Tatra T813 to legendarny ciężki samochód ciężarowy, produkowany w Czechosłowacji przez firmę Tatra w latach 1967-1982. W ciągu piętnastu lat wyprodukowano łącznie 11 751 egzemplarzy we wszystkich modyfikacjach. Pojazd ten zasłynął z wyjątkowych zdolności terenowych i modułowej konstrukcji, co pozwoliło na szeroki wachlarz zastosowań zarówno w wojsku, jak i w cywilnym transporcie ciężkim, w tym jako ceniony ciągnik balastowy.
Historia i Geneza Projektu
Historia Tatry 813 sięga roku 1959, kiedy to Czechosłowackie Ministerstwo Obrony Narodowej określiło wymagania dla nowej ciężkiej ciężarówki, mającej przede wszystkim pełnić zadanie ciągnika artyleryjskiego. Projekt, nazwany Kolos, miał charakteryzować się czterema osiami oraz doskonałymi właściwościami terenowymi i użytkowymi.
Prototypy i Testy Polowe
Już w 1960 roku zakłady Tatra zbudowały pierwszy prototyp, wykonany z elementów samochodu ciężarowego Tatra 138. Prototyp ten, de facto samo podwozie bez kabiny (kierowca był chroniony jedynie motocyklową osłoną z pleksiglasu), posiadał stały napęd na wszystkie koła 4×4. Wykorzystywał już charakterystyczną dla marki ramę rurową z wahliwymi półosiami, tworzącymi niezależne zawieszenie każdego z kół.
Po serii prób i pozytywnych wyników, projektanci zdecydowali się rozwinąć koncepcję, rozszerzając ją na pojazd ciężarowo-terenowy z napędem na wszystkie koła w konfiguracji czteroosiowej - 8×8, oznaczonej jako Tatra T813. W latach 1962-1963 Kolos został poddany wymagającym testom polowym, które wzbudziły podziw wojskowych obserwatorów. Prototypowa Tatra bez problemu pokonywała zbocza o nachyleniu do 30°, przejeżdżała rowy o szerokości 1,4 metra i łamała drzewa o średnicy do 200 mm. Tak dobre wyniki zdecydowały o kontynuacji projektu, a w kolejnych latach powstawały następne prototypy, które przypominały już gotowe ciężarówki. Szczególnie intrygujący był egzemplarz z dzieloną pośrodku kabiną, przeznaczony dla taktycznych systemów rakietowych, choć ostatecznie nie wszedł do produkcji seryjnej.
Charakterystyka Konstrukcyjna
Podstawą konstrukcyjną Tatry T813 była rurowa konstrukcja szkieletowa, czyli centralna rura nośna. Jej głównymi zaletami są wysoka sztywność skrętna i zginająca (odporność na skręcanie i zginanie), ochrona elementów układu napędowego przed pyłem i kurzem oraz mniejsze przenoszenie drgań na nadwozie dzięki niezależnie zawieszonym półosiom wahliwym. Dodatkowo, obniżeniu ulega wysokość środka ciężkości, a modułowa budowa ułatwia tworzenie wersji z różną liczbą osi i kombinacjami rozstawów osi. Konstrukcja T-813 wykorzystuje konfigurację kabiny nad silnikiem (COE) oraz szerokoprofilowe opony super-single.
Silnik
Do napędu Tatry T813 służył wolnossący, 12-cylindrowy, widlasty silnik wysokoprężny V12 T-930, chłodzony powietrzem. Powstał on poprzez zmodyfikowanie i powiększenie o cztery dodatkowe cylindry istniejącego silnika T-928 75° V8 z serii Tatra T138. Osiągał moc maksymalną 260-270 KM przy 2000 obr./min i maksymalny moment obrotowy 970-990 Nm przy 1300 obr./min. Wał korbowy wykorzystywał sześć oddzielnych czopów skręconych razem z przednimi i tylnymi sworzniami osadzonymi na głównych łożyskach wałeczkowych na osiowych podkładkach ciernych wzdłużnych. Wersja wojskowa była przystosowana do pracy wielopaliwowej, mogąc być zasilana dowolną mieszanką oleju napędowego, benzyny i nafty.
Układ Napędowy i Zawieszenie
T-813 wykorzystywała pełnowymiarową rurę szkieletową z modułowymi, niezależnymi wahliwymi półosiami, dostępnymi w układach 4×4, 6×6 lub 8×8. Modele 4×4 posiadały układ zawieszenia przedniej osi z regulowanymi drążkami skrętnymi, natomiast modele 6×6 i 8×8 na przedniej i tylnej osi miały wzdłużne półeliptyczne resory piórowe. Tylna oś 4×4 miała zawieszenie pneumatyczne.
Stały napęd na wszystkie koła był standardem we wszystkich modelach. Na przednie osie skrętne (w układach 6×6 i 8×8) moment obrotowy przenosiły homokinetyczne wały napędowe. W standardzie występowały blokowane mechanizmy różnicowe, międzyosiowe mechanizmy różnicowe z blokadami oraz zwolnienia planetarne w piastach. Zarówno wersje 6×6, jak i 8×8 miały podwójną skrętną oś przednią. Z rury szkieletowej moment obrotowy przepływał na koła za pośrednictwem mechanizmów różnicowych Tatra z blokadami, przesuniętymi półosiami i planetarnymi redukcjami piast.
Główna skrzynia biegów, posiadająca łącznie 20 biegów do przodu i 4 biegi do tyłu w wersjach wojskowych (w cywilnych często 10 do przodu i 2 do tyłu), znajdowała się za kabiną i była połączona z obudową sprzęgła silnika za pomocą krótkiego wału Cardana, co umożliwiało konstrukcję kabiny z „płaską podłogą”. Przekładnia główna była przykręcona do skrzyni rozdzielczej, a następnie do rury nośnej, stanowiąc główną część konstrukcji podwozia. Biegi główne i pomocnicze były zsynchronizowane, z wyjątkiem pierwszego i wstecznego biegu. Nowością był unikatowy 2-biegowy planetarny układ nadbiegu, przykręcony między przednią i tylną osią, który można było wybrać ręcznie tylko wtedy, gdy pojazd stał. Tylny wał odbioru mocy i napęd wyciągarki były opcjonalne. Pomocnicza skrzynia biegów miała położenie neutralne, więc wyciągarka i wał odbioru mocy wykorzystywały przełożenia głównej skrzyni biegów do pracy ze zmienną prędkością.
Układ hamulcowy stanowiły trójobwodowe pneumatyczne hamulce bębnowe „S”, działające na bębny wszystkich kół za pośrednictwem regulatora luzu, z cylindrami hamulcowymi zdalnie odpowietrzanymi. Pierwszy obwód hamulcowy działał na koła przednie, drugi na koła tylne, a trzeci sterował hamulcami roboczymi przyczepy.
Kabina
Kabina to w całości stalowa konstrukcja typu COE (Cab Over Engine - kabina nad silnikiem), która nie przechylała się. Dostęp do silnika odbywał się poprzez zdejmowane osłony wewnątrz kabiny. Dostępna była w wersji dwumiejscowej, dwudrzwiowej oraz siedmiomiejscowej, czterodrzwiowej „kabiny załogowej”. Kabiny w specyfikacji wojskowej obejmowały luk dachowy lub dwa (w przypadku kabiny załogowej). Wszystkie kabiny wyposażono w niezależne ogrzewanie wysokoprężne, które mogło być używane także do ogrzewania silnika przed uruchomieniem.
Zdolności Terenowe
Tatra 813 była znana z niezwykłych zdolności terenowych. Kolejną cechą wojskową był centralny system pompowania opon (CTI), sterowany z kabiny niezależnie dla każdego koła, z zakresem regulacji ciśnienia od 0,8 do 4 barów. Dodatkowo, istniała kontrolowana z kabiny możliwość zwiększania ciśnienia w skrzyni biegów i obudowach mechanizmów różnicowych przed brodzeniem.
Modele 8×8 miały możliwość pokonywania rowów o szerokości 1,4 metra i pionowych przeszkód o wysokości 0,6 metra. Głębokość brodzenia (statyczna, wliczając falę) wynosiła 1,4 metra (szczególnie w wersji KOLOS 8×8). W razie przebicia jednego z kół, jego półoś była podnoszona, co pozwalało pojazdowi kontynuować jazdę.
Old 8x8 Tatra truck vs terrain / 1
Wersje i Zastosowania
Wersja Wojskowa
Podstawowym przedstawicielem serii była wojskowa wersja 8×8 Kolos, która była w stanie ciągnąć przyczepy o łącznej masie 100 ton. W wojsku Tatra 813 była ciężarówką uniwersalną. Występowała w wielu różnych konfiguracjach, od wersji ze standardową skrzynią ładunkową, poprzez ciągniki balastowe, aż po nośniki zestawów mostowych (AM-50 i PM-55) i pontonowych. Producent przewidział również możliwość instalacji lemiesza z przodu ciężarówki, co czyniło ją idealną do prac inżynieryjnych. Tatra 813 przez długi okres była głównym nośnikiem czechosłowackich wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych RM-70 (rozwinięcie radzieckich BM-21 Grad).
Wersje Cywilne i Ciągniki Balastowe
Dla klientów cywilnych, oprócz znanych w armii wariantów 8×8, przygotowano również wersje 3-osiowe z napędem 6×6 oraz 2-osiowe 4×4. Warianty 6×6, nawet cywilne, nadal posiadały dwie przednie osie skrętne, co było wymuszone ogromną masą dwunastocylindrowego silnika.
Podstawowymi modelami cywilnymi były ciężkie ciągniki balastowe - 3-osiowe w układzie napędowym 6×6 i 4-osiowe w układzie napędowym 8×8. Oba seryjnie dostawały wydłużoną kabinę czterodrzwiową. Wersja 6×6 miała osie w nietypowym układzie 2+1. Niemniej obie odmiany - 3- i 4-osiowa - mogły tworzyć zestawy o dopuszczalnej masie całkowitej 100 ton, co w praktyce oznaczało możliwość holowania ładunków o masie około 60 ton. W Polsce, ciągniki balastowe Tatra 813, często w charakterystycznym pomarańczowym kolorze, były częstym widokiem w latach 70. i 80., ciągnąc maszyny budowlane i elementy domów z wielkiej płyty. Ich udźwig na haku sięgał stu ton.
Oprócz ciągników balastowych, T813 była dostępna jako 2-, 3- i 4-osiowe podwozia oraz 2-osiowe ciągniki siodłowe. Na podwoziach montowano różnorodne zabudowy specjalizowane, w tym cywilne wywrotki (szczególnie wersje 8×8 z zabudową Drtikol), żurawie, wiertnice, wozy strażackie (ratownicze i ratowniczo-gaśnicze, w tym drabiny) oraz ciężkie holowniki pomocy drogowej. Wersja 4×4 doczekała się nawet zastosowania w transporcie dalekobieżnym w czeskim CSAD, pod karnetem TIR, z pojedynczym ogumieniem wszystkich kół i podwójną obsadą.
Produkcja i Eksport
Seryjną produkcję Tatry 813 rozpoczęto wiosną 1967 roku, a zakończono pod koniec 1982 roku, po piętnastu latach, wraz z produkcją serii Tatra 148. Łączny bilans produkcji wyniósł 11 751 jednostek. Wiele egzemplarzy wyeksportowano, głównie do ZSRR, NRD, Rumunii i Indii. Pojedyncze sztuki czechosłowackich Kolosów można odnaleźć także w Polsce, gdzie ograniczona ich liczba służyła prawdopodobnie również w Wojsku Polskim. W 1983 roku Tatra 813 została zastąpiona przez model Tatra T815.