Z dziećmi od lat kojarzy się jedno: zabawki. W dawnych czasach ciągnik rolniczy, szczególnie w biedniejszej, południowo-wschodniej części Polski, był tak rzadko spotykany, że tylko nieliczni mieli okazję ujrzeć taki sprzęt w pracy.
Dzieci na wsi niejednokrotnie były wykorzystywane do pracy jako poganiacze koni, dlatego też w czasie wolnym, podekscytowane opowieściami o samojezdnych maszynach zaprzęganych do pługa, puszczały wodze wyobraźni. Te fantazje, w połączeniu z brakiem dostępnych zabawek, wzbudzały w dzieciach inwencję twórczą, co owocowało budową ciekawych, a zarazem prostych konstrukcji.
Pierwsze "nakręcane" zabawki: Traktorek ze szpuli
Zabawka taka, mimo iż niewiele przypominała prawdziwą maszynę, w 100% spełniała jej podstawowe założenie, czyli jazdę bez użycia mięśni jakichkolwiek zwierząt pociągowych bądź ludzi. Konstrukcja jest na tyle prosta, że aż zadziwiająca, i śmiało można pokusić się o stwierdzenie, że jest to jedna z pierwszych „nakręcanych” zabawek.
Do zrobienia takiego traktorka nie potrzeba specjalnych umiejętności ani drogich materiałów. Wystarczą:
- stara, drewniana szpula po niciach,
- patyczek,
- kawałek świecy,
- gumka popularnie zwana „gumą od majtek”,
- mały gwoździk.
Potrzebne narzędzia to tylko nóż i mały młotek.
Najtrudniej jest znaleźć odpowiednią szpulę, ponieważ reszta materiałów jest ogólnie dostępna. Jeżeli jednak uda się już znaleźć odpowiednią główną część traktora, to jest to już połowa sukcesu.
Proces budowy traktorka krok po kroku
Poniżej przedstawiono szczegółowy proces budowy tej pomysłowej zabawki:
- Przygotowanie szpuli: Na szpuli trzeba ponacinać z jednej i drugiej strony ząbki, aby traktor się nie ślizgał i miał lepszą przyczepność.
- Przygotowanie świecy: Należy uciąć z niej sam koniec, zrobić na środku dziurkę oraz wyżłobić rowek na patyczek. Jeżeli mamy zwykły patyczek z gałązki zerwanej z drzewa, można go okorować, aby był gładszy.
- Montaż gumki i patyczków: Patyczek trzeba przeciąć na dwie nierówne części. Następnie należy związać ze sobą końce gumy i przełożyć ją przez otwór w szpuli oraz przez otworek we wcześniej przygotowanej świecy.
- Zakończenie montażu: Ze strony, po której zamocowana jest świeca, koniec dłuższego patyczka trzeba przełożyć przez gumkę tak, aby znajdował się w rowku na świecy. Z kolei z drugiej strony należy najpierw naciągnąć gumę, a następnie przełożyć przez nią krótszy patyczek i naciągniętą gumę przybić do szpuli małym gwoździkiem.
Działanie i historyczne znaczenie
Tak wykonany traktor, po kilkukrotnym obróceniu dłuższym patyczkiem (nakręceniu), powinien zacząć jeździć. Jeżeli jednak świeca nie będzie chciała się obracać, wystarczy trochę ją odchylić i posmarować szpulę mydłem bądź tłuszczem, co zmniejszy tarcie.
Mimo że konstrukcja jest prosta, niełatwo jest opisać jej budowę w słowach, ale egzemplarz wykonany kilkanaście lat temu przez dziadka z pewnością pomógłby wyjaśnić wszelkie niedociągnięcia w opisie, ukazując detale budowy.
Traktorek ze szpuli to tylko jeden przykład zabawki-samoróbki. W różnych częściach Polski zapewne było więcej podobnych, pomysłowych konstrukcji, świadczących o dziecięcej inwencji twórczej w czasach ograniczonego dostępu do gotowych zabawek.