Fasola „Piękny Jaś” to późna, niezwykle plenna odmiana fasoli wielokwiatowej (Phaseolus multiflorus) o dużych, śnieżnobiałych nasionach. Rośliny dorastają do 3-4 metrów wysokości i wymagają stabilnych podpór, dzięki którym pną się ku słońcu, tworząc bujne, zdrowe pędy.
Charakterystyka i Wymagania Odmiany
Cechy Morfologiczne i Klimatyczne
Fasola jest rośliną ciepłolubną, zaliczaną do fasoli wielokwiatowej. Kiełkuje w temperaturze 11°C; gdy gleba jest zimna, nasiona nie kiełkują i gniją. Minimalna temperatura wzrostu wynosi 8°C, a optymalna 25°C. Rośliny potrzebują dużo ciepła w okresie kwitnienia i zawiązywania strąków. Natomiast silne upały w okresie kwitnienia mogą zmniejszać liczbę strąków. Jest najbardziej wytrzymała na suszę ze wszystkich strączkowych. W uprawie „na suche nasiona” fasola „Piękny Jaś” potrzebuje więcej ciepła, mniej wilgotności i nie znosi zacienienia.
Roślina jest również bardzo wrażliwa na wiatr i różnice temperatur. W niskiej temperaturze i zacienieniu kwiaty opadają. Dlatego często plantacje są zlokalizowane w pobliżu rzek, gdzie występują wiosenne i jesienne mgły, co ogranicza drastyczne zmiany temperatury pomiędzy dniem i nocą.
Wymagania Glebowe
Do uprawy tego warzywa nadają się gleby ciepłe, próchniczne, przepuszczalne, o dobrej strukturze i odczynie obojętnym. Fasola może być uprawiana po większości gatunków roślin, z wyjątkiem bobowatych, ze względu na te same choroby i szkodniki.
Wartości Odżywcze Fasoli 'Piękny Jaś'
Fasola to jedno z najwartościowszych warzyw, zawierających wiele substancji odżywczych. Fasola zawiera duże ilości białka (około 22%) i jest bogata w potas i wapń. Świeże ziarna fasoli zawierają witaminę A, C oraz B1 (tiaminę), która działa przeciwdepresyjnie, poprawia pamięć i ogólne samopoczucie.
Technologia Uprawy Fasoli 'Piękny Jaś'
Przygotowanie Gleby i Nawożenie
Fasola wielokwiatowa ma większe wymagania co do nawożenia organicznego niż fasola zwykła. Obornik w ilości 30-40 t/ha daje się jesienią, pod orkę. Dodatkowo wprowadza się nawozy mineralne. W zależności od zasobności gleby stosuje się 45-90 kg fosforu w postaci superfosfatu potrójnego (100-200 kg) oraz 50-100 kg potasu w postaci siarczanu potasu (100-200 kg).
Jesienią, jeśli pH gleby jest niższe od 6,0, stosuje się wapnowanie, podając na hektar 1 t tlenku wapnia (CaO) na glebach cięższych lub 2 t węglanu wapnia (CaCO3) na lżejszych. W uprawie gleby najkorzystniejsza jest głęboka orka przedzimowa, która umożliwi zgromadzenie dużej ilości wody po zimie. Wczesną wiosną należy wykonać włókowanie w celu zabezpieczenia gleby przed utratą wilgoci oraz zniszczenia chwastów, a po wysianiu nawozów azotowych przeprowadza się kultywatorowanie i bronowanie.
Siew Nasion i Zaprawianie
Najlepszy czas na wysiew to maj, gdy ziemia jest już dobrze nagrzana, a ryzyko przymrozków minęło. Nasiona fasoli „Piękny Jaś”, której rośliny są mniej wrażliwe na niską temperaturę, można wysiewać już pod koniec kwietnia lub na początku maja. Sadzenie fasoli ze względu na wrażliwość wschodzących roślin na przymrozki, dokonuje się w ostatnim tygodniu kwietnia lub na początku maja.
Nasiona wysiewa się na głębokość 4-6 cm. Norma wysiewu nasion fasoli „Piękny Jaś” waha się od 90 do 130 kg nasion na 1 ha. Tradycyjna metoda polega na wrzucaniu w dołki przygotowane motyką od 4 do 6 nasion fasoli w odstępach co 40-60 cm. W ten sposób na hektar powierzchni zużywamy od 80 do 140 kg nasion, w zależności od gęstości siewu i wielkości nasion. Po wysiewie powinniśmy oczekiwać ciepłej pogody z dodatkiem ciepłych, ale nie długotrwałych i intensywnych deszczy.
Nasiona fasoli wielokwiatowej tycznej odmiany „Piękny Jaś” wysiewa się najczęściej systemem pasowo-rzędowym: w dwóch rzędach odległych co 50-60 cm, w rzędzie odległość wynosi około 50 cm, a między pasami 120 cm. W rzędach sadzi się w odległości co 50 cm po 4 nasiona przy prowadzeniu na tyczkach i 2-3 nasiona przy konstrukcjach na drutach.
Ważnym elementem uprawy jest zaprawianie nasion przed siewem. Powinno być ono wykonane kompleksowo przeciwko mikroorganizmom glebowym przenoszonym na nasiona, powodującym słabe wschody i zgorzel siewek. Wielu rolników obserwuje na swoich plantacjach fasoli tycznej choroby w okresie jej wschodów. Są one spowodowane przez mikroorganizmy chorobotwórcze, które powodują słabe wschody oraz zgorzele siewek. Aby im zapobiec, należy bezwzględnie zaprawiać nasiona przed siewem dostępnymi zaprawami.
Szczepienie Nasion
Jeśli na danym polu od ponad 4 lat nie były uprawiane rośliny bobowate, należy wprowadzać aktywne rasy bakterii brodawkowych - zabieg ten określany jest jako szczepienie. Nitragina zawiera żywe bakterie brodawkowe mające zdolność do wiązania wolnego azotu atmosferycznego. Szczepionka ta zapewnia podniesienie plonów średnio o około 15-20%. W przypadku, gdy nasiona są już zaprawione chemicznymi środkami ochrony roślin, szczepionkę tę wprowadza się bezpośrednio do gleby: najpierw wymaganą ilość (ściśle według zaleceń z ulotki) miesza się z około 50 kilogramami gleby (na hektar) i tak sporządzoną mieszaninę rozrzuca się na polu (po zasianiu fasoli).
Wymagane Podpory i Konstrukcje
Na plantacjach fasoli „Piękny Jaś” konieczne jest ustawienie tyczek lub konstrukcji do prowadzenia roślin przy sznurkach, najlepiej bezpośrednio po siewie lub w okresie wschodów. Tyczki powinny być mocne i głębiej niż konstrukcje umieszczone w glebie. Do tych ostatnich niezbędne są "odciągi", aby w okresie wegetacji pod ciężarem roślin nie dochodziło, zwłaszcza podczas silnych wiatrów, do ich przewracania.
Pielęgnacja Plantacji
Rośliny fasoli „Piękny Jaś” w początkowym okresie uprawy - do czasu, gdy zakryją międzyrzędzia - są wrażliwe na zachwaszczenie. Plantacje fasoli należy odchwaszczać kilkakrotnie, zwłaszcza w początkowym okresie uprawy. Fasola jest bardzo wrażliwa na zaskorupienie gleby, dlatego ważnym zabiegiem pielęgnacyjnym jest spulchnianie międzyrzędzi, połączone ze zwalczaniem chwastów. Zabieg ten należy przeprowadzać ostrożnie, aby nie uszkodzić korzeni bocznych, które rozrastają się płytko pod powierzchnią gleby. Najczęściej plewienie wykonuje się ręcznie - motykami. Fasola wielokwiatowa jest rośliną obcopylną, zapylenia dokonują trzmiele i pszczoły. Na dużych plantacjach powyżej 0,5 ha zaleca się wsparcie zapylania poprzez ustawienie uli.
Zwalczanie Szkodników
Strąkowiec fasolowy - białe, beznogie larwy z ciemniejszą główką żerują w dojrzewających lub dojrzałych nasionach w magazynach, wygryzając „okienka”. Skuteczne zwalczanie wymaga odpowiedniego przechowywania i, w razie potrzeby, stosowania środków ochronnych.
Zbiór i Przetwarzanie
Zbiór fasoli „Piękny Jaś” jest możliwy po około 120 dniach od siewu, kiedy nasiona będą w pełni dojrzałe. Zbiory przypadają od września do października. Odmiana tyczna 'Piękny Jaś' rozpoczyna dojrzewanie około połowy września lub na przełomie września i października, a pierwszy jesienny przymrozek wyznacza koniec wegetacji.
Zbiór fasoli jest bardzo kłopotliwy, co wynika z jej niekorzystnych właściwości: niskiego osadzenia strąków, nierównomierności dojrzewania, podatności strąków na pękanie, a nasion na uszkodzenia mechaniczne. Odmiana ta wymaga wielokrotnego zbioru, który, w zależności od przebiegu pogody w okresie wegetacji, przeprowadza się go 5-10 razy. Mimo wielu prób zbioru, nie udało się go w pełni zmechanizować.
Aby ułatwić zbiór, rośliny tej odmiany są ścinane przy szyjce korzeniowej w połowie września i pozostawiane na tyczkach lub konstrukcjach w celu dosuszenia. Odpowiedni termin podcięcia roślin w celu dosuszenia ma istotne znaczenie dla uzyskania dobrego plonu. Zbyt wczesne podcięcie może skutkować niewykształceniem się nasion fasoli, a co za tym idzie, zmniejszeniem plonu.
Łuskanie nasion fasoli odbywa się zazwyczaj ręcznie. Dojrzałe strąki zbierane są etapowo i następnie łuskane. Suche nasiona fasoli są najwcześniej przygotowane do sprzedaży w końcu listopada. Wcześniej natomiast (koniec sierpnia, początek września), można delektować się fasolką miękką (zieloną) zrywaną w strączkach, które wcześniej niż pozostałe zaczynają dojrzewać.
Uprawa suchej fasoli i wskazówki dotyczące zbioru fasoli pinto!
Znaczenie Regionalne i Ekonomiczne
Powiat tarnowski, na terenie województwa małopolskiego, jest największym rejonem uprawy fasoli tycznej wielokwiatowej „Piękny Jaś”. Ponad 1500 hektarów - to wielkość areału przeznaczonego w gminach doliny Dunajca i Raby (od Gródka nad Dunajcem przez Czchów, Zakliczyn, aż po Wietrzychowice i Szczurowszczyznę) pod uprawę fasoli wielokwiatowej "Piękny Jaś".
Dowodem na to jest coroczne święto fasoli organizowane w miesiącu wrześniu w gminie Zakliczyn. Podczas święta organizowane są liczne konferencje naukowe na tematy związane z technologią uprawy i wykorzystaniem w żywieniu tego cennego warzywa. Podczas święta organizowane są wystawy, które są okazją do spotkania z producentami i zapoznania się z produktami oferowanymi w formie degustacji potraw wykonanych z fasoli.
W Gminie Zakliczyn rolnicy przeznaczają pod "Jaśka" co roku niestety coraz mniej areału, jeszcze nie tak dawno było to około 80 hektarów, a dziś zdecydowanie mniej. Mimo, że od lat polski rynek zalewany jest importowaną fasolą z Ameryki Południowej i Chin, to smakosze wiedzą doskonale, że „Piękny Jaś” z doliny Dunajca jest królem fasoli.
Z uwagi na tradycję, w dolinie Dunajca w formie potocznej mówi się: „idziemy sadzić groch”, „robić koło grochu” (na prace związane z zabiegami agrotechnicznymi), „tyczyć groch”, „podcinać groch”, „spuszczać groch”. Niech nikogo nie zdziwi, że jadąc i widząc przy niektórych posesjach napis „skup grochu”, faktycznie ogłoszenie dotyczy skupu fasoli.
Przy sprzyjającej pogodzie, dobrej glebie i fachowej opiece, fasola może odwdzięczyć się obfitym plonem w wysokości od 10 do 12 ton na hektar. Większe nasiona fasoli uzyskuje się z bardziej pracochłonnej tyczkowej konstrukcji, mniejsze z konstrukcji palowo-sznurkowej.