Uderzenie w opryskiwacz: przepisy, odpowiedzialność i odszkodowanie w rolnictwie

Wypadki drogowe i rolnicze są, niestety, nieodłącznym elementem codzienności. Choć rzadziej niż na drogach publicznych, kolizje z udziałem pojazdów rolniczych, takich jak opryskiwacze, również się zdarzają. W takich sytuacjach kluczowe staje się ustalenie odpowiedzialności za szkodę i możliwość uzyskania odszkodowania. Niniejszy artykuł szczegółowo omawia przepisy dotyczące odpowiedzialności w przypadku kolizji z pojazdem rolniczym, ze szczególnym uwzględnieniem opryskiwaczy, oraz kwestie związane z odszkodowaniami.

Odpowiedzialność za szkody komunikacyjne na zasadzie ryzyka

Odpowiedzialność za szkody wyrządzone w związku z ruchem mechanicznego środka komunikacji, w tym pojazdu rolniczego, jest uregulowana w art. 436 Kodeksu cywilnego. Podstawą tej odpowiedzialności jest tzw. zasada ryzyka. U jej podstaw leży fakt, iż ruch pojazdu, niezależnie czy drogowego, wodnego, czy powietrznego, jest zdarzeniem wywołującym zwiększone ryzyko powstania szkody.

Zasady określone w art. 436 § 1 kc wskazują, iż posiadacz samoistny lub zależny pojazdu odpowiadają na zasadzie ryzyka, niezależnie od przesłanek bezprawności i winy. Oznacza to, że posiadacz pojazdu jest odpowiedzialny nie tylko za swoje zawinione działanie, ale również wtedy, gdy do szkody doszło w wyniku nieszczęśliwego splotu okoliczności lub niedającej się przewidzieć awarii należycie utrzymanego pojazdu. Co istotne, posiadacz odpowiadający na zasadzie ryzyka nie może uwolnić się od odpowiedzialności w drodze tzw. ekskulpacji, wykazując należytą staranność w utrzymaniu pojazdu czy wyłączną winę osoby prowadzącej pojazd w czasie wypadku. Aby posiadacz mógł uwolnić się od odpowiedzialności, musi wykazać, że szkoda wystąpiła na skutek siły wyższej bądź też z wyłącznej winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, za którą nie odpowiada.

Definicja mechanicznego środka komunikacji i posiadacza

Przepis art. 436 § 1 Kodeksu cywilnego wskazuje, iż odpowiedzialność ponosi samoistny posiadacz mechanicznego środka komunikacji poruszanego za pomocą sił przyrody. Jednakże, gdy posiadacz samoistny oddał środek komunikacji w posiadanie zależne, odpowiedzialność ponosi posiadacz zależny.

• Mechaniczny środek komunikacji: To silnik wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody, zdolny do samodzielnego poruszania się, służący komunikacji, czyli transportowi ludzi lub towarów. Będą to przede wszystkim samochody osobowe i ciężarowe, autobusy, tramwaje, metro, łodzie i statki wodne, a także statki powietrzne. W kontekście rolnictwa, do tej kategorii zaliczają się ciągniki rolnicze, kombajny, kosiarki, opryskiwacze i inne maszyny rolnicze.
• Posiadacz samoistny: Jest to stan, w którym posiadacz zarówno faktycznie włada rzeczą, jak i przejawia wolę posiadania jej jako właściciel. W praktyce posiadaczem samoistnym będzie więc właściciel pojazdu oraz osoba, która uważa się za właściciela.
• Posiadacz zależny: Jest to osoba, która nie jest właścicielem, ale faktycznie włada pojazdem w zakresie odpowiadającym prawu podmiotowemu innemu niż własność. Posiadanie zależne najczęściej wynika z umowy leasingu, najmu, dzierżawy lub prawa użytkowania.

Przejście odpowiedzialności z posiadacza samoistnego na inną osobę ma miejsce tylko wtedy, gdy doszło do tego z jednoczesnym pozbyciem się przez właściciela wszelkiego wpływu na ruch tegoż pojazdu i w warunkach umożliwiających innej osobie jego eksploatację w nieograniczonym zakresie.

Związek szkody z ruchem pojazdu

Dla omawianej odpowiedzialności istotny jest również fakt „poruszania się” pojazdu. Przyjmuje się, iż ruch ten nie może być identyfikowany z ruchem pojazdu w znaczeniu wyłącznie mechanicznym. Obejmuje on w zasadzie cały okres od momentu rozpoczęcia drogi do chwili jej definitywnego zakończenia. Dla przykładu szkoda spowodowana otwieraniem drzwi pojazdu w czasie wysiadania pasażera w określonych okolicznościach może być również uznana za związaną z ruchem w rozumieniu art. 436 § 1 kc. Sąd Najwyższy w wyroku z 5 lutego 2002 roku (sygn. akt: V CKN 644/00) wskazał, iż „samochód jest w ruchu wtedy, gdy znajduje się w ruchu fizycznym („jedzie”), albo gdy nie znajduje się wprawdzie w ruchu fizycznym, ale jest unieruchomiony na trasie jazdy na czas nie dłuższy niż jedna minuta z przyczyn niewynikających z warunków lub przepisów ruchu drogowego, bądź jest unieruchomiony przez czas dłuższy niż jedna minuta z przyczyn wynikających z tych warunków lub przepisów (ma bowiem „jechać” dalej)”.

Okoliczności wyłączające odpowiedzialność (przesłanki egzoneracyjne)

Ustawodawca uznał, iż obarczanie posiadacza mechanicznego środka transportu za każdą szkodę wyrządzoną przez pojazd byłoby daleką niesprawiedliwością. Stąd też Kodeks cywilny wprowadza tzw. przesłanki egzoneracyjne, mogące zwolnić posiadacza pojazdu z odpowiedzialności. Przesłankami takimi są:

• Siła wyższa: Zgodnie z ogólnym rozumieniem, siła wyższa jest zjawiskiem, któremu nie można zapobiec nawet przy dołożeniu należytej staranności. W przypadku art. 436 kc przejawu siły wyższej nie stanowią przypadki znacznego pogorszenia się warunków atmosferycznych zwiększających ryzyko wypadków drogowych. Siłą wyższą nie są także wszelkie nieprzewidywalne awarie zespołów mechanicznych pojazdu.
• Wyłączna wina poszkodowanego: Ocena zawinienia poszkodowanego musi być przeprowadzana z uwzględnieniem zasady ograniczonego zaufania w ruchu drogowym. Do zastosowania egzoneracji nie wystarczy ustalenie obiektywnej nieprawidłowości postępowania poszkodowanego, nawet wtedy, gdy stanowiło ono wyłączną przyczynę szkody. Jeśli przyczyną szkody jest niezawinione zachowanie poszkodowanego (nie można przypisać poszkodowanemu winy ze względu na cechy osobiste, np. niepoczytalność), przesłanka egzoneracyjna nie zachodzi, a odpowiedzialność posiadacza pojazdu nie zostaje wyłączona.
• Wyłączna wina osoby trzeciej, za którą posiadacz nie ponosi odpowiedzialności: Za osobę trzecią rozumieć należy m.in. kierowcę innego pojazdu lub pieszego, którzy nie ucierpieli w wypadku, ale swoim zachowaniem przyczynili się do jego spowodowania. Wskazać przy tym należy, że za osobę trzecią nie może być uznany producent samochodu czy jego serwisant, gdyż stan techniczny pojazdu objęty jest wyłącznie ryzykiem posiadacza. Inaczej natomiast wygląda sytuacja, gdy do wypadku doszło poniekąd na skutek nieprawidłowego utrzymania drogi lub wadliwych oznaczeń drogowych. Wówczas posiadacz pojazdu może wskazywać na zarządcę drogi jako osobę trzecią winną powstaniu szkody. Brak należytego utrzymania drogi musi być jednak wyłączną przyczyną szkody (por. wyrok Sądu Najwyższego z 27 lipca 1973 roku, sygn. akt: II CR 233/73).

Odpowiedzialność na zasadach ogólnych (zasada winy)

Przepis art. 436 § 2 kc wprowadza regulację pozwalającą w dwóch wypadkach odejść od odpowiedzialności na zasadzie ryzyka i zastosować ogólne zasady odpowiedzialności. Będzie tak w sytuacji zderzenia się pojazdów oraz przewozu osób z grzeczności. Stosowanie zasad ogólnych oznacza powrót do odpowiedzialności na zasadzie winy, która określona jest w art. 415 kc. Zgodnie z tym przepisem każdy, kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia.

• Zderzenie się pojazdów: Jest to ich zetknięcie się, gdy pozostają wobec siebie w ruchu w rozumieniu przepisów ustawy - Prawo o ruchu drogowym. Zastosowanie zasad ogólnych odpowiedzialności dotyczy tu jedynie wzajemnych roszczeń posiadaczy, a nie roszczeń poszkodowanych osób trzecich, np. pasażerów pojazdów czy pieszych. Zderzenie należy odróżnić od najechania pojazdu będącego w ruchu na pojazd nieruchomy (tj. z wyłączonym silnikiem). Odpowiedzialność posiadaczy obu zderzających się pojazdów wobec osób trzecich jest solidarna.
• Przewóz z grzeczności: Ma miejsce wówczas, gdy odbywa się nieodpłatnie i nie jest zaangażowany interes własny posiadacza pojazdu.

Obowiązkowe ubezpieczenie OC rolnika a wypadki z udziałem maszyn rolniczych

Zgodnie z ustawą z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, każda osoba fizyczna zajmująca się działalnością rolniczą, posiadająca grunty rolne o powierzchni przekraczającej łącznie 1 hektar i podlegająca opodatkowaniu podatkiem rolnym, ma obowiązek zawarcia umowy ubezpieczenia OC rolnika. Głównym celem ubezpieczenia OC rolnika jest zapewnienie wypłaty odszkodowania osobom, które poniosą szkodę w związku z posiadaniem przez rolnika gospodarstwa rolnego.

Ubezpieczenie OC rolnika obejmuje odpowiedzialność cywilną wszystkich osób pracujących w jego gospodarstwie rolnym (a więc samego rolnika, jego rodziny, pracowników, a czasem również innych osób), za szkody powstałe w związku z prowadzeniem przez rolnika gospodarstwa rolnego i w okresie trwania ochrony ubezpieczeniowej. Jeżeli szkodę poniesie osoba trzecia (nie pracująca w gospodarstwie rolnym), odszkodowanie z OC rolnika obejmie zarówno szkody osobowe (uszkodzenia ciała), jak również szkody majątkowe (zniszczone rzeczy).

Odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń za wypłatę odszkodowania z OC rolnika dotyczy zarówno szkód wyrządzonych w związku z wykonywaniem w gospodarstwie rolnym czynności ściśle rolniczych, jak i szkód wynikających z szeroko pojętego funkcjonowania gospodarstwa rolnego (np. szkód powstałych w wyniku wykonywania usług budowlano-remontowych na terenie gospodarstwa). Dotyczy również szkód powstałych w związku z ruchem rolniczych pojazdów wolnobieżnych.

Opryskiwacz rolniczy w świetle ubezpieczenia OC rolnika

Pojazd wolnobieżny, będący w posiadaniu rolnika i użytkowany w związku z posiadaniem gospodarstwa rolnego (kombajn, sieczkarnia, kosiarka, opryskiwacz, sadzarka itp.), jest objęty polisą OC rolnika. Jeżeli dojdzie do wypadku w związku z ruchem takiego pojazdu, osoba poszkodowana nie otrzyma odszkodowania jedynie wtedy, gdy zaistnieje jedna z 3 przesłanek egzoneracyjnych (siła wyższa, wyłączna wina poszkodowanego lub osoby trzeciej).

Warto zauważyć, że jeżeli szkoda zostanie wyrządzona w związku z prowadzeniem gospodarstwa rolnego przez pojazd wolnobieżny, to nie trzeba bowiem udowadniać winy, lecz wystarczy udowodnienie tego, że wypadek nastąpił w związku z ruchem tego pojazdu. Nie ma przy tym znaczenia miejsce, w którym zdarzy się wypadek, lecz charakter, w jakim wykorzystywany był pojazd w chwili jego zaistnienia. Jeśli więc zdarzenie będzie miało miejsce podczas czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, a dojdzie do niego na drodze publicznej (np. w trakcie zwożenia siana z pola), to OC rolnika będzie działać.

Ciągniki rolnicze a ubezpieczenie

Status prawny ciągników rolniczych na gruncie ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych jest tożsamy ze statusem pojazdów mechanicznych. Zgodnie z art. 2 pkt 44 ustawy - Prawo o ruchu drogowym ciągnik rolniczy to pojazd silnikowy, którego konstrukcja umożliwia rozwijanie prędkości nie mniejszej niż 6 km/h, skonstruowany do używania łącznie ze sprzętem do prac rolnych, leśnych lub ogrodniczych; ciągnik taki może być również przystosowany do ciągnięcia przyczep oraz do prac ziemnych. Z kolei z treści art. 2 pkt 10 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych wynika, że ciągnik rolniczy jest pojazdem mechanicznym, niezależnie od funkcji, jaką pełni. W związku z tym, szkody związane z ruchem ciągnika powinny być kompensowane w ramach ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych.

Sytuacja jest nieco inna, gdy szkoda powstanie w związku z ruchem ciągnika w trakcie wykonywania czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Takie szkody mogą być bowiem pokryte z obowiązkowego ubezpieczenia OC rolnika. W przypadku niektórych szkód, wyrządzonych przez ciągniki rolnicze, może więc dojść do zbiegu odpowiedzialności dwóch ubezpieczycieli - po pierwsze z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia OC rolnika, a po drugie, z tytułu ubezpieczenia OC ciągnika.

Dochodzenie odszkodowania z OC rolnika

Odszkodowanie przysługuje, jeżeli wypadek nastąpił z winy rolnika lub osoby pracującej w gospodarstwie oraz miał związek z jego prowadzeniem. Świadczenia wypłaca ubezpieczyciel, u którego rolnik posiada obowiązkową polisę OC rolnika. Nie. Sam fakt, że wypadek miał miejsce na terenie gospodarstwa rolnego, nie jest wystarczający.

Polisa OC rolnika chroni osoby trzecie poszkodowane w związku z prowadzeniem gospodarstwa. W przypadku szkody na osobie, zakres odpowiedzialności gwarancyjnej OC rolnika jest bardzo szeroki, co wynika z treści artykułu 50 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych. Przepis ten nie zawiera ograniczenia co do kręgu osób uprawnionych, w związku z czym odszkodowanie za szkodę na osobie przysługiwać będzie również samemu rolnikowi, jeżeli zostanie poszkodowany przez osobę zajmującą wspólnie z nim gospodarstwo rolne, a także przez pracownika tego gospodarstwa.

Wina może mieć postać winy nieumyślnej, lekkomyślności lub niedbalstwa, ale nie jest konieczne istnienie winy umyślnej, gdyż każda z postaci winy rodzi odpowiedzialność za powstałe szkody. Jedynym ograniczeniem jest sytuacja, kiedy rolnik wyrządzi szkodę sam sobie, wyłącznie w wyniku własnego zachowania. Odpowiedzialność odszkodowawcza występuje tylko wtedy, gdy czynności, w wyniku których doszło do powstania szkody, były bezpośrednio związane z posiadaniem i prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Nie ma przy tym znaczenia, gdzie czynności te były wykonywane (zarówno na terenie gospodarstwa rolnego, jak i poza jego terenem).

Kto nie jest objęty ochroną OC rolnika?

Przede wszystkim ubezpieczyciel, w zakresie OC rolnika, nie odpowiada za szkody majątkowe, wyrządzone rolnikowi oraz osobom pozostającym z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym lub pracującym w jego gospodarstwie. Warto również wspomnieć, że w przypadku szkody wyrządzonej umyślnie lub w stanie po użyciu alkoholu albo pod wpływem środków odurzających czy substancji psychotropowych zakład ubezpieczeń ma roszczenie regresowe względem sprawcy wypadku.

Odszkodowanie dla członka rodziny lub domownika

Odpowiedź na pytanie, czy poszkodowany domownik ma prawo do dochodzenia roszczeń z polisy OC rolnika, zależy od przyczyn jego wypadku. Jeżeli wypadek domownika zdarzy się w trakcie wykonywania przez niego czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, a jednocześnie dojdzie do niego z winy rolnika lub osoby pracującej w jego gospodarstwie, to domownik będzie uprawniony do dochodzenia świadczeń z OC.

Postępowanie po wypadku rolniczym

Poszkodowany powinien zadbać o udzielenie pomocy medycznej, zabezpieczyć miejsce zdarzenia oraz zgromadzić dowody, w tym zdjęcia, dane świadków i dokumentację medyczną. Poszkodowanemu przysługuje zadośćuczynienie za krzywdę, odszkodowanie obejmujące koszty leczenia, rehabilitacji, utracone dochody oraz inne poniesione wydatki, a w przypadku trwałego uszczerbku na zdrowiu także renta.

Osoba poszkodowana w wypadku rolniczym, zgodnie z zasadą pełnego odszkodowania wyrażoną w art. 361 k.c., powinna otrzymać kompensatę wszystkich poniesionych szkód. Warto podkreślić, że w przypadku gdy poszkodowany sam przyczyni się do zaistnienia wypadku rolniczego lub do zwiększenia rozmiarów szkody, to - zgodnie z art. 362 k. c. - obowiązek jej naprawienia ulega odpowiedniemu zmniejszeniu stosownie do okoliczności.

Terminy przedawnienia

Co do zasady roszczenia przedawniają się po 3 latach od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie odpowiedzialnej. W przypadku zdarzeń stanowiących przestępstwo termin ten może być dłuższy.

Trudności w dochodzeniu odszkodowania od zarządcy drogi

Zgodnie z prawem zarządca drogi ma swoje obowiązki związane z jej utrzymaniem i porządkiem. Jednak orzecznictwo w kwestii wypadków na nieodśnieżonych drogach w Polsce jest ugruntowane i winę niemal zawsze ponosi kierowca, z uwagi na „niedostosowanie prędkości pojazdu do panujących warunków na drodze”.

Wielokrotnie widzimy takie sytuacje: wszystkie główne drogi są już „czarne”, śnieg nie pada od tygodnia, a na wsi śnieg zajeżdżony na biało. To zazwyczaj są drogi ostatniego - VI. standardu odśnieżania. Numer standardu to też kolejność odśnieżania. Prace porządkowe na tych drogach, zgodnie z prawem, można rozpocząć po zakończonych pracach na drogach w standardzie od 1 do 5. Czyli w praktyce - nigdy, albo prawie nigdy.

Standardy zimowego utrzymania dróg gminnych

Standardy te wprowadza odpowiednim zarządzeniem właściwy Minister. Poniżej przedstawiono poszczególne standardy utrzymania dróg:

Udowodnienie winy zarządcy drogi

Odszkodowanie za rozbity pojazd moglibyśmy otrzymać od zarządcy drogi, gdybyśmy zgodnie z artykułem 6. Kodeksu Cywilnego udowodnili mu winę. To samo w sobie jest karkołomne. Gmina prawie zawsze się wybroni wskazując na to, jak ma zorganizowane zimowe utrzymanie dróg. Musielibyśmy udowodnić, że ta organizacja jest niezgodna z obowiązującymi przepisami.

Jeżeli doznaliśmy szkody, to sami musimy poszukać sprawcy oraz po naszej stronie leży udowodnienie mu winy. Sam fakt, że ktoś jest właścicielem drogi, na której rozbiliśmy pojazd, nie czyni go sprawcą. Nie musi on też udowadniać swojej niewinności. To my, jako poszkodowani, musimy udowodnić winę sprawcy. Prawie nigdy właściciel drogi nie jest winny. Należy też pamiętać, że właściciel drogi nie ma obowiązku ułatwiać nam dochodzenia do stanu faktycznego. Najczęściej jest tak, że to sam poszkodowany jest jedynym sprawcą zdarzenia.

Konsultacje ze specjalistami

Sprawy z zakresu wypadków rolniczych należą do spraw skomplikowanych. Zasady odpowiedzialności wynikają z odpowiednich przepisów, jednak dość często są one trudne do zrozumienia dla poszkodowanych. Ubezpieczyciele często kwestionują swoją odpowiedzialność za wypłatę odszkodowania po wypadkach w gospodarstwa rolnych. Dochodzenie odszkodowania z OC rolnika nie jest więc rzeczą łatwą.

Osoba poszkodowana w wypadku rolniczym często nie wie, jak wygląda procedura dochodzenia roszczeń odszkodowawczych z polisy OC rolnika, a więc gdzie się skierować w celu dochodzenia roszczeń, do kogo złożyć odpowiednie wnioski oraz o co się starać. W takich sytuacjach warto zasięgnąć informacji u specjalistów od tego typu zdarzeń. Forum internetowe nie zawsze jest do tego odpowiednim miejscem. Odpowiedzi często udzielają tam ludzie, którzy nie są specjalistami w dziedzinie odszkodowań z OC rolnika, a opierają się jedynie na przykładzie własnej sprawy. Tymczasem każda sprawa jest inna, zarówno w zakresie przyczyn zdarzenia, jak i zakresu odniesionej szkody.

tags: #uderzenie #w #opryskiwacz #kolizja