Rejestracja pojazdu marki SAM, w tym jako ciągnik rolniczy

Rejestracja pojazdów zbudowanych samodzielnie, określanych jako pojazdy marki SAM, stanowi złożony proces w polskim systemie prawnym. Dotyczy to również sytuacji, gdy taki pojazd ma być użytkowany jako ciągnik rolniczy. Poniższa artykuł przedstawia definicje, ewolucję przepisów, aktualne wymogi oraz potencjalne trudności związane z tym zagadnieniem.

Definicja pojazdu typu „SAM” a „Składak”

Kluczowe dla zrozumienia procesu rejestracji jest rozróżnienie pomiędzy pojazdem typu „składak” a pojazdem marki SAM. Obowiązujące przepisy prawa wyraźnie je rozróżniają:

• „Składak” to pojazd złożony poza wytwórnią przy użyciu części wyprodukowanych fabrycznie. Rejestracja „składaków” jest obecnie zabroniona, zgodnie z art. 75 ust. 3 ustawy Prawo o ruchu drogowym, z wyjątkiem pojazdów marki SAM.
• Pojazd marki SAM to pojazd, który (zgodnie z art. 66a ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym) został zbudowany przy wykorzystaniu nadwozia, podwozia lub ramy konstrukcji własnej, wykonany samodzielnie, najczęściej przez jego właściciela. Konstruktor może taki pojazd zbudować od podstaw albo dokonać przeróbek na bazie istniejącej maszyny. Markę pojazdu określa się wówczas jako „SAM”, bez podawania typu modelu.

Zatem wyłącznie pojazd marki SAM może podlegać rejestracji, pod warunkiem spełnienia odpowiednich procedur.

Ewolucja przepisów dotyczących rejestracji pojazdów SAM

Rejestracja przed 2013 rokiem

Przez kilkadziesiąt lat w PRL oraz III RP istniała możliwość rejestrowania pojazdów wykonanych jednostkowo, w tym samochodów osobowych (również kit-carów), przyczep i traktorków. Przed 2013 rokiem sprawa rejestracji pojazdów marki SAM nie była trudna. Wystarczyło wykonać badanie techniczne, które polegało na ocenie zgodności pojazdu marki SAM z warunkami technicznymi. Obejmowało to sprawdzenie konstrukcji i montażu pojazdu, zgodności z warunkami technicznymi oraz czy stan faktyczny pojazdu odpowiada warunkom zgłoszonym przez właściciela we wniosku o przeprowadzenie badania.

Zmiany po czerwcu 2013 roku: Wprowadzenie homologacji

Od końca czerwca 2013 roku weszły w życie nowe przepisy, które znacząco skomplikowały proces rejestracji pojazdów typu SAM. Domorośli konstruktorzy, aby zarejestrować pojazd, są obecnie zobligowani do przeprowadzenia procedury homologacji, a dokładniej krajowego indywidualnego dopuszczenia. W efekcie pojazdy SAM, w tym także przyczepki i ciągniki rolnicze, zaczęto traktować podobnie jak pojazdy wyjeżdżające z wielkich fabryk.

Nowe przepisy zostały ujęte w rozporządzeniach Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej, dotyczących homologacji typu pojazdów samochodowych i przyczep, a także dopuszczenia jednostkowego pojazdu.

Cel zmian i konsekwencje

Zmiana przepisów miała na celu zwiększenie bezpieczeństwa pojazdów dopuszczanych do ruchu na europejskich drogach. Ponadto, według ustawodawców, przepis o dopuszczeniu do ruchu samochodów występujących w jednej sztuce, wyłącznie poprzez badanie techniczne, był nadużywany przez importerów i producentów pojazdów.

W konsekwencji tych zmian, rejestracje pojazdów marki SAM w Polsce stały się rzadkością. Od lipca do końca 2013 r. nie zarejestrowano już żadnego SAM-a, podczas gdy przed tą datą w statystykach pojawiało się ich kilkadziesiąt lub kilkaset miesięcznie. Jak wskazywał diagnosta w 2014 r., cała procedura, koszt badania i dalsze opłaty sprawiają, że jest to często nieopłacalne dla użytkownika, zwłaszcza w przypadku przyczepy rolniczej, gdzie badanie może kosztować około 3 tys. zł netto.

Procedura krajowego indywidualnego dopuszczenia (KID)

Obecnie konstruktor pojazdu typu SAM musi odbyć całą procedurę krajowego indywidualnego dopuszczenia. Jest to badanie nowego, niezarejestrowanego dotąd pojazdu, który nie posiada ważnego świadectwa zgodności (CoC) i powinien spełniać odpowiednie wymagania techniczne zawarte w Rozporządzeniu (UE) 2018/858. Dotyczy to również pojazdu, który nie uzyskał świadectwa homologacji typu WE/UE albo świadectwa homologacji typu, lub w którym przed rejestracją wprowadzono istotne zmiany konstrukcyjne naruszające uzyskane wcześniej świadectwo homologacji. Krajowe indywidualne dopuszczenie pozwala na zarejestrowanie pojazdu (identyfikowanego po numerze VIN) i dopuszczenie go do ruchu na terenie Rzeczypospolitej Polskiej.

Kroki i wymagane dokumenty

W celu przeprowadzenia KID, konstruktor musi odwiedzić instytut badawczy, np. Instytut Transportu Samochodowego (lista instytucji dostępna jest w Transportowym Dozorze Technicznym). Instytut dokładnie sprawdza konstrukcję pojazdu. W przypadku pewnych niezgodności następują kolejne badania, testy i ruch dokumentów między urzędami. Za każdy ruch, sprawdzenie, test, badanie należy uiszczać opłaty, które mogą wynosić od kilkuset złotych do znacznie większych kwot, w zależności od zakresu badań, poprawek i powtórzeń.

Wymagane dokumenty podczas takich badań to m.in.:

• Wniosek o udzielenie krajowego indywidualnego dopuszczenia pojazdu (sporządzony według wzoru określonego w załączniku nr 6 do Rozporządzenia MTBiGM).
• Dokument informacyjny (sporządzony według wzoru określonego w załączniku nr I do Rozporządzenia (UE) 2020/683 dla kat. M, N i O).
• Kopie odpowiednich świadectw homologacji typu WE/UE przedmiotu wyposażenia lub części (gdzie wymagane).
• Kopie odpowiednich świadectw homologacji typu ONZ (gdzie wymagane).
• Wykaz danych i informacji o pojeździe niezbędnych do rejestracji i ewidencji pojazdów (sporządzony według wzoru określonego w załączniku nr 5 do Rozporządzenia MTBiGM).

Procedura rejestracji pojazdu SAM w urzędzie

Po uzyskaniu krajowego indywidualnego dopuszczenia, wniosek o rejestrację pojazdu marki SAM należy złożyć w Wydziale Komunikacji właściwego starostwa powiatowego lub urzędu miasta.

Wymagane dokumenty

Do wniosku o rejestrację pojazdu marki SAM należy załączyć:

• Wniosek o rejestrację (formularz dostępny w urzędzie).
• Oświadczenie złożone pod odpowiedzialnością karną za składanie fałszywych zeznań, że wnioskodawca jest właścicielem zespołów i części służących do zbudowania pojazdu marki SAM.
• Dopuszczenie jednostkowe pojazdu, decyzja o uznaniu dopuszczenia jednostkowego pojazdu albo świadectwo dopuszczenia indywidualnego WE pojazdu.
• Dokument określający tożsamość (dowód osobisty, pełnomocnictwo, KRS i Regon dla spółek, wpis do ewidencji działalności gospodarczej).

Przebieg procesu

1. W dniu złożenia wniosku i dokonania opłat, właściciel może otrzymać tablice tymczasowe w celu przejazdu na badanie techniczne oraz nadanie cech identyfikacyjnych pojazdu (jeśli VIN nie został jeszcze nadany).
2. Dopiero po nadaniu numeru VIN pojazd zostanie zarejestrowany. Właściciel otrzyma wówczas stałe tablice rejestracyjne, nalepkę na szybę oraz pozwolenie czasowe, ważne do 30 dni.
3. Przed upływem ważności pozwolenia czasowego należy zgłosić się po odbiór stałego dowodu rejestracyjnego. Informacja o gotowości dowodu do odbioru często wysyłana jest SMS-em na numer telefonu podany we wniosku.

Opłaty rejestracyjne (przykład)

Poniżej przedstawiono przykładowe opłaty związane z rejestracją pojazdu marki SAM, w tym ciągnika rolniczego (dane mogą się różnić w zależności od urzędu i aktualnych przepisów):

Dodatkowo mogą wystąpić opłaty skarbowe, np. 10 zł za wydanie decyzji w sprawie nadania cech identyfikacyjnych pojazdu oraz 17 zł od pełnomocnictwa, jeśli sprawa jest załatwiana przez pełnomocnika. Opłaty te wnosi się zazwyczaj w kasie urzędu lub na konto bankowe.

Terminy i tryb odwoławczy

Sprawy rejestracyjne załatwiane są:

• Od ręki, z zachowaniem procedury rejestracji czasowej z urzędu.
• Do 1 miesiąca w przypadku spraw wymagających postępowania wyjaśniającego.
• Do 2 miesięcy w sprawach szczególnie skomplikowanych.

Od decyzji administracyjnej przysługuje stronom odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego za pośrednictwem organu wydającego decyzję, w terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji.

Alternatywne podejście: Pojazd wolnobieżny a ubezpieczenie OC rolnika

Wielu właścicieli pojazdów SAM, zwłaszcza tych o charakterze ciągników rolniczych, rozważało lub rozważa możliwość użytkowania ich jako pojazdów wolnobieżnych, aby uniknąć skomplikowanej procedury rejestracji. Pojazdy wolnobieżne nie wymagają rejestracji, ale muszą posiadać opłacone ubezpieczenie OC.

Ubezpieczenie OC rolnika a pojazdy wolnobieżne

W ubezpieczeniu OC rolnika często istnieje opcja ubezpieczenia maszyn wolnobieżnych używanych przez rolników posiadających gospodarstwo, w związku z wykonywaniem prac rolniczych. Obejmuje to np. kombajny rolnicze i inne maszyny wolnobieżne w rozumieniu Prawa o ruchu drogowym. Właściciel SAMa, który spełnia wymogi maszyny wolnobieżnej (np. nie rozwija prędkości powyżej 25 km/h, ma wymagane oświetlenie i sprawne hamulce), może rozważyć dopisanie takiego pojazdu do polisy OC rolnika, np. jako kosiarka samojezdna, podając numer silnika w celu identyfikacji. W takim przypadku policjantowi można wyjaśnić, że listwa kosząca została tymczasowo zdemontowana.

Wymogi prawne i ryzyka

Należy jednak pamiętać, że wszystkie pojazdy czy urządzenia poruszające się po drogach publicznych muszą spełniać warunki zawarte w art. 66 ustawy Prawo o ruchu drogowym, tj. posiadać odpowiednie oświetlenie, hamulce, brak luzów w układzie kierowniczym, brak wycieków itp. Tego nie da się obejść. Nawet jeśli pojazd wolnobieżny nie wymaga rejestracji, musi być sprawny technicznie. Brak zgodności z tymi wymogami może mieć poważne konsekwencje:

• W przypadku wypadku spowodowanego z winy użytkownika pojazdu niespełniającego wymogów technicznych, ubezpieczyciel może odmówić wypłaty odszkodowania poszkodowanemu lub regresowo obciążyć właściciela.
• Kontrola policji, nawet jeśli ograniczy się do sprawdzenia ubezpieczenia i trzeźwości, może skutkować mandatem za nieprawidłowy stan techniczny pojazdu.
• „Jeżeli nie będziesz miał hamulców, luzy w kierownicy ponad normę i brak świateł i kilka jeszcze innych spraw [...] to nikt nie będzie pytał o ubezpieczenie jesteś WINIEN i tak ma być.” - co podkreśla, że sama polisa OC nie zwalnia z odpowiedzialności za stan techniczny.

Warto również zaznaczyć, że pojazdem wolnobieżnym można ciągnąć przyczepy, co jest regulowane przez kategorię T uprawnień.

Rejestracja za granicą: Próby i koszty

W obliczu skomplikowanych i kosztownych procedur w Polsce, niektórzy konstruktorzy rozważają rejestrację pojazdów SAM za granicą, w nadziei na prostsze rozwiązania.

Wielka Brytania

Wielka Brytania, ojczyzna kit-carów, ma przepisy zbliżone do polskich sprzed 2013 roku. Jednak i tam proces wiąże się ze znacznymi kosztami. Na przykładzie konstruktora polskiego kit-cara Kozmo, koszty rejestracji w Wielkiej Brytanii wyniosły około 20 tys. zł, na co złożyły się m.in.: zmiany konstrukcyjne dla przystosowania pojazdu do badania IVA, badanie techniczne, podatek drogowy i ubezpieczenie, a także koszty dojazdów i noclegów.

Czechy

W Czechach sytuacja nie jest łatwiejsza niż w Polsce. Procedura jest podobna, a dopuszczenie techniczne również należy wykonać w specjalistycznej firmie wyznaczonej przez ministerstwo transportu (np. Dekra). Koszt takiego dopuszczenia może dojść nawet do 150 tys. CZK, co odpowiada kwocie około 27 tys. zł. Stwierdzenie, że „przepisy w powyższym zakresie są tożsame we wszystkich krajach UE” jest często powtarzane w odpowiedziach resortu infrastruktury, co wskazuje na ujednolicenie wymagań w ramach Unii Europejskiej.

Podsumowanie

Rejestracja pojazdu marki SAM, w tym ciągnika rolniczego, jest obecnie w Polsce procesem wymagającym przeprowadzenia krajowego indywidualnego dopuszczenia, co wiąże się z wysokimi kosztami i skomplikowaną procedurą. Próby rejestracji za granicą również nie oferują znaczącego uproszczenia ani obniżenia kosztów. Alternatywne podejścia, takie jak kwalifikacja pojazdu jako maszyny wolnobieżnej i włączenie go do polisy OC rolnika, mogą być rozważane, ale zawsze wymagają spełnienia podstawowych wymogów technicznych Prawa o ruchu drogowym, aby uniknąć problemów prawnych i ubezpieczeniowych.

Osoby zainteresowane rejestracją pojazdu SAM powinny zawsze skonsultować się z odpowiednim Wydziałem Komunikacji, instytutami badawczymi oraz ubezpieczycielami, aby uzyskać najbardziej aktualne i szczegółowe informacje dotyczące swojej konkretnej sytuacji.

tags: #rejestracja #pojazdu #typu #sam #jako #ciagnik