoże. Gdy dynamiczna wywrotka się rozpocznie, nie można zatrzymać jej poprzez zastosowanie jedynie przeciwnego sterowania. Na przykład, jeśli prawa płoza styka się z obiektem i staje się punktem obrotu, a śmigłowiec zaczyna obracać się w prawo, nawet przy pełnym sterowaniu w lewo, wektor ciągu wirnika głównego i jego moment podąża za śmigłowcem, który kontynuuje obrót w prawo. W ostatnich latach w Polsce odnotowano co najmniej cztery zdarzenia związane z dynamicznymi wywrotkami śmigłowców, z czego w trzech przypadkach maszyny uległy całkowitemu zniszczeniu.
Symulacje ruchu śmigłowca jednowirnikowego wykonującego manewry przestrzenne, takie jak „dynamiczne przeciągnięcie wirnika nośnego” oraz „wywrotka śmigłowca” przy dużej prędkości początkowej, pomagają w analizie i zrozumieniu przyczyn tych zjawisk. Badania te, często oparte na rozwiązywaniu układu dwudziestu pięciu nieliniowych równań różniczkowych zwyczajnych o zmiennych współczynnikach, pozwalają określić przyczyny prowadzące do przeciągnięcia wirnika nośnego oraz wywrotki śmigłowca.
Manewry lotnicze w taktyce wojskowej
Manewr w lotnictwie wojskowym jest bezpośrednio związany z procesem walki zbrojnej. Może służyć przyjmowaniu korzystnych ugrupowań taktycznych, zajmowaniu pozycji w strefach realizacji zadań bojowych, zbliżaniu do przeciwnika, oddalaniu od niego lub wycofaniu. Jest to element, który pozwala potęgować własne zdolności bojowe, osłabiając jednocześnie szanse przeciwnika na zwycięstwo.
Manewr dotyczy sił, środków walki i ognia lub innej formy rażenia przeciwnika. Jest niezwykle istotnym elementem walki, ponieważ może decydować o uzyskaniu przewagi w określonym miejscu i czasie lub zmniejszyć, a nawet wyeliminować zidentyfikowane zagrożenia ze strony przeciwnika. Dzięki manewrowi można wychodzić z zasięgu broni przeciwnika i uniemożliwiać mu skuteczne rażenie, a także wyjść z walki.
Lotnictwo jest jedynym rodzajem wojsk, który może prowadzić działania wyłącznie w warunkach dynamiki środków walki. W taktyce lotnictwa ruch siłami i środkami walki ma miejsce na lądzie (przemieszczanie i rozmieszczanie sił oraz manewr statków powietrznych względem określonych punktów na powierzchni) i w przestrzeni powietrznej, gdzie dotyczy zmian położenia określonych obiektów powietrznych względem siebie (oddalanie, zbliżanie). Dotyczy to zarówno sił własnych (zmiana ugrupowania), jak i przeciwnika (zbliżanie, zajmowanie pozycji lub rubieży, wycofanie).
Manewrowanie bojowe samolotami, śmigłowcami lub bezzałogowymi statkami powietrznymi w przestrzeni dotyczy bezpośrednio realizacji zadań bojowych lub prowadzenia walki. Może mieć na celu zbliżanie do celu powietrznego, dolot do obiektu ataku (rażenia lub rozpoznania) na odległość odpowiadającą zasięgowi broni (lub urządzeń elektronicznych, rozpoznawczych), ominięcie zagrożeń (strefy ognia środków OPL wojsk), utrudnienie obronie przeciwlotniczej atakowanego obiektu podjęcie walki z atakującymi samolotami, utrudnienie przeciwnikowi wykrycia samolotów przez systemy radarowe i zajęcie pozycji do ataku.
W działaniach taktycznych lotnictwa bardzo ważną cechą manewru lotniczego jest unikanie wchodzenia w strefy obserwacji radiolokacyjnej i strefy rażenia broni przeciwlotniczej przeciwnika. Umiejętne manewrowanie jest jednym ze sposobów opóźniania wykrycia własnych zamiarów i utrudniania przeciwnikowi skutecznego przeciwdziałania.
Manewry bojowe i przemieszczenia przestrzenne samolotów obejmują ruch statków powietrznych w przestrzeni nie związany bezpośrednio z wypracowywaniem położenia do rażenia przeciwnika (traktowany jako przemieszczanie niebojowe) oraz ruchy polegające na wypracowaniu położenia do rażenia przeciwnika i związane bezpośrednio z walką powietrzną, które należą do manewrów bojowych.
Podstawowe manewry i przemieszczenia można podzielić na wykonywane w płaszczyźnie poziomej (zakręt, wiraż, żmijka), pionowej (nurkowanie, górka, pętla, immelman) oraz ruchy złożone, wykonywane w płaszczyźnie pochyłej, o zmiennych parametrach (zwrot bojowy, spirala). Bardziej trudne w wykonaniu są manewry przestrzenne samolotów podczas atakowania obiektów powietrznych przy dużej różnicy prędkości między samolotem atakującym i celem powietrznym. Najbardziej złożony problem stanowią manewry grup samolotów w walce powietrznej.