Wybór solidnego rozrzutnika obornika jest kluczową decyzją dla każdego gospodarstwa rolnego, ponieważ maszyna ta, mimo pracy w niesprzyjającym środowisku, może służyć przez długie lata. Trwałość jest jednym z najważniejszych aspektów, na którą wpływają głównie podstawowe elementy konstrukcyjne, takie jak rama, skrzynia ładunkowa i układ jezdny. W ostatnich latach koncepcja budowy tych elementów uległa znacznym zmianom.
Konstrukcja ramy i skrzyni ładunkowej
Rama - podstawa trwałości
Rama, wykonana zazwyczaj ze stalowych profili prostokątnych, jest elementem scalającym rozrzutnik, podobnie jak większość maszyn. Do niej przymocowane są elementy układu jezdnego i skrzynia ładunkowa, dlatego jej trwałość umożliwia ewentualny remont rozrzutnika i wymianę różnych części. Producenci zazwyczaj dbają o solidne wykonanie ram, jednak nie wszystkie rozrzutniki ją posiadają.
Rozwiązania bezramowe
W przypadku braku ramy jej rolę przejmuje skrzynia ładunkowa, która pełni również funkcję nośną. Taka konstrukcja wymaga solidniejszego wykonania skrzyni niż w modelach mocowanych na ramie. Brak ramy ma też inne konsekwencje:
- upraszcza budowę maszyny, co teoretycznie powinno wpływać na jej niższą masę i cenę, choć dane techniczne często tego nie potwierdzają.
- skrzynia ładunkowa znajduje się niżej, co poprawia stabilność i obniża krawędź załadunku. Ma to znaczenie szczególnie przy użyciu miniładowarki lub małego ciągnika z ładowaczem czołowym do napełniania rozrzutnika.
Konstrukcję samonośną mają m.in. rozrzutniki firmy Cynkomet.
Rodzaje skrzyń ładunkowych
Skrzynie ładunkowe można podzielić na dwa główne rodzaje:
- Tradycyjne, szerokie skrzynie: Ich zaletą jest uniwersalność, pozwalająca na łatwe przekształcenie rozrzutnika w przyczepę objętościową. W przypadku niektórych mniejszych modeli możliwe jest otwieranie burt, np. w 6-tonowym Pronarze N161 czy trzech wersjach (6, 8 i 10 t ładowności) rozrzutnika N-280 z Metal-Fachu. Krawędź załadunku w szerokoskrzyniowym N280/2 z Metal-Fachu wynosi 2,35 m.
- Wąskie skrzynie: Mniejszą szerokość kompensują pozostałe wymiary. Mimo niżej umieszczonej podłogi, krawędź załadunku jest zazwyczaj wyżej niż w maszynach z szeroką skrzynią. Przykładowo, w 10-tonowym rozrzutniku RO 10 z Metaltechu wynosi ona 2,53 m, a w Apollo 13 Premium z Unii - 2,96 m. Od tej reguły są jednak wyjątki, a jedne z najniższych krawędzi załadunku spośród wszystkich prezentowanych modeli mają rozrzutniki wąskoskrzyniowe Pichon.
Typ budowy skrzyni - skorupowa a burtowa
Skrzynie można również podzielić ze względu na typ budowy:
- Budowa skorupowa: Zyskująca popularność, zapewnia większą wytrzymałość i szczelność, zmniejszając liczbę trudno dostępnych miejsc podatnych na korozję. To wszystko wpływa na jej wysoką trwałość. Wadą jest mała uniwersalność ze względu na utrudniony dostęp z boku. Budowa skorupowa jest najczęściej związana z wąskimi skrzyniami, rzadziej spotykana w szerokich, zazwyczaj w największych maszynach.
- Skrzynia burtowa: Pozwala na bardziej różnorodne wykorzystanie rozrzutnika, umożliwia otwarcie jej boków oraz zróżnicowanie materiałów budowlanych. Jest to wykorzystywane m.in. w rozrzutniku N280/2 z Metal-Fachu, gdzie podłoga skrzyni ładunkowej jest wykonana z drewna.
Uniwersalność i materiały
Na uniwersalność rozrzutnika wpływa także możliwość zastosowania nadstawek i demontaż adaptera. Z tym ostatnim nie ma problemu w żadnym modelu, ale fabrycznymi nadstawkami może pochwalić się jedynie część producentów, w tym Alima-Bis, Joskin, Metal-Fach, Pichon oraz Unia Group. Ciekawostką jest proponowana przez Unię nadstawka objętościowa.
Duży wpływ na trwałość rozrzutnika mają użyte materiały. Producenci zazwyczaj niechętnie dzielą się informacjami na temat użytych materiałów, ale udostępniają dane o grubości blachy. Najczęściej ma ona 3 mm w przypadku ścian i 4 mm dla podłogi, np. we wszystkich modelach Brocharda (8-27 t ładowności) oraz w 12- i 14-tonowych rozrzutnikach Pronaru. W szerokoskrzyniowym modelu 10-tonowym Pronaru (N162/2) oba te elementy mają grubość 3 mm, a wąskoskrzyniowy NV161 (6,75-14 t) ma zarówno podłogę, jak i ściany 4-milimetrowe. Taką grubość ścian mają również rozrzutniki Metaltech.
Zabezpieczenie antykorozyjne
Solidne zabezpieczenie antykorozyjne ma kluczowe znaczenie dla długiej eksploatacji maszyny. Bez wątpienia takim jest ocynk. Standardowo wszystkie nieruchome elementy mają w ten sposób zabezpieczone rozrzutniki Pichon. Opcjonalnie cynkowanie swoich maszyn oferuje Joskin i Alima-Bis. W przypadku 10-tonowego rozrzutnika Evo Spreader 10 od polskiego producenta, za ocynk trzeba dopłacić.
Układ jezdny i adapter rozrzutu
Typy podwozia i amortyzacja
Większość producentów oferuje rozrzutniki zarówno z tradycyjnym podwoziem typu tandem, jak i wersje jednoosiowe z dużymi kołami. Zaletą konstrukcji typu tandem jest niewielka średnica kół, które mogą zmieścić się pod skrzynią, nie ograniczając jej szerokości. Modele te standardowo mają amortyzację osi, co zapewnia większą stabilność jazdy podczas przejazdów transportowych.
W maszynach jednoosiowych producenci oferują zamiast tego amortyzowany dyszel. Podobnie jak przy kołach w rozrzutnikach na tandemie, amortyzacja dyszla również realizowana jest przez resor piórowy. W rozrzutnikach Metaltech, Metal-Fach oraz Joskin dyszel jest wyposażony w poprzeczny resor paraboliczny. Natomiast w maszynach Brocharda, Pichona i Unii do zmniejszania przeciążeń również został wykorzystany resor piórowy, ale ustawiony wzdłużenie i pozbawiony typowego, łukowatego wygięcia, co pozwala mu wyginać się zarówno w górę, jak i w dół.
Osie skrętne i opory toczenia
W przypadku rozrzutników z układem jezdnym typu tandem występuje problem ze spychaniem ziemi podczas ostrych manewrów. Można temu zaradzić, wybierając z listy wyposażenia dodatkowego skrętne osie, które oferują m.in. Brochard, Joskin i Unia Group. Rozrzutniki z pojedynczą osią nie mają tego problemu, co pozytywnie wpływa na ich trwałość ze względu na brak związanych z tym naprężeń. Dodatkowo, dzięki dużym kołom, które mają mniejsze opory toczenia, maszyny takie potrzebują o 10-15 proc. mniej mocy do uciągu.
Opony i szerokość transportowa
Producenci udostępniają różne wersje ogumienia, np. w Metal-Fachu N274 podstawowe opony 600/55-26,5 można zastąpić ogumieniem 650/65-30,5. Szerokie ogumienie, mimo że bardzo pożądane na polu, w czasie przejazdów po drogach publicznych może być problemem ze względu na zwiększanie szerokości maszyny. Ciekawostką w przypadku układu jezdnego jest przestawna oś jezdna oferowana przez Metaltech w maszynach RO.
RADMASZ Prezentacja Rozrzutnika JOL-MET N250/1"Rozrzutnik Mocy i Efektywności!"
Przenośniki i sterowanie
Skrzynie rozrzutników są opróżniane za pomocą przenośników łańcuchowo-listwowych. Dzięki standardowo stosowanemu przez producentów napędowi hydraulicznemu posiadają one bezstopniową regulację prędkości posuwu, a tym samym bezstopniową regulację dawki nawożenia. Niektórzy producenci, jak Alima-Bis, Brochard, Pichon, Joskin czy Metaltech, za dopłatą wyposażają swoje rozrzutniki w wagę i sterowanie elektroniczne, co pozwala na precyzyjniejsze zarządzanie procesem nawożenia.
Jednym z elementów, za które również zwykle trzeba dopłacić, jest zasuwa oddzielająca wnętrze skrzyni ładunkowej od adaptera. Zapobiega ona gubieniu przewożonego materiału oraz przeciążeniom układu napędowego adaptera podczas jego uruchamiania, co przyczynia się do dłuższego okresu bezawaryjnej eksploatacji maszyny. Ceny zasuw na listach opcji zaczynają się od około 4000 zł.
Adaptery rozrzutu - serce maszyny
Jakość pracy rozrzutnika zależy głównie od adaptera rozrzutu. Obecnie najpopularniejsze są adaptery dwuwalcowe pionowe, które idealnie współpracują z wąskimi skrzyniami, chociaż czasami są montowane także na końcu szerokich skrzyń, np. w modelu Joskin Ferti-Cap. Ich zaletą jest przede wszystkim uniwersalność, dzięki której można je wykorzystywać przy nawożeniu zarówno obornikiem, jak i kompostem, torfem czy wapnem. Mają dużą średnicę walców, co przyczynia się do uzyskania znaczącej szerokości roboczej - zwykle jest to około 10 m, ale np. w rozrzutnikach Joskin Ferti-Cap sięga ona 12 m, a w rozrzutnikach Pichon - nawet 16 m.
Jeszcze większą szerokość rozrzutu - zwykle do około 24 m - mają adaptery hybrydowe. Składają się one z dwóch poziomych walców obudowanych osłoną, których rolą jest rozluźnianie materiału, oraz z dwóch tarcz rozrzucających. Konstrukcja ta ma dość uniwersalne zastosowanie, nie nadaje się jedynie do rozprowadzania materiałów włóknistych.
Szerokoskrzyniowe rozrzutniki występują również z adapterami pionowymi zbudowanymi z czterech walców. Taką konstrukcję mają m.in. różne wersje maszyn Metal-Fach N267 i N280 oraz Pronar N162/2. Adaptery czterowalcowe polecane są do rozrzucania obornika, zwłaszcza z dużym udziałem słomy. Ich wadą jest gorsza praca z drobnym materiałem, np. wapnem.
Opinie i doświadczenia użytkowników
Użytkownicy często podkreślają, że rozrzutniki jednoosiowe prowadzi się lżej zarówno po drogach, jak i na polu. Na drogach dyszel nie obija zaczepu, jak ma to miejsce w rozrzutnikach z tandemem. Na polu rozrzutnik jednoosiowy trudniej utopić, ponieważ duże koła nie blokują się. Przykładowo, znajomy pracujący z Metal-Fachem 8t i Same Laser 110km wspomina, że w lekkim błocie maszyna nie daje sobie rady ze względu na blokowanie się kół. Mimo to, Metal-Fach jest oceniany jako solidny, prosty i skuteczny w rozrzucaniu. Jednym z mankamentów starszych modeli jest kołyska regulacji wysuwania przekaźnika, w której gromadzi się obornik, jednak w nowszych modelach problem ten został poprawiony.
Powłoka lakiernicza w polskim sprzęcie bywa oceniana jako przeciętna, choć wciąż lepsza niż w niektórych konkurencyjnych markach, np. Rol-Trans. Grubość blachy, np. 6mm, jest często czynnikiem decydującym o wyborze danego rozrzutnika. Problemy z łożyskami posuwu, zwłaszcza w rozrzutnikach nieczyszczonych przez cały rok, są zazwyczaj wynikiem zaniedbania, a nie wady fabrycznej.
Podsumowanie i wybór
Rodzimi producenci nie ustępują w zakresie rozwiązań czołowym światowym markom, na równi z nimi walcząc o miejsce w gospodarstwie polskiego rolnika. Wybór konkretnego modelu zależy przede wszystkim od sposobu jego wykorzystania. Jeśli poszukujemy uniwersalnej maszyny, lepiej zdecydować się na model szerokoskrzyniowy z dwuwalcowym adapterem.
tags: #rozrzutnik #metal #fach #czy #cynkomet