Wprowadzenie
Traktorek ogrodowy typu "Dzik" stanowił popularne i wszechstronne rozwiązanie dla prac ogrodniczych, rolnych i leśnych, oferując szerokie spektrum zastosowań. Jego konstrukcja ewoluowała na przestrzeni lat, a dostępność różnorodnego osprzętu pozwalała na adaptację do wielu zadań, sprawdzając się zarówno w gospodarstwach rolnych, jak i w leśnictwie czy sadownictwie.
Historia i Ewolucja Traktorków "Dzik"
Projekt traktorka "Dzik" został opracowany w 1957 roku. Bazował on na dwusuwowym silniku spalinowym typu S-82 z Wytwórni Sprzętu Mechanicznego "Polmo" w Bielsku-Białej. Autorami pierwotnego projektu byli inżynierowie Tomasz Pacyński i Stanisław Goriaczko. W ciągu pierwszego roku produkcji seryjnej na rynek trafiło ponad 300 sztuk ciągników "Dzik 1".
Początki: "Dzik 1"
Ciągniki "Dzik 1" były wyposażone w silnik S-82 konstrukcji Fryderyka Bluemkego, generujący moc około 8 KM. Silnik S-82 to lekki, gaźnikowy, dwusuwowy silnik benzynowy chłodzony powietrzem, o pojemności skokowej 343 cm³. Z racji niskiej wagi i prostej budowy miał on szerokie zastosowanie zarówno w przemyśle, jak i rolnictwie, napędzając m.in. prądnice czy małe maszyny rolnicze, takie jak opryskiwacze. Jako paliwo stosowano mieszankę benzyny samochodowej z olejem silnikowym w stosunku 1:20.
Nowością w konstrukcji ciągnika była skrzynka biegów, która miała trzy biegi do przodu (2,6; 4,1 i 14 km/h) oraz jeden wsteczny (3 km/h). Biegi przełączało się za pomocą sprzęgieł przesuwanych krzywkami. Koła zębate skrzynki były starannie obrobione metodą wiórkowania i utwardzone przez cyjanowanie. Na początku 1958 roku wykonana została seria prototypowa 3 sztuk ciągników, którym nadano nazwę "Dzik". Po testach eksploatacyjnych i eliminacji usterek, w lutym 1959 roku ciągnik "Dzik" dopuszczono do seryjnej produkcji.
Modernizacja: "Dzik-2"
Jeszcze w 1957 roku wstrzymano produkcję wersji "Dzik 1", by wkrótce opracować wersję całkowicie zmodernizowaną, oznaczoną jako "Dzik-2". Gorzowski Zakład Przemysłu Maszynowego Leśnictwa, który wykonywał "Dzik-2" w latach 1958-1959, skupił się na usunięciu usterek konstrukcyjnych z "Dzik-1" oraz uproszczeniu systemu przełączania biegów i blokad, tak aby każdy użytkownik mógł go obsługiwać bez specjalnych kwalifikacji.
Nowy model otrzymał silnik WSM typ S-261C o mocy 8,5 KM, o prostszej i bardziej ekonomicznej budowie. Produkcja "Dzik-2" rozpoczęła się w 1960 roku. Nowa, uproszczona i odmykana maska pozwalała na łatwy dostęp do silnika, a zmodernizowana nóżka zamykała się automatycznie z chwilą ruszenia ciągnika do przodu, co przyczyniło się do polepszenia parametrów eksploatacyjnych ciągnika.
Późniejsze Wersje: "Dzik-21"
Na przełomie lat 60. i 70. wprowadzono na rynek wersję "Dzik-21", która wykorzystywała silnik typu WSM 160 (oznaczany również jako 160.03) o mocy 11 KM. Konstrukcja silnika WSM typ 160 została opracowana przez WSM w Bielsku-Białej na podstawie doświadczeń zebranych podczas wieloletniej produkcji i eksploatacji silników gaźnikowych typu S-261. Około roku 1980, zapewne widząc kres świetności ciągników jednoosiowych, wyprodukowano ostatnią serię ciągników "Dzik-21". Tym razem produkcją zajęła się Wytwórnia Urządzeń Komunalnych "WUKO" w Stąporkowie.
W "Dzik-21" zamiast oryginalnej, charakterystycznej maski z jednym centralnym reflektorem, stosowanej w poprzednich modelach, wykorzystano odpowiednio dopasowaną maskę od ciągników "Ursus C-330", posiadającą dwa boczne reflektory. Ta zmiana niestety niekorzystnie wpłynęła na gabaryty ciągnika i łatwość omijania przeszkód, zwłaszcza przy pracy w sadzie. Ciągnik "Dzik-21" był dostępny z przeznaczonym do współpracy z nim urządzeniem transportowym, rolniczym PM-5, również produkcji "WUKO" w Stąporkowie. Dzięki metalowej konstrukcji, z dołączanymi burtami dodatkowymi, osadzonej na przedłużonej, kompletnej tylnej osi samochodu "Syrena", można nim było przewieźć ładunki o masie do 1000 kg.
Dlaczego świnie zmieniają się na wolności?
Charakterystyka Techniczna i Budowa
Jednocylindrowe silniki stosowane w ciągnikach "Dzik" miały pojemność 350 cm³, były chłodzone powietrzem i rozwijały moc około 8 KM (w przypadku S-82). Maksymalna prędkość pojazdu wynosiła około 14 km/h. Masa ciągnika "Dzik-2" i późniejszych wersji wynosiła 502 kg, podczas gdy "Dzik 1" ważył 400 kg.
Sterowanie i Układ Napędowy
Sterowanie pojazdem odbywało się za pomocą kierownicy typu motocyklowego, zamontowanej na teleskopowej kolumnie. Kierowca, siedząc na specjalnym siodełku (często montowanym do przyczepki lub maszyny), kierował pojazdem poprzez skręcanie całej osi, na której znajdował się silnik. Ciągnik posiadał możliwość zablokowania obu kół lub jednego (prawego lub lewego), co ułatwiało manewrowanie i zwiększało przyczepność w trudnym terenie. Prześwit podwozia (odległość skrzynki biegów od ziemi) wynosił 300 mm. Na kołach oraz na zderzaku przednim umiejscawiane były dociążniki, o łącznym ciężarze 100 kg.
Regulowany Rozstaw Kół
Kluczową cechą konstrukcyjną traktorków "Dzik" była możliwość regulacji rozstawu kół. Koła bieżne ciągnika osadzone były na półosiach ułożyskowanych w korpusie skrzyni biegów i mechanizmu różnicowego. Rozstaw kół dawał się łatwo nastawić na dowolną wielkość w granicach od 580 do 950 mm. Ta elastyczność w szerokości kół była istotna dla adaptacji do różnych rodzajów pracy, takich jak uprawa międzyrzędowa w sadach czy winnicach, oraz dla zwiększenia stabilności w trudnym terenie. Stosowano opony o wymiarze 700 x 16" lub o profilu rolniczym 6,00-16".
Silniki Stosowane w Traktorkach "Dzik"
- Silnik S-82: Lekki, gaźnikowy, dwusuwowy silnik benzynowy chłodzony powietrzem, o pojemności 343 cm³ i mocy około 8 KM. Stosowany w "Dzik 1".
- Silnik WSM typ S-261C: O mocy 8,5 KM, konstrukcja o prostszej i bardziej ekonomicznej budowie w porównaniu do poprzedniczki. Stosowany w "Dzik-2". Produkowane przez Wytwórnię Sprzętu Mechanicznego w Bielsku Białej, silniki gaźnikowe dwusuwowe WSM typu S-261 i ich pochodne miały bardzo wszechstronne zastosowanie.
- Silnik WSM typ 160: O mocy 11 KM, opracowany na podstawie doświadczeń z silnikami S-261. Stosowany w "Dzik-21". Posiadał zapłon od iskrownika wbudowanego w obudowę dmuchawy.
Silniki zdemontowane z ciągników "Dzik" bywały często wykorzystywane w gospodarstwach rolnych do napędu innych maszyn, takich jak piły czy sieczkarnie. Z tego powodu niewiele tych pojazdów zachowało się do czasów współczesnych w stanie nadającym się do użytku.
Zastosowanie i Dostępny Osprzęt
Wszechstronność Użycia
Wielofunkcyjność traktorka "Dzik" jest jego kluczowym atutem. Był on często wykorzystywany do prac wymagających koszenia, grabienia, odśnieżania, a także transportu materiałów dzięki możliwości podłączenia przyczepy. Traktorek "Dzik" z osprzętem staje się uniwersalnym narzędziem na każdą porę roku - od przygotowania gleby wiosną, przez koszenie latem, zbieranie liści jesienią, aż po odśnieżanie zimą. Przyczepa jest nieocenioną pomocą przy większych pracach, umożliwiając przewóz narzędzi, ziemi czy kruszywa bez nadwyrężania sił.
Jednoosiowa konstrukcja zapewniała niezrównaną zwrotność, a także ułatwiała transport i przechowywanie, dzięki czemu taki traktorek zmieścił się nawet w niewielkim garażu. Kompaktowe rozmiary sprawiają, że nadaje się on nawet na mniejsze powierzchnie, umożliwiając łatwe manewrowanie w ciasnych przestrzeniach, między grządkami czy drzewami.
Ewolucja Narzędzi Roboczych
W kontekście sadownictwa, gdzie poza chemicznymi metodami zwalczania chwastów dominuje odchwaszczanie mechaniczne, utrzymywanie naturalnego zadarnienia wymaga regularnego koszenia. W takim przypadku niezbędna była kosiarka, która mogłaby współpracować z ciągnikiem "Dzik". Jednym z rozwiązań było zastosowanie specjalnego zaczepu N3 do podłączenia kosiarki listwowej, która cieszyła się popularnością w latach produkcji ciągnika jako jedyny mechaniczny system koszenia. Jednakże, kosiarki listwowe miały swoje wady, takie jak mała wydajność i duża wrażliwość na napotykane przeszkody.
W odpowiedzi na te ograniczenia, po rozważeniu różnych idei i dostępności podzespołów, podjęto decyzję o konstrukcji kosiarki bijakowej, zwanej również kosiarko-rozdrabniaczem bijakowym. Konstrukcja taka opierała się na trzech punktach podparcia: z przodu na wózku MWZ-2, a z tyłu na dwóch kołach skrętnych. Głównym elementem kosiarki bijakowej jest poziomy wał nożowy, na którym zamocowane są noże bijakowe, często typu "Y", lekkie i przeznaczone do rozdrabniania trawy. Wał nożowy osadzony był w samonastawnych oprawach łożyskowych. Przednia rotacja wału nożowego, działająca w tym samym kierunku co koła ciągnika, miała za zadanie podnosić trawę dla równego ucinania. Zakładane obroty wału mogły wynosić około 3300 obr/min.
Modyfikacje Traktorka "Dzik"
Współcześnie traktorki "Dzik" są często obiektem pasjonackich modyfikacji, mających na celu zwiększenie ich funkcjonalności lub przystosowanie do specyficznych potrzeb. Poniżej przedstawiono przykład takiej modyfikacji, bazującej na modelu "Dzik II".
Oryginalny model "Dzik II" nie posiadał przodu skręcanego za pomocą kierownicy. Kierowanie odbywało się za pomocą długiego dyszla, na którym zamocowane były dźwignie sterowania (ssaniem, gazem, hamulcem i sprzęgłem), co przypominało kierowanie motorowerem. W ramach modyfikacji, oryginalny dyszel został usunięty, a do ramy dospawano przód oparty na zawieszeniu od samochodu "Wołga", zawierający koła, drążki skrętne i kolumnę kierowniczą. Pozostałe elementy, takie jak silnik i skrzynia biegów, zostały zachowane jako oryginalne.
Silnik (o pojemności 395 cm³) przeszedł kapitalny remont, obejmujący wymianę cylindra, tłoku, pierścieni i wału korbowego, a głowica została splanowana. Skrzynia biegów z przełożeniem 1:27 posiada 3 biegi do przodu oraz wsteczny, a jej maksymalna moc wynosi 9 KM. Przerobiony został również zaczep tylny. W zmodyfikowanym traktorze istnieje możliwość zablokowania tylnych kół (blokada całkowita lub blokada lewego/prawego koła) oraz ustawienie mechanizmu różnicowego w pozycji neutralnej. Część tylna pochodzi z 1967 roku. Zmodyfikowany traktorek waży 615 kg, osiąga maksymalną prędkość około 40 km/h (na biegu 3, na biegu 1 i 2 prędkość to około 5 km/h, ale z dużymi przełożeniami) i jest wykorzystywany m.in. do transportu drewna z lasu na działkę.