Praga V3S (Vojenský třítunový speciál/Wojskowy 3-tonowy Specjalny) to wielozadaniowy samochód ciężarowy o wysokiej, wręcz wybitnej mobilności terenowej. Jest to jedna z najlepszych ciężarówek terenowych w historii motoryzacji, legenda off-road-u oraz wielu armii byłego bloku wschodniego. Pojazd był produkowany w Czechosłowacji między 1953 a 1990 rokiem. W Czechach popularnie nazywano ją: ventra, vétřieska, vejtřaska, VSka lub Vejda.
Wszyscy znają to auto z ciężkiej pracy przy zwózce drewna z lasu, zanim została wyparta przez nowsze sprzęty. Mało kto wie, że była wykorzystywana także w rolnictwie. Mimo swoich niewątpliwych wad, szczególnie widocznych w obecnych czasach, jest nadal chętnie wykorzystywana przez służby energetyczne, wodociągowe, itp.
Historia i Rozwój
Początki i Koncepcja
Po zakończeniu II wojny światowej flota samochodowa Czechosłowacji była w opłakanym stanie. Wojsko wystosowało prośbę o zbudowanie ciężarówki, która poradzi sobie nawet w najgorszym terenie, bez większych problemów pokonuje przeszkody. Ciężarówki T3S produkowane dla wojska przez Praską firmę samochodową obchodzą 70 lat!
Prototyp V3T zakładów Škoda miał służyć jako wielozadaniowa ciężarówka do zastosowań wojskowych i cywilnych. Wojsko wciąż poszukiwało odpowiedniego kandydata do produkcji ciężarówki, która spełniałaby określone warunki, a jej masa w terenie wyniesie maksymalnie 2 tony, a w trybie czuwania 3 tony. Projektując wiatrówkę, Praga oparła się na wcześniej testowanych samochodach V3T i Tatra 128. Pojazd został zaprojektowany w bardzo krótkim czasie - w ciągu 4 miesięcy do fazy prototypu. Samochód opracowano korzystając z doświadczeń jakie zebrano podczas prób prototypu pojazdu V3T oraz dostosowując części z Tatry 111. Projektanci byli inspirowani głównie amerykańskim Studebakerem US6 i rosyjskim ZiŁ-em (lub ZIS-em).
Produkcja i Producenci
Początek produkcji seryjnej został uruchomiony w 1953 roku w zakładach AZKG, n.p. Praha. W początkowym okresie Praga V3S była produkowana wyłącznie na zaopatrzenie armii czechosłowackiej. Praga produkowała ciężarówkę do roku 1964. Od 1964 r. firma Praga zajęła się produkcją różnorodnych skrzyń biegów, między innymi do Zetorów. Od tego roku produkcję modelu V3S przejęła firma Avia. Różne źródła różnie podają, ale Avia ją produkowała do lat 80. lub około 1986 roku. Następnie produkcję tych samochodów przejęły Bratislavské automobilové závody (BAZ), które zjeżdżały z taśmy montażowej do 1990 roku. Później produkował je VOP na Słowacji.
W latach 1953-90 wyprodukowano ponad 130 tysięcy pojazdów, co czyni Pragę V3S jednym z najdłużej produkowanych samochodów ciężarowych na świecie.
Warmachines History: Praga V3S
Specyfikacja Techniczna i Konstrukcja
Silnik
Do napędu samochodu Praga V3S służy chłodzony powietrzem silnik sześciocylindrowy Tatra T 912-1 lub jego późniejsze odmiany: -2, -3. Jest to zmodyfikowany silnik z Tatry 111, będący w zasadzie połową silnika V12. Pojemność skokowa silnika to 7412 cm³, z rozrządem typu OHV na kołach zębatych i bezpośrednim wtryskiem paliwa. Silnik osiąga moc 98 KM (73 kW) przy 2000 obr/min.
Dzięki swojej konstrukcji jest głośny, ale niezawodny w ekstremalnie dużym zakresie temperatur otoczenia. Do rozruchu w niskich temperaturach służy nabój eterowy na kolektorze ssącym, pompa wstrzykująca paliwo do świecy płomieniowej typu JIKOV 132, naftowe podgrzewanie akumulatorów oraz przyrząd najbardziej niezawodny dla wprawnego kierowcy - korba rozruchowa. W silniku T912-1 nie ma świec żarowych ani dekompresora. Do chłodzenia silnika zastosowano sztywno napędzany wentylator, pracujący w oblachowaniu cylindrów silnika. Praktycznie niezniszczalny wał korbowy jest podparty na dużych łożyskach tocznych; wał jest skręcany z poszczególnych elementów (wykorbień), taka konstrukcja umożliwia naprawę wału korbowego w warunkach polowych, poprzez częściową wymianę elementów. Osprzęt silnika jest bardzo prosty: szczelinowy filtr oleju, czyszczony grzebieniem przy każdej zmianie biegów (linka łącząca grzebień z lewarkiem), mokry siatkowy, cyklonowy filtr powietrza, filcowy wkład w filtrze paliwa, prądnica 12 V oraz rozrusznik 5,7 kW oraz dwucylindrowy kompresor powietrza. Wadą była duża głośność jednostki napędowej, zaletą odporność na warunki atmosferyczne.
Układ Napędowy i Podwozie
Praga V3S to trzyosiowy samochód ciężarowy. Układ napędowy składa się z trzech mostów portalowych, skrzyni biegów 4+1 oraz reduktora terenowego (szosa, teren). Wszystkie koła samochodu były napędzane, zapewniając stały napęd 6x6 z możliwością blokady mostów tylnych. Wały napędowe wychodzą z reduktora, z którego został wyprowadzony dodatkowy wałek do napędu wciągarki lub pomp hydraulicznych do napędu zabudów specjalistycznych.
Dzięki zastosowaniu portalowych mostów napędowych (przekładnie zwolnicowe) ma bardzo duży prześwit podłużny przy relatywnie małych kołach o R20. Zastosowanie tego typu mostów zapewniło bardzo dobre właściwości terenowe samochodu, obniżając jednak szybkość maksymalną do 60 km/godz. Nie jest to zbyt dużą wadą, ponieważ samochód jest zaprojektowany głównie do jazdy w ciężkim terenie. Tylne mosty napędowe wyposażone są w 100% blokady mechanizmów różnicowych. Dziesięć kół (cztery podwójne z tyłu, dwa z przodu) pomaga ciężarówce nie grzęznąć w miękkiej ziemi, dzięki czemu nie ma problemów w lasach czy w polu.
Osiągi i Ergonomia
Pojazd charakteryzuje się zdolnością pokonywania wzniesień do 75% (bez holowania). Jest w stanie pokonywać przeszkody prostopadłe o wysokości 40 cm, a głębokość brodzenia wynosi 80 cm. Zużycie paliwa to około 30 litrów oleju napędowego na 100 km, a zbiornik paliwa ma pojemność 120 litrów.
Kabina kierowcy jest stalowa, dwuosobowa. W wersji wojskowej posiadała uchylane przednie szyby, dachowy właz strzelecki oraz drzwi otwierane pod wiatr - był to warunek konstrukcyjny określony przez armię, głównego odbiorcę samochodów Praga V3S. Mimo swojej niezawodności w terenie, wnętrze było bardzo głośne podczas jazdy, a bez wspomagania kierownicy trudno było kontrolować jazdę, co stawia wysokie wymagania przed współczesnym kierowcą.
Warianty i Zastosowanie
Na podwoziu Pragi V3S były zabudowywane liczne wersje, świadczące o jej wszechstronności:
- Wywrotka (tipper) - szeroko stosowana w budownictwie i rolnictwie.
- Wersja skrzyniowa oraz skrzyniowa z HDS.
- Kontener wojskowy z różnym wyposażeniem.
- Beczkowozy (asenizacyjne, polewaczki, cysterny).
- Betoniarka - używana głównie w branży budowlanej, ale mająca pośredni związek z rolnictwem.
- Dłużyca - wykorzystywana do zwózki drewna z lasu.
- Rozsiewacz - typowy „cudak” stworzony dla potrzeb rolnictwa.
- Żurawie: CKD AD 06, a w późniejszym okresie AD 080 (przełom lat 70./80.), eksploatowane z powodzeniem do czasów obecnych.
- Karetka pogotowia.
- Samochód dostarczający sygnał radiowy.
- Dźwig.
Na bazie podwozia Praga V3S powstało również podwójne, szybkostrzelne 30 mm samobieżne działo przeciwlotnicze Praga PLDvK 53/59, nazywane potocznie „Jaszczurką”. Doskonałe mosty napędowe były wykorzystywane do produkcji ciągnika leśnego LKT oraz ciężarówki Ross Viza 4x4 lub 6x6. Istniało wiele wariantów na bazie tego samochodu, także w rolnictwie.
Praga S5T - Cywilny Odpowiednik
Cywilnym odpowiednikiem V3S była dwuosiowa, 4x2 Praga S5T (S - silniční (drogowa), 5T - masa użytkowa 5 ton), mająca gorsze właściwości terenowe, jednocześnie większą ładowność i szybkość. Wersja Praga S5T powstała trzy lata później. Produkcję uruchomiono w 1953 roku w zakładach AZKG, n.p. Praha. W 1960 roku montaż samochodów Praga V3S przeniesiono do zakładów AVIA. Praga od tego czasu skupiła się na produkcji podzespołów na potrzeby motoryzacji. AVIA produkowała Pragi do lat 80., gdy produkcję tych samochodów przejęły Bratislavské automobilové závody (BAZ).
Modernizacja Praga V3S M2
Tuż przed końcem produkcji powstała zmodernizowana wersja Praga V3S M2. W zmodernizowanym pojeździe zwiększono pojemność skokową do 8100 cm³ i moc do 80,9 kW. Podniesiono prędkość maksymalną do 75 km/godz., wyciszono nieco kabinę kierowcy, zwiększono ładowność i długość przestrzeni ładunkowej.