Enerdowskie przyczepy typu HL 80.11 i HW 80.11 to solidne sprzęty, które na stałe wpisały się w krajobraz polskich gospodarstw rolnych. Znane są z wytrzymałej konstrukcji, dobrej dostępności części zamiennych, stosunkowo lekkiej budowy oraz przystępnych cen zarówno całych maszyn, jak i ich remontów. Choć nominalnie mogą zabrać ponad 8 ton towaru, wielu rolników twierdzi, że ich rzeczywiste możliwości są znacznie większe. Na rynku wciąż znajduje się sporo oryginalnych egzemplarzy z lat 70. i 80., ale dostępne są także maszyny odnowione w Polsce lub Niemczech, które często można traktować jak nowe.
Historia i produkcja przyczep z Werdau
Początki fabryki w Werdau
Produkcję przyczep HW 80.11 oraz HL 80.11 rozpoczęto pod koniec lat 60. w fabryce VEB Kraftfahrzeugwerk "Ernst Grube" Werdau. Zakład ten, położony niedaleko większego Zwickau (znanego z produkcji Trabantów), ma długą i bogatą historię. Powstał w XIX wieku, dokładnie w 1866 roku, a jego założycielem był Carl Hermann Schumann, zajmujący się kowalstwem i budową wagonów. Firma rozwijała się dynamicznie, co doprowadziło do powstania fabryki wagonów w Leubnitz koło Werdau już w 1897 roku. Rok później, 12 lipca 1898 roku, w rejestrze handlowym Werdau wpisano firmę Sächsische Waggonfabrik Werdau GmbH.
Od 1928 roku firma funkcjonowała jako część koncernu Linke-Hofmann-Busch (LHB) po połączeniu z innymi dużymi zakładami. W latach 30. LHB było liderem rynku niemieckiego w kategorii ciągników rolniczych, głównie gąsienicowych. Następnie koncern Linke-Hofmann-Busch pozbył się filii produkującej maszyny rolnicze na rzecz koncernu Junkers, który powołał spółkę Famo. LHB koncentrowało się wówczas na produkcji kolejowej.
Okres NRD i specjalizacja w przyczepach
W czasie II wojny światowej, od 1939 roku, firma coraz częściej realizowała zamówienia dla Wehrmachtu, a jej filia w Krakowie (od czerwca 1943 do lipca 1944 roku) zajmowała się naprawami samochodów ciężarowych i przyczep dla armii niemieckiej. Zarówno w Krakowie, jak i w Werdau, wykorzystywano pracowników z obozów koncentracyjnych. Po wojnie fabryka znalazła się w NRD i kilkukrotnie zmieniała nazwy oraz profil działalności. W latach 50. zaczęła specjalizować się w produkcji ciężarówek, a w 1952 roku produkowała ciężarówki H6 i G5, a dwa lata później autobusy H6 B. Były to pojazdy odziedziczone po zniszczonych w czasie wojny zakładach Vogtländische Maschinenfabrik AG (Vomag).
Kolejnym projektem z Werdau była ciężarówka W50, której prace nad prototypem rozpoczęto w 1962 roku. Ostatecznie jednak produkcję W50 ulokowano w nowym zakładzie w Ludwigsfelde. O ile wcześniejsze produkty fabryki „Ernst Grube” były średnio popularne w Polsce, to produkowana od 1965 roku ciężarówka typu W50 była już nieco częściej spotykana na ulicach PRL.
Pod koniec lat 60. w Werdau zrezygnowano z produkcji ciężarówek na rzecz przyczep. Były to konstrukcje przeznaczone zarówno dla pojazdów ciężarowych i osobowych, jak i rolniczych. W 1968 roku rozpoczęto produkcję przyczep HL 80 oraz HW 80, które stały się wielkimi hitami fabryki. Od początku 1984 roku zakład został podłączony do kombinatu zajmującego się produkcją samochodów osobowych IFA, a oprócz przyczep wytwarzano także podzespoły do samochodu Trabant. W tym samym roku linie montażowe opuściła milionowa przyczepa HW/HL 80, jednak w ramach centralnie zarządzonej reorganizacji produkcja przyczep została przeniesiona z Werdau do Oranienburga.
Transformacja po 1990 roku
Od 10 lipca 1990 roku firma VEB Kraftfahrzeugwerk „Ernst Grube” Werdau została przekształcona w Fahrzeugwerk Werdau GmbH. Rok później zakład został przejęty przez firmę Kögel Fahrzeugwerke AG Ulm. Kögel Werdau GmbH & Co. zbankrutował w 2004 roku i w ramach wykupu menedżerskiego stał się Saxas Nutzfahrzeuge Werdau AG, produkującym przyczepy samochodowe i zabudowy dla wojska.
Charakterystyka techniczna przyczep HL/HW 80.11 i HW 60.11
Ogólne cechy i przeznaczenie
Przyczepy serii HL 80.11 i HW 80.11 (oraz mniejsza HW 60.11) są bardzo lubiane przez rolników za ich wytrzymałą konstrukcję, dostępność części zamiennych, stosunkowo niską wagę własną (około 3,4 tony dla HL/HW 80.11) oraz przystępne ceny. Wszystkie wymienione przyczepy miały zabudowę wywrotki dwustronnej. Seria HW 80 (i HW 60) była przeznaczona do transportu zboża, obornika lub materiałów budowlanych. Praktyczne burty można było w krótkim czasie pozbawić górnych elementów bocznych, przystosowując przyczepę do konkretnego przeznaczenia.
Dla rolników bardziej przydatne bywają wersje HW, które posiadają opony niskociśnieniowe, zaś wersja HL to przyczepa drogowa na ogumieniu wysokociśnieniowym. Na rynku wschodnioniemieckim popularna była także przyczepa HW 60.11 o mniejszej nośności, produkowana przez VEB Fahrzeugwerk "Ernst Thälmann" w Lübtheen. Przyczepy HL 60.11 o ładowności 6 ton były także dostępne i są cenione za mocną ramę, szczególnie w wersjach z dwustronnym wywrotem.
Nośność i system wywrotu
Dopuszczalna masa użytkowa wersji HL/HW 80 wynosi 8550 kg (wczesne wersje 8 ton), a objętość ładunkowa to 11 m³. W praktyce, realna ładowność bywa szacowana nawet na około 11 ton, a niektórzy rolnicy deklarują przewóz do 9,8 tony pszenicy w HL 60.11 z metrowymi burtami. Skrzynię wywrotki można odchylić hydraulicznie z pojazdu ciągnącego, a stronę wywrotu reguluje się za pomocą przełącznika na przyczepie. Maksymalny kąt wywrotu wynosi 50 stopni, co zapewnia całkowity rozładunek.
Opcjonalne wyposażenie i modernizacje fabryczne
Przyczepy mogły być wyposażone w wytrzymałą zabudowę typu chopper. Wersja HW 80.11 mogła być dodatkowo wyposażona w korpus SHA 8, produkowany w Kfl Oschatz i BT Hof. Kolejną opcją była osłona przestrzeni ładunkowej, zwana we wschodnich Niemczech LRA. To narzędzie, stworzone w VEB Ausrüstungen ACZ Leipzig, stosowano do nadwozi wywrotek W50, HW60 i HW 80 do transportu towarów wrażliwych na wilgoć, takich jak zboża i nawozy mineralne. Urządzenie składało się ze spawanych lub skręcanych ze sobą elementów stalowych, na które naciągnięto plandekę, otwierana i zamykana ręcznie za pomocą dźwigni.
Rynek wtórny i modernizacje przyczep
Dostępność i ceny oryginalnych egzemplarzy
Na rynku wtórnym jest nadal całkiem sporo oryginalnych przyczep z NRD. Ich koszt to zazwyczaj około 24 - 30 tys. zł. Są to maszyny sprawne, szczelne według sprzedawców, ale nie zawsze idealne pod względem wyglądu. Wersje zardzewiałe, z dobrym podwoziem i słabym nadwoziem, mogące posłużyć za materiał do odbudowy, to koszt około 12 - 15 tys. zł. Głównym problemem w przyczepach, nie tylko HL/HW 80, ale także innych starszych modeli, jest korozja burt i podłogi. Zazwyczaj osie, hamulce, ramy i inne elementy podwozia są w dobrym stanie.
Profesjonalne remonty i odbudowy
Wielu rolników, mając dobre podwozie, sami próbują wyremontować przyczepę, kupując nowe burty lub remontując stare u lokalnych fachowców, a także naprawiając układ hamulcowy, hydrauliczny i inne elementy pojazdu.
W Niemczech jedną z najbardziej znanych firm przerabiających stare HW 80.11 i HL 80.11 jest Conow. Przedsiębiorstwo Conow Trailerbau powstało w 1990 roku na bazie dostawcy części zamiennych do przyczep HW60 i HW80 i od tego czasu sprzedaje swoje wersje enerdowskich przyczep. Ich ceny są zróżnicowane i zależą od typu, ładowności i przeznaczenia pojazdu - najstarsze i najprostsze wersje kosztują około 30 - 40 tys. zł, natomiast za nieco nowsze i lepsze wersje (np. z trójstronną wywrotką) należy zapłacić ponad 55 tys. zł.
Na rynku polskim również działa wiele firm specjalizujących się w kompleksowych remontach przyczep HL/HW 80. Wykonują one nowe zabudowy nadwozia, instalacje elektryczne, montują plandeki, podesty, drabinki, układy hamulcowe i hydraulikę. Elementy stalowe są piaskowane i lakierowane. Często przyczepy są wzmacniane, co pozwala im wytrzymać nie tylko 8 ton, ale nawet 10 lub 12 ton towaru.
Jedną z takich firm jest Perfect-Agro z okolic Koluszek, która oferuje remonty wszelkich przyczep. Przykładowo, wersja HW 80.11 po kapitalnym remoncie z wywrotem trójstronnym i ładownością 10 ton kosztuje na gotowo 59 tys. zł. Wersja 8-tonowa to koszt 52 tys. zł, zaś przyczepa bazująca na HW 60.11 kosztuje 45 tys. zł. Inna przyczepa po remoncie w 2024 roku o ładowności 12 ton była oferowana w województwie lubelskim za 55 tys. zł, a odnowiona 8-tonówka z wywrotem trójstronnym z województwa lubuskiego jest wystawiona za niecałe 55 tys. zł.
Firma Zychar z Biłgoraju oferuje gotowe zabudowy do postawienia na własnym podwoziu. To nieco tańsze rozwiązanie, gdyż resztę prac można wykonać samodzielnie lub przy pomocy lokalnych warsztatów. W zależności od wersji i ładowności, gotowe zestawy do HW60 oraz HL/HW 80 kosztują około 24 - 26 tys. zł.
Nowe alternatywy na rynku polskim
Jeśli rolnik nie chce remontowanej przyczepy z NRD, CSRS czy PRL, na rynku dostępne są nowe produkty polskich fabryk. Są one oczywiście droższe o kilkadziesiąt procent. Przykładowo, przyczepa dwuosiowa Metal-Fach T711/1 o ładowności 8 ton, masie własnej 3,8 tony, z trójstronnym wywrotem 45 stopni i ogumieniem 385/65 R22,5 kosztuje około 72 - 73 tys. zł. W podobnej cenie (lub nieco drożej) można znaleźć przyczepę Pronar PT608 o ładowności 8460 kg i wadze 3140 kg. Mniej więcej tyle samo (kilkaset złotych taniej) będzie kosztować podobna przyczepa marki Ursus, model D-608, również 8-tonowa. Ceny te często podlegają negocjacjom - na przykład w firmie Metal Tech przyczepa DB8 jest oferowana za 69,9 tys. zł.
Zalety i wady przyczep HL/HW 80.11 z perspektywy użytkownika
Zalety
Rolnicy bardzo lubią przyczepy serii HL/HW 80, ceniąc je za wytrzymałość oraz dobre komponenty. Dużym plusem jest ich waga własna wynosząca około 3,4 tony, co sprawia, że sprzęt jest stosunkowo lekki.
Wady i rozwiązania
Dla wielu użytkowników problemem jest brak trzeciej strony wywrotu w oryginalnych modelach, co jest jednak naprawiane przez obecnych producentów nowych zabudów. Niektórzy rolnicy uważają jednak, że legendarna wytrzymałość przyczepy z NRD wynika właśnie z braku trójstronnego wywrotu, ponieważ rama jest wtedy mocniejsza.
Z wad niektórzy użytkownicy wymieniają także słabe prowadzenie. Przyczepa zawieszona na resorach piórowych, szczególnie załadowana i gdy w zestawie są dwie przyczepy, potrafi „wariować” na drodze, zwłaszcza przy prędkościach powyżej 25-30 km/h. Użytkownicy tych przyczep zalecają wyposażenie ich w odbojniki przy resorach, aby zniwelować ten efekt. Pomocne mogą być także nowe opony i felgi. Kiedyś używano opon 12.00-20/16 PR w wersji HL 80.11 oraz 16-20 w wersji HW 80.11. W tej chwili użytkownicy polecają tzw. „opony tir” 22,5.
Przyczepy HL/HW 80.11 i HW 60.11 na rynku regionalnym
Na rynku maszyn rolniczych, na przykład w województwie warmińsko-mazurskim, przyczepy wywrotki typu HL 80.11 oraz HW 80.11 cieszą się szczególną popularnością. Są cenione za swoją wytrzymałość i funkcjonalność, dostępne zarówno w oryginalnym stanie, jak i po gruntownych renowacjach. Poniżej przedstawiono zbiór informacji charakteryzujących te przyczepy, bazując na dostępnych ogłoszeniach i opisach z regionu.
Charakterystyka ogólna i ładowność w ogłoszeniach
Przyczepy HL 80.11 i HW 80.11 są znane ze swojej solidnej konstrukcji. Ich ładowność nominalna, często spotykana w ogłoszeniach, wynosi od 8 do 12 ton, choć w dowodzie rejestracyjnym może być określona na 12 ton. W praktyce, realna ładowność bywa szacowana nawet na około 11 ton, w zależności od rodzaju przewożonego materiału. Niektóre przyczepy typu HL mają ładowność 9,8 tony, inne 8 ton, a HL 60.11 nominalnie 6 ton, ale potrafi udźwignąć do 9,6 tony pszenicy.
- Typowa ładowność: 8-12 ton (dla 80.11), 6-9,6 tony (dla 60.11)
- Przykładowy przewożony ładunek: pszenica, bele, słoma, obornik
Stan techniczny i konstrukcja
Podwozie i rama
Wiele oferowanych przyczep cechuje się bardzo dobrym stanem technicznym. Często podkreśla się, że rama jest zdrowa, bez pęknięć czy spawów, co świadczy o jej wytrzymałości. Przyczepy te są mocne i solidnie wykonane. W przypadku przyczep po odbudowie, często montowane są nowe instalacje i wzmocnione resory, co zwiększa ich trwałość i niezawodność.
Burty i podłoga
Opisy przyczep często wskazują na nowe burty i podłogi, niekiedy wykonane z solidnej blachy o grubości 3 mm. Burty bywają dzielone (np. 50 plus 50 cm lub 1.1 metra), co ułatwia rozładunek. Niektóre przyczepy posiadają również zsyp do zboża w podłodze, zwiększając ich funkcjonalność w rolnictwie. Podłoga często jest w bardzo dobrym stanie, a w niektórych przypadkach wymieniona na nową.
Układ hamulcowy i koła
Standardowo przyczepy te wyposażone są w hamulce, często pneumatyczne. Spotyka się zarówno układy jednoobwodowe, jak i dwuobwodowe, często przystosowane do podłączenia drugiej przyczepy. Koła to zazwyczaj opony rolnicze o rozmiarze 10.00-20, opony bezdętkowe naczepy tir 22,5 (5-letnie) lub 12.00 R20, często w dobrym stanie, a czasem z dodatkowym zapasem opon.
- Hamulce: pneumatyczne, jedno- lub dwuobwodowe
- Koła: 10.00-20, 22,5 (TIR bezdętkowe), 12.00 R20
System wywrotu
Wywrotki HL 80.11 i HW 80.11 oferują zazwyczaj wywrot na dwie strony, a w niektórych przypadkach nawet na trzy strony. Spotyka się również rozwiązania z kiperem na prawą stronę. Siłowniki hydrauliczne są często sprawnie działające, niekiedy o udźwigu 16 ton, z możliwością otwierania burt góra-dół.
Dodatkowe wyposażenie i modernizacje
Wiele przyczep jest bogato wyposażonych lub poddanych modernizacjom, które zwiększają ich użyteczność. Do często wymienianych elementów należą:
- Nadstawki i plandeka: Zwiększają objętość ładunkową i zabezpieczają towar.
- Koło zapasowe: Zapewnia bezpieczeństwo w trasie.
- Złącza i zaczep automatyczny: Umożliwiają podłączenie drugiej przyczepy (media na drugą przyczepę, światła, hamulce).
- Oświetlenie LED-owe: Zapewnia lepszą widoczność i zgodność z przepisami.
- Podest roboczy: Ułatwia obsługę plandeki i kontrolę ładunku.
- Zawór hydrauliczny: Umożliwiający wybór przyczepy wywracającej ładunek w zestawie.
Często spotyka się przyczepy po "odbudowie", które są "jak nowe" z nowymi instalacjami, oświetleniem LED i hamulcami, a także podłogą w bardzo dobrym stanie, co sprawia, że są gotowe do pracy "od zaraz".
Status rejestracyjny i dostępność w regionie
Większość oferowanych przyczep HL 80.11 i HW 80.11 jest zarejestrowana, ubezpieczona i posiada ważny przegląd (często co 2 lata), co jest kluczowe dla legalnego użytkowania w gospodarstwie rolnym. Istnieją jednak również egzemplarze "sztywne" lub "bez prawa do rejestracji", które mogą służyć jako zaplecze lub do użytku wewnętrznego na terenie gospodarstwa.
Województwo warmińsko-mazurskie, z miejscowościami takimi jak Olsztyn, Elbląg, Lubawa, Ostróda, Lidzbark, Sępopol, Orzysz, Warkały, Iława czy Orneta, stanowi aktywny rynek dla tych przyczep.