W każdym gospodarstwie rolnym stosuje się wiele różnego rodzaju maszyn i urządzeń rolniczych. Wśród nich rozrzutniki obornika, często nazywane również roztrząsaczami, odgrywają kluczową rolę. Są to urządzenia stosowane przede wszystkim do dystrybucji nawozu na polach, a ich podstawowa funkcja niewiele się zmieniła od czasów, gdy były napędzane końmi, choć obecnie ewoluowały do jednostek współpracujących z ciągnikami rolniczymi.
Rozrzutniki obornika znajdują szerokie zastosowanie nie tylko w wielkich, ale także w mniejszych gospodarstwach rolnych. Ich wszechstronność sprawia, że są to maszyny niezastąpione w nowoczesnym rolnictwie, a dzięki innowacjom technologicznym ich możliwości wykraczają poza tradycyjne funkcje. Niektórzy rolnicy, po demontażu adaptera i zamontowaniu burty, używają tych maszyn również jako przyczep.
Nowoczesne Rozrzutniki Obornika: Konstrukcja i Funkcjonalność
Budowa i napęd
Współczesne rozrzutniki obornika to zazwyczaj jednostki hydrauliczne, napędzane wałem odbioru mocy (WOM) ciągnika. W trakcie pracy, adapter (zespół noży) obraca się, tnąc i rozrzucając nawóz. Dokładny wygląd i sposób montażu adaptera mogą się różnić w zależności od modelu i producenta. Producenci, zarówno zagraniczni, jak i krajowi, tacy jak Joskin, Metaltech, Unia Group, Sipma, Metal-Fach, Pronar, A-Lima-Bis oraz Brochard, wprowadzają innowacyjne rozwiązania w konstrukcjach rozrzutników obornika o ładowności od 10 do 12 ton.
Układ jezdny: Ewolucja i zalety
Jednym z kluczowych elementów rozrzutników obornika jest układ jezdny, który musi sprostać przewożeniu bardzo dużych ilości materiału. Obciążenia i przebiegi tych maszyn często przekraczają standardowe wartości dla typowych przyczep rolniczych.
- Oś pojedyncza vs. tandem: W najnowszych konstrukcjach obserwuje się tendencję do ograniczania liczby osi. Wśród największych firm dominuje oś pojedyncza w połączeniu z kołami o dużej średnicy, wyposażonymi w opony z bieżnikiem rolniczym, podobnym do stosowanego w oponach ciągnikowych. Rozrzutniki o średniej ładowności jeszcze niedawno dostępne były głównie z układem tandemowym.
- Manewrowość i zapotrzebowanie na moc: Rozwiązanie z dużymi, pojedynczymi kołami, stosowane przez większość wymienionych producentów (z wyjątkiem Pronaru, który oferuje tradycyjne układy jezdne), ma dwie główne zalety:
- Mniejsze zapotrzebowanie na moc, wynikające z niższych oporów toczenia. Producenci deklarują, że do współpracy z rozrzutnikami z pojedynczą osią wystarcza ciągnik o 10-20% słabszy niż w przypadku osi tandemowej.
- Poprawiona manewrowość, gdyż zmniejsza się ryzyko spychania podłoża podczas skręcania, co jest problemem w układach tandemowych.
- Stabilność i amortyzacja: Układy jezdne typu tandem nadal mają swoich zwolenników, a ich właściwości ulegają poprawie po zastosowaniu skrętnych osi. Joskin oferuje szeroki wybór, w tym układy z pojedynczą osią (Siroko, Tornado) oraz 2- i 3-osiowe podwozia (Ferti-Cap, Ferti-Space) o ładownościach przekraczających 20 ton. Układ tandemowy ma przewagę nad pojedynczą osią z dużymi kołami, ponieważ dzięki mniejszej średnicy kół mieści się pod skrzynią ładunkową, nie ograniczając jej szerokości. Jest to istotne przy wykorzystaniu rozrzutnika do celów innych niż nawożenie organiczne. Dodatkowo, układy tandemowe zapewniają wyższą stabilność jazdy i często są resorowane, co zwiększa komfort i bezpieczeństwo transportu. Rozrzutniki jednoosiowe zazwyczaj nie posiadają amortyzacji kół, jednak sytuację poprawiają stosowane powszechnie amortyzowane dyszle.
- Rodzaje zaczepów: Większość rozrzutników ma oko dyszla zamontowane na dolnym zaczepie ciągnika, ale niektórzy producenci, jak Unia Group czy Pronar, dopuszczają wybór między zaczepem górnym a dolnym.
Skrzynie ładunkowe: Materiały i adaptacje
Skrzynie ładunkowe rozrzutników charakteryzują się dużym zróżnicowaniem pod względem zastosowanych materiałów i konstrukcji, co wpływa na trwałość maszyny. Przykładowo, Metaltech RO 10 i 10+ posiada blachę o grubości 4 mm na ścianach i 6 mm na podłodze, wykonaną ze stali Domex (ściany) i Hardox (podłoga). W rozrzutnikach Brochard skrzynie wykonane są ze stali Domex, z blachą o grubości 3 mm na ścianach i 4 mm na podłodze. Pronar N 161/2 Heros i Metal-Fach N280/2 mają grubość ścian wynoszącą 3 mm, przy czym w modelu Metal-Fach N280/2 zastosowano podłogę z drewnianych desek jako trwałe rozwiązanie w agresywnym środowisku nawozów.
Tradycyjne skrzynie ładunkowe umożliwiają transport innych materiałów. Model Metal-Fach N280/2 wyróżnia się otwieranymi burtami, co pozwala na jego wykorzystanie jako tradycyjnej przyczepy. Inne modele posiadają burty sztywne lub skrzynie skorupowe, które zyskują na popularności ze względu na zwiększoną wytrzymałość i szczelność, przydatną przy przewożeniu materiałów sypkich i wilgotnych.
Producenci zachęcają do wykorzystywania rozrzutników do różnorodnych zadań. Standardem jest zdejmowany adapter i możliwość dokupienia nadstawek, przydatnych przy transporcie materiałów objętościowych. W rozrzutnikach z pojedynczą osią i dużymi kołami skrzynia ładunkowa jest zwężona i mieści się między kołami, jest jednocześnie głęboka i długa, co zapewnia dużą objętość i dobrze współpracuje z dwuwalcowym adapterem. Umieszczenie platformy ładunkowej między kołami obniża środek ciężkości.
W większości modeli krawędź załadunku pozostaje na podobnym poziomie co w tradycyjnych układach jezdnych, ze względu na głębokość skrzyni. Jednak firma A-Lima-Bis zastosowała w modelach Evo Spreader 10 i Evo Spreader 12 skrzynię samonośną, do której przymocowane są koła, co pozwoliło na obniżenie progu załadunku do 2,1-2,15 m. W większości innych modeli krawędź załadunku znajduje się na wysokości 2,6-2,7 m. Duże koła umieszczone na zewnątrz skrzyni ładunkowej mogą ograniczać miejsce podjazdu, co może prowadzić do uszkodzenia krawędzi skrzyni; niektórzy producenci, jak Sipma i Pronar, stosują drewniane listwy na górnej krawędzi skrzyni, aby temu zapobiec.
Przenośnik i zabezpieczenia
Kluczowym elementem wyposażenia skrzyni ładunkowej jest przenośnik łańcuchowy. W rozrzutnikach o średniej ładowności stosuje się zazwyczaj przenośnik podwójny z dwoma łańcuchami na każdej połowie szerokości przestrzeni ładunkowej. Standardem jest napęd hydrauliczny, umożliwiający bezstopniową regulację prędkości.
Do zabezpieczenia przewożonego materiału służą zasuwy i osłony adaptera, zazwyczaj dostępne za dopłatą. Zasuwa to płyta wsuwana między walce adaptera a skrzynię ładunkową, zabezpieczająca adapter przed naporem nawozu podczas transportu i uruchamiania walców. Zapobiega to przeciążeniom mechanizmu napędu. W przypadku braku zasuwy, przy pełnym załadowaniu, może dojść do zadziałania mechanizmów przeciwprzeciążeniowych lub przyspieszonego zużycia sprzęgła. Zasuwa chroni również przed gubieniem materiału podczas transportu; w modelach Metal-Fachu zasuwa wyposażona jest w gumowe pióro uszczelniające. Osłony adaptera natomiast zapobiegają gubieniu resztek obornika z adaptera i chronią osoby postronne przed kontaktem z jego zębami (niektórzy producenci stosują siatki ochronne, inni pełne osłony z blachy). Zasuwa, wysunięta do góry podczas pracy, chroni również ciągnik przed odpryskami obornika.
Adapter rozrzutu: Rodzaje i zastosowanie
Adapter rozrzutu jest kluczowym elementem wpływającym na jakość pracy i wydajność rozrzutnika. Wyróżniamy dwie główne kategorie adapterów:
- Adaptery poziome: Podstawowe rozwiązanie z dwoma poziomymi walcami. W maszynach średniej wielkości, walce te często współpracują z tarczami rozrzucającymi, rozluźniając nawóz i podając go na tarcze. Takie zespoły dozowania pozwalają na rozrzucanie nie tylko obornika, ale także wapna, kompostu czy pozostałości z biogazowni, choć wymagają one obornika niezbyt słomiastego. Ich zaletą jest szerokość pracy dochodząca do 25 m (np. Pronar N262 Herkules 12) i 12-24 m (Unia Group Apollo 14). Do współpracy z tymi adapterami potrzebny jest ciągnik o mocy od 100 do 127 KM.
- Adaptery pionowe: Mogą posiadać dwa lub cztery walce. Adaptery czterowalcowe zazwyczaj rozrzucają obornik na szerokość od 4 do 8 m. Wyróżniają się adaptery Sipmy ze zróżnicowaną średnicą walców (wewnętrzne 30 cm, zewnętrzne 40 cm), z nożami wystającymi 16 cm. Adaptery dwuwalcowe osiągają większą szerokość roboczą dzięki wysokiej prędkości obwodowej walców i ich większej średnicy. W rozrzutnikach Brochard serii EV 2000 walce z nożami mają średnicę 100 cm, a w maszynach Joskin Ferti-CAP - 108 cm. Adapter czterowalcowy sprawdzi się przy szerokopasmowym rozrzucaniu każdego rodzaju obornika, natomiast dwuwalcowy jest bardziej uniwersalny i nadaje się do rozrzucania kompostu, torfu, a nawet wapna.
Wymagania dotyczące mocy ciągnika
Rozrzutniki o ładowności 10-12 ton zazwyczaj wymagają ciągnika o mocy co najmniej 100 KM. Jest to niezbędne minimum, choć wiele zależy od warunków panujących na polu. Przykładowo, Metal-Fach deklaruje najmniejsze zapotrzebowanie mocy dla 10-tonowego modelu N280/2 z 4-walcowym adapterem pionowym. Joskin Tornado 3 (12 t) wymaga minimalnie 120 KM, natomiast Metaltech RO 12 (12 t) z 2 pionowymi walcami potrzebuje ciągnika o mocy co najmniej 130 KM (10-tonowa odmiana potrzebuje o 10 KM mniej).
Wyposażenie opcjonalne i dodatki
Przy wyborze rozrzutnika obornika warto zwrócić uwagę na dokładną specyfikację, ponieważ wiele elementów znajduje się na listach wyposażenia dodatkowego. Warto dopłacić za:
- Zasuwa (ściana grodziowa): Oddziela adapter od przestrzeni ładunkowej, chroniąc przed przeciążeniem i gubieniem materiału.
- Osłona lamp tylnych: Zamykana, gdy otwarta jest zasuwa, chroni lampy przed zabrudzeniem.
- Koła inne niż standardowe: Zwykle szersze, zapewniające lepszą przyczepność i mniejsze ugniatanie gleby, ale znacznie droższe.
- Błotniki: Często nie są w wyposażeniu standardowym.
Wszyscy producenci oferują możliwość założenia innych niż standardowe kół, zazwyczaj szerszych i droższych.
Rozrzutnik jako Przyczepa Rolnicza: Możliwości i Wyzwania
Wiele gospodarstw rolnych potrzebuje maszyn do transportu zbóż, pasz objętościowych, a także rozrzutników obornika. Posiadanie trzech osobnych maszyn nie zawsze jest ekonomiczne, dlatego producenci oraz rolnicy szukają rozwiązań uniwersalnych, w których rozrzutnik może pełnić funkcję przyczepy.
Fabryczne rozwiązania wielofunkcyjne
Niektórzy producenci oferują maszyny, które z założenia mogą pełnić wiele funkcji, wychodząc naprzeciw potrzebie uniwersalności. Przykładem jest dwuosiowa platforma Jastech Mega 27, którą zaprezentowano podczas pracy niedaleko Zbuczyna (woj. mazowieckie). Jest to platforma z wysokimi, ocynkowanymi burtami, którą można wykorzystać jako przyczepę do transportu różnych materiałów. Na życzenie klienta może być wyposażona w wysuwaną burtę ułatwiającą załadunek, np. skrzyniopalet. Posiada solidny, dwuwalcowy adapter renomowanej firmy oraz amortyzowany hydraulicznie dyszel. Mega 27 to konstrukcja z przesuwną ścianą przednią i podłogą, co zwiększa jej uniwersalność, a zastosowany system precyzyjnego nawożenia z dwukierunkową wymianą danych pozwala na ustawienie dawki obornika w zakresie od ok. 5 do 30 t/ha.
Innym przykładem jest Metaltech Tango 8, rozrzutnik o ładowności technicznej 8 ton i objętości skrzyni 6 m³, którego konstrukcja została w całości zabezpieczona ocynkiem. Tango 8 ma możliwość zastosowania zarówno adaptera pionowego, jak i poziomego, co pozwala dostosować maszynę do indywidualnych potrzeb użytkownika. Podobnie, wspomniany wcześniej model Metal-Fach N280/2 z otwieranymi burtami to również przykład maszyny, która po demontażu adaptera i zamontowaniu burty może być używana jako tradycyjna przyczepa.
W odpowiedzi na komentarz 👍🙂 Opony do ruskiego rozrzutnika😁
Konwersja starego rozrzutnika na przyczepę: Aspekty praktyczne
Pomysł przerobienia używanego rozrzutnika jednoosiowego na przyczepę jest atrakcyjny dla rolników szukających oszczędności. Taka adaptacja wiąże się jednak z szeregiem wyzwań. Głównym celem jest zazwyczaj demontaż adaptera, przekładni, wałka i łańcuchów w celu zmniejszenia masy i przystosowania skrzyni ładunkowej do transportu np. skrzyniopalet.
W praktyce, rolnicy często zastanawiają się nad poszerzeniem skrzyni (np. z około 1,8 m na 2 m i 5-10 cm), co wymagałoby kupna profila/ceownika i spawania. Do tego dochodzi potrzeba rozsunięcia osi, co również może wymagać cięcia i spawania. Wysokość podłogi od ziemi, szerokość i długość paki, a także odległość od przedniej burty do osi i od osi do końca paki są kluczowe przy planowaniu transportu ładunków o konkretnych wymiarach, takich jak skrzyniopalety (1m/1.2m/0.8m).
Należy rozważyć opłacalność takiego przedsięwzięcia (zakup, poszerzenie, malowanie) w porównaniu do samodzielnego spawania konstrukcji od podstaw lub zakupu specjalistycznej przyczepy sadowniczej. Materiał na 5-metrową podłogę z blachy może kosztować około 2500 zł. Do tego należy doliczyć oś z kołami, ucho zaczepu, okablowanie, lampy, gniazdo, wtyczkę i farbę. Planowany całkowity koszt, przy samodzielnym wykonaniu, może zamknąć się w około 4000 zł, jednak należy pamiętać o robociźnie. Konieczne jest też zapewnienie bezpieczeństwa, w tym montaż hamulców oraz tylnego zaczepu i gniazda do drugiej przyczepy, a także oświetlenia przedniego i tylnego. Przeróbka w taki sposób, aby rozrzutnik utracił swoje cechy, a zyskał cechy przyczepy, wymaga solidnej wiedzy technicznej i spawania.
Aspekty prawne i rejestracja
Kwestia legalności użytkowania przerobionego rozrzutnika jako przyczepy jest jednym z największych problemów. Zgodnie z praktyką, rozrzutniki obornika czy nawozów nie są rejestrowane, nawet jeśli okresowo pełnią funkcję przyczep, gdyż jest to ich dodatkowa funkcja i nie zostały w tym celu skonstruowane. Zarejestrować takiego przerobionego pojazdu jako przyczepy jest praktycznie niemożliwe, szczególnie gdy brakuje dowodu rejestracyjnego i faktury zakupu oryginalnej maszyny, jak w przypadku starego rozrzutnika Agromet.
Próby rejestracji przebudowanej maszyny jako "przyczepy typu SAM" również są problematyczne. Przepisy w tej kwestii są bardzo restrykcyjne, a stacje diagnostyczne nie są już uprawnione do takich badań w takim zakresie jak kiedyś. Oznacza to, że legalne poruszanie się po drogach publicznych taką przerobioną maszyną jest trudne, jeśli nie niemożliwe. Wiele osób po prostu korzysta z takich maszyn na drogach nieutwardzonych lub tolerowanych, jednak w świetle prawa jest to ryzykowne. Dlatego, choć usunięcie mechanizmów rozrzucających może zmniejszyć masę i upodobnić maszynę do przyczepy, w większości przypadków należy pozostawić ją w oryginalnym statusie maszyny rolniczej, by uniknąć problemów z prawem.
Wymagania dotyczące uprawnień do kierowania (Prawo Jazdy)
Pytanie o wymagane uprawnienia do kierowania ciągnikiem z rozrzutnikiem obornika jest często zadawane. Zgodnie z Ustawą Prawo o ruchu drogowym, "przyczepa" to pojazd bez silnika, przystosowany do łączenia go z innym pojazdem. Ogólna zasada w przypadku korzystania z narzędzi rolniczych jest taka, że do wszelkich urządzeń podwieszanych wystarczy prawo jazdy kategorii B. Jednak narzędzia rolnicze, które posiadają koła, należy traktować jako przyczepy, jeżeli nie są "podwieszone".
- Jeżeli masa narzędzia kołowego będzie mniejsza niż 750 kg, wtedy mamy do czynienia z przyczepą lekką, a w takim przypadku kierowcy ciągnika rolniczego wystarczy kategoria B.
- Jednakże, rozrzutnik, bez względu na to, czy jest jedno- czy dwuosiowy, jest uznawany za sprzęt rolniczy. Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju (MIiR) wskazuje, że zgodnie z art. 6 ust. 3 pkt 1 ustawy o kierujących pojazdami, prawo jazdy kategorii B, C1, C, D1 i D uprawnia do kierowania ciągnikiem rolniczym, pojazdem wolnobieżnym oraz zespołem złożonym z tego pojazdu i przyczepy lekkiej (do 750 kg DMC).
W praktyce, kierowanie ciągnikiem z każdym sprzętem rolniczym jest dopuszczalne, a rozrzutnik jest traktowany jako maszyna rolnicza, a nie przyczepa, dopóki nie posiada dowodu rejestracyjnego jako przyczepa. Przykładem są beczkowozy na podwoziu tandemowym, które są uznawane za maszyny rolnicze, a nie przyczepy, co oznacza, że kierowca z kategorią B może nimi kierować.
Podsumowanie i Rekomendacje
Bogaty wybór rozwiązań i modeli rozrzutników obornika na polskim rynku pozwala na dopasowanie maszyny do potrzeb każdego gospodarstwa. Przy wyborze należy wziąć pod uwagę wielkość maszyny, dopasowaną do posiadanych ciągników, oraz sposób wykorzystania, który decyduje o wyborze rodzaju skrzyni ładunkowej i adaptera. Ten ostatni ma kluczowy wpływ na wydajność i jakość pracy.
Dla gospodarstw z obornikiem o dużej zawartości słomy odpowiednia będzie maszyna z czterowalcowym pionowym adapterem. Nowoczesne rozrzutniki jednoosiowe, takie jak Metal-Fach N276 FALCON i Falcon Premium, są projektowane z myślą o wymagających użytkownikach, oferując skorupową, wąską skrzynię ładunkową, wydajne przenośniki łańcuchowe oraz zaawansowane systemy sterowania, w tym MF-S-Control w wersji DigiDevice lub ISOBUS, umożliwiające precyzyjne nawożenie ze zmienną dawką. Modele te mogą być wyposażone w nadstawki siatkowe, deflektory hydrauliczne i inne opcje zwiększające ich funkcjonalność.
Uniwersalne platformy, takie jak Jastech Mega 27, czy rozrzutniki z możliwością adaptacji na przyczepy, stanowią atrakcyjną alternatywę dla rolników poszukujących maszyn wielofunkcyjnych. Jednakże, w przypadku konwersji starego rozrzutnika na dedykowaną przyczepę, kluczowe są aspekty prawne związane z rejestracją i uprawnieniami, które często uniemożliwiają legalne użytkowanie takiej maszyny na drogach publicznych. Dlatego, choć przeróbki są możliwe, zawsze należy dokładnie rozważyć ich opłacalność i zgodność z obowiązującymi przepisami.
tags: #rozrzutnik #jako #inna #przyczepa #rolnicza