Star 1142: Ostatni ciągnik siodłowy z Fabryki w Starachowicach

Marka Star jest ikoną polskiej motoryzacji, będąc pierwszym w pełni krajowym samochodem produkowanym po wojnie. Model Star 1142, a zwłaszcza jego wariant ciągnika siodłowego C1142T, reprezentuje końcowy etap wytwarzania polskich konstrukcji w Starachowicach. Odkupiony niedawno przez entuzjastów marki Star ciągnik siodłowy należy do serii 1142, która obok modelu 742, jest jednym z ostatnich Starów opracowanych w całości w Polsce.

Historia rozwoju serii 1142

Geneza i początki prac

Potrzebę stworzenia nowej serii samochodów ciężarowych zasygnalizowano już w latach 70. Ówczesny dyrektor Ośrodka Badawczo-Rozwojowego (OBR) Antoni Chmielnicki był zaniepokojony polską motoryzacją ciężarową, wskazując na dominację modeli średniotonażowych w Polsce, podczas gdy w Europie Zachodniej ich udział w przewozach był znacznie mniejszy. Władze partyjno-rządowe miały jednak inne, licencyjne pomysły na przyszłość starachowickiej Fabryki Samochodów Ciężarowych (FSC). Fabryka mogła powrócić do planów w 1980 roku, gdy Węgrzy zasygnalizowali wycofanie się z dostaw odlewów aluminiowych kadłubów.

W obliczu braku funduszy na nowe inwestycje, OBR próbował wykorzystać rezerwy konstrukcji 6-tonowego Stara 200, aby uniknąć zmian w maszynach produkcyjnych. Pod koniec 1975 roku powstał 7-tonowy Star 1242. Prace nad nową ciężarówką, która później stała się serią 1142, ruszyły dopiero w 1982 roku. Na początku lat 80. stało się jasne, że aby konkurować na rynku, pojazdy z Starachowic musiały być wyposażone w odchylaną kabinę spełniającą odpowiednie normy. Innym ważnym aspektem było zwiększenie ładowności pojazdu. Odpowiedzialny w OBR FSC za rozwój kabin Piotr Błasiński wspomina, że warunkiem powstania odchylanych szoferk była produkcja ich na tej samej linii co kabin przykręcanych. W grudniu 1982 roku prototypownia zmontowała cztery prototypy Stara 1142.

Prezentacja i wyzwania produkcyjne

W 1984 roku gotowy pojazd został pokazany publiczności na targach w Poznaniu, gdzie został bardzo dobrze przyjęty. Odchylana kabina (oznaczona 671) była o 20-30 proc. mniej pracochłonna od mocowanej na sztywno. Stary 1142 z serii pilotażowej zjechały z taśmy montażowej w grudniu 1986 roku, jednak prawdziwa produkcja rozpoczęła się w roku 1988. Opóźnienie to było spowodowane problemami technologicznymi, brakiem funduszy i kłopotami z poddostawcami.

Produkcja nowego modelu przypadła na przewlekły kryzys gospodarczy PRL. FSC zmalała z rekordowych 25,5 tys. samochodów w 1974 roku do niecałych 12 tys. w 1982 roku. Przygotowując produkcję Stara 1142, technolodzy i zaopatrzeniowcy przeżyli prawdziwą gehennę. Brakowało wykonawców oprzyrządowania, dostawców wyrobów gotowych i odlewów z żeliwa sferoidalnego. Ponadto, dostawcy żądali od FSC dewiz na nowe maszyny, dodatkowych funduszy na nagrody dla załóg, a nawet ciężarówek poza przydziałem.

Latem 1986 roku FSC podpisała umowę z Ministerstwem Hutnictwa i Przemysłu Maszynowego, Urzędem Postępu Technicznego i Wdrożeń oraz Komisją Planowania, co pozwoliło na umieszczenie Stara 1142 w Narodowym Planie Społeczno-Gospodarczym. Rząd zapewniał pomoc w dostępie do materiałów i dyscyplinował dostawców, jednocześnie wymagając uruchomienia produkcji Stara 1142 w 1987 roku, docelowo w ilości 4 tys. sztuk. Dyrektor obiecał, że za terminowe wykonanie planu produkcji 1142, będzie do podziału 400 mln zł funduszu nagród, co sprawdziło się, bo 21 grudnia 1988 roku z taśmy zjechał tysięczny Star 1142, choć podwozia były niekompletne.

Innowacje i rozwiązania techniczne Stara 1142

Innowacyjna kabina kierowcy

Kluczową nowością w Starze 1142 była zaprojektowana od nowa, wagonowa i odchylana ręcznie kabina kierowcy. Była to pierwsza tego typu konstrukcja w seryjnie produkowanych ciężarówkach Star. Pomimo zewnętrznego podobieństwa do poprzedniczki (Stara 200), wynikającego z konieczności produkcji na dotychczasowych liniach, kabina ta była znacznie ulepszona technologicznie. Wśród wprowadzonych zmian technologicznych w kabinie znalazły się:

• Mniej, a za to większych wytłoczek, co przekładało się na mniejszą liczbę punktów zgrzewu i lepsze zabezpieczenie antykorozyjne.
• Konstrukcja modułowa, umożliwiająca produkcję odmiany nieodchylanej kabiny na tych samych liniach.
• Jednolite, tłoczone z blachy osłony silnika i chłodnicy, poprawiające estetykę i wyciszenie.
• Głębiej przetłoczony dach kabiny.
• Nowe osłony kół przednich z błotnikami.
• Skrócone drzwi kabiny z nowymi uszczelkami i niżej umieszczonymi klamkami zewnętrznymi (pochodzącymi z Polskiego Fiata 126).
• Nowe panoramiczne lusterka zewnętrzne.
• Modułowy zespół zegarów, nowe fotele oraz wykonane z tworzyw sztucznych obicia wnętrza kabiny.
• Antypoślizgowe i wygłuszające wykładziny podłogi i silnika.
• Nowoczesne okablowanie i układ elektryczny.
• Zastosowanie trzech zamiast dwóch ramion wycieraczek, co znacznie powiększyło oczyszczane pole szyby przedniej.

Jeden z kierowców, który jeździł Starem 1142 od 1990 roku, wspominał, że podnoszona kabina miała niższy tunel silnika od kabiny Stara 200, dwa miejsca dla pomocników, co umożliwiało miejsce do spania. Na trzech fotelach można było się wygodnie rozciągnąć. Kabina była ciepła, a w mrozy włączał silnik i na biegu jałowym grzał kabinę wyposażoną w wodne ogrzewanie. Na tamte czasy Star to był dobry samochód. Kierowca miał tam do dyspozycji radio, ogrzewanie, wspomaganie kierownicy i trzy miejsca bez zagłówków. Marek Kanaszewski, właściciel Stara 1142 Turbo, uważał, że oferta mogłaby przewidywać zawieszenie pneumatyczne, wariant z większą ładownością oraz kabinę sypialną.

Ulepszony układ napędowy i mechaniczny

Star 1142 został wyposażony w szereg modernizacji dotyczących układu napędowego, hamulcowego oraz zawieszenia.

Silnik

Pod maską znalazł się 6-cylindrowy, rzędowy, zmodernizowany silnik wysokoprężny wolnossący Star S359M z wtryskiem bezpośrednim. Silnik ten dysponował nieco większym momentem obrotowym wynoszącym 467 Nm (w porównaniu do 440 Nm w Starze 200). W wersji dla Star 1142 wprowadzono następujące modyfikacje:

• Obniżono mocowanie sprężarki powietrza.
• Wprowadzono dzielony kolektor wylotowy.
• Zmieniono system napinania paska klinowego.
• Przeprojektowano awaryjny napęd alternatora poprzez wprowadzenie innego odlewu wspornika alternatora.

W 1992 roku wprowadzono turbodoładowany silnik o niezmienionej mocy 150 KM, ale momencie obrotowym zwiększonym o 22%. Spalanie jednostkowe zmalało o 4%. Polski silnik T359E wyposażony w turbodoładowanie nadal wytwarzał moc 150 KM, a jego moment obrotowy wynosił 525 Nm (22 proc. więcej niż wersja wolnossąca). W październiku jedynym silnikiem produkowanym w Starachowicach został turbodoładowany T359 E, spełniający normę czystości spalin Euro I. Pierwsze kilkadziesiąt Starów 1142 Turbo wyjechało od dealerów w 1994 roku.

Skrzynia biegów i most napędowy

Zastosowano skrzynię biegów produkcji FPS Tczew, wykonaną na licencji niemieckiego przedsiębiorstwa ZF. Był to synchronizowany model S5-45, oferujący 5 przełożeń do jazdy w przód oraz bieg wsteczny. W prototypach testowano również 10-biegową wersję tej skrzyni wyposażoną w multiplikator, jednak jej produkcja nie została uruchomiona. Głęboko zmodernizowany, jednostopniowy most napędowy produkcji FSC Star charakteryzował się zwiększoną o 500 kg nośnością. Jednocześnie zmniejszono jego masę poprzez odchudzenie odlewów i poprawiono łożyskowanie.

Układ hamulcowy i zawieszenie

W samochodzie zastosowano nowy układ sterowania hamulcami hydraulicznymi bębnowymi na obydwu osiach. Zawieszenie obydwu osi oparto na wzdłużnych resorach piórowych półeliptycznych. Na osi tylnej wprowadzono zmodyfikowane dodatkowe amortyzatory gumowe. Na osi przedniej zastosowano amortyzatory teleskopowe FA Krosno, a na osi tylnej - amortyzatory hydrauliczne i stabilizator przechyłów, które wcześniej nie były stosowane w szosowych ciężarówkach Star. Rozwiązania te miały na celu poprawę komfortu kierowcy i przewożonego ładunku.

Ciągnik siodłowy Star C1142T

Powstanie i cechy

Od momentu prezentacji nowego modelu w Starachowicach nie produkowano ciągnika siodłowego. Fabryka tłumaczyła to brakiem popytu, jednak klienci mieli jeszcze sporo przyczep po starszych Starach, Ifach czy Liazach. Wobec tych argumentów starachowicka fabryka postanowiła wypuścić swój ostatni ciągnik siodłowy w historii. Ciągnik siodłowy C1142T był ostatnim ciągnikiem siodłowym starachowickiej marki. Zaprezentowano go w 1996 roku, aż 8 lat po premierze wersji skrzyniowej. Model C1142T bazował na serii 1142, a jego produkcję seryjną i sprzedaż rozpoczęto w 1996 roku.

Pojazd był wyposażony w specjalną blendę z tworzywa sztucznego z przodu auta, która próbowała nieco unowocześnić Stara. Posiadał 7 ton dopuszczalnego nacisku na oś i mógł pracować z 15-tonowymi naczepami. To było dobre wyjście dla mleczarni, mniejszych firm produkcyjnych czy większych gospodarstw rolnych. Na rynku nie było właściwie konkurencji, ponieważ dawni producenci z krajów socjalistycznych przestali produkować, a zachodnie firmy nie oferowały tego rodzaju lekkich ciągników siodłowych od lat. Stary C1142T nie nadawały się za bardzo na transport międzynarodowy nie tylko ze względów gabarytów czy ładowności, ale także ze względu na marne osiągi. Jedna z głównych branż, w których takie ciągniki przetrwały do dzisiaj, to właśnie przewozy mleka. Choć trzeba też przyznać, że C1142T nigdy nie zdobyło większej popularności.

Koniec produkcji i następcy

Wraz z powolnym wyginięciem starych przyczep zmniejszał się także popyt na ciągnik siodłowy ze Starachowic. Wyprodukowano ich niewiele, a co za tym idzie, mało tych pojazdów jest nadal w czynnej służbie. W 1999 roku polska fabryka przedstawiła następcę, czyli Stara 12.155 z kabiną MAN/Steyr, w tym samym roku głównym udziałowcem spółki została firma MAN AG. To był łabędzi śpiew modelu 1142, który swoją historię zakończył w 2000 roku. W sumie wyprodukowano 15,4 tys. sztuk Starów 1142.

Uratowany Star C1142T to nie byle jaki egzemplarz. Pojazd pochodzi z 1995 roku i został odkupiony bezpośrednio z zakładu doświadczalnego starachowickiej fabryki. Jest to dokładnie ten egzemplarz, który użyto do zdjęć w katalogu i kalendarzu. Star C1142T w oryginalnym złotawym odcieniu jeździł w Starachowicach i okolicy jeszcze około 10 lat temu. Od jakiegoś czasu pojazd stał nieużytkowany na jednej ze starachowickich posesji. To jeden z najciekawszych i najrzadszych modeli z końcowego okresu produkcji w Starachowicach, stanowiący niezwykłą pamiątkę po latach 90.

Warianty i projekty niezrealizowane

Oprócz standardowego modelu Star 1142, istniały również inne opracowane wersje, które nie weszły do produkcji seryjnej:

• Star 1144: odmiana z napędem 4x4, która pozostała prototypem.
• Star 1366: wersja 6x6, opracowana na bazie zainteresowania ze strony Armii Węgierskiej. Posiadała turbodoładowany silnik, poprawioną ładowność i parametry terenowe, jednak jej produkcja nie została uruchomiona.

Szosowe samochody Star 1142 były również zamawiane przez Wojsko Polskie, choć w niewielkich ilościach. W 1992 roku wykonano prototypy oraz przygotowano do wdrożenia odmiany wyposażeniowe samochodów STAR 1142, STAR 742, opracowano również dokumentację i wykonano prototypy samochodów STAR 1142 E (ekologiczny), STAR C1142T, UNISTAR-K dla potrzeb ratownictwa kolejowego, STAR 744 dla MON, STAR 742 LUZES dla Lotnictwa i STAR 642 oraz Star 1342.

Dane techniczne Star 1142

tags: #star #1142 #ciagnik #siodlowy