W ostatnich latach wiele zmieniło się w zakresie przepisów dotyczących uprawnień na wózki widłowe, szczególnie tych wydanych przed nowelizacją przez Urząd Dozoru Technicznego (UDT). Celem tego artykułu jest dokładne wyjaśnienie, jakie zmiany zostały wprowadzone, kogo dotyczą, oraz co należy zrobić, aby nadal móc legalnie wykonywać pracę operatora wózka widłowego, zwłaszcza w kontekście zmiany zatrudnienia.
Ewolucja przepisów: Od bezterminowych zezwoleń do certyfikatów UDT
W przeszłości uprawnienia wydawane w formie imiennych zezwoleń przez pracodawcę często miały bezterminowy charakter. Pozwalały one na legalną obsługę wózków jezdniowych podnośnikowych z mechanicznym napędem podnoszenia, w tym również na obsługę wózków widłowych czołowych. Wiele operatorów wózków widłowych wciąż opierało swoje kwalifikacje na dokumentach wydanych jeszcze przed wprowadzeniem obowiązkowych egzaminów państwowych.
Jednak wraz z nowelizacją ustawy o dozorze technicznym oraz zmianą przepisów wykonawczych, zasady te uległy istotnej modyfikacji. Nowelizacja z grudnia 2018 roku, której zasady wchodziły w życie od stycznia do sierpnia 2019 roku, miała na celu dbałość o sprawność psychoruchową operatorów wózków widłowych oraz bezpieczeństwo pracy. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Rozwoju i Finansów, które weszło w życie 1 czerwca 2019 roku, wprowadzono maksymalny okres przejściowy dla tzw. starych uprawnień. Kluczowy termin to 31 grudnia 2023 roku. Do tego dnia imienne zezwolenia wydane przed 2019 rokiem mogły być honorowane, ale po tej dacie przestały być ważne.
Koniec "starych" uprawnień imiennych
Od 1 stycznia 2024 roku nastąpiła istotna zmiana w przepisach, która wymusza posiadanie certyfikatu wydanego przez Urząd Dozoru Technicznego. Stare uprawnienia straciły swoją moc, a imienne zezwolenia wydawane przez pracodawców przestały być honorowane. Od 9 sierpnia 2018 roku pracodawca nie może już wystawiać imiennych zezwoleń dla operatorów do pracy na wózku widłowym.
Nie mogą one być uznawane za dokumenty uprawniające do prowadzenia wózków jezdniowych podnośnikowych, w tym wózków z mechanicznym napędem podnoszenia i możliwością unoszenia operatora wraz z ładunkiem. Od 2024 roku, jedyną legalną formą uprawnień jest zaświadczenie kwalifikacyjne wydane przez Urząd Dozoru Technicznego.
Aktualne wymagania: Uprawnienia UDT
Obecnie każda osoba, która chce obsługiwać wózki jezdniowe unoszące, musi posiadać ważne uprawnienia Urzędu Dozoru Technicznego. Posiadanie ważnych i aktualnych uprawnień ma bezpośredni wpływ na bezpieczeństwo i higienę pracy w zakładach produkcyjnych, magazynach i centrach logistycznych.
Kategorie uprawnień UDT
Obecnie uprawnienia na wózki widłowe są podzielone na trzy główne kategorie:
- I WJO
- II WJO
- III WJO
Kategorie te obejmują różne typy wózków jezdniowych, w tym wózki widłowe czołowe, wózki wysokiego składowania, wózki prowadzone oraz wózki jezdniowe unoszące. W zależności od rodzaju obsługiwanego urządzenia i jego przeznaczenia, operator musi posiadać odpowiedni zakres kwalifikacji.
Proces uzyskania uprawnień UDT
Aby zdobyć uprawnienia UDT, należy przejść przez odpowiedni proces szkoleniowy zakończony egzaminem UDT. Kursy prowadzone są przez certyfikowane ośrodki i kończą się egzaminem państwowym przed komisją Urzędu Dozoru Technicznego. Kandydat musi spełniać podstawowe wymagania dotyczące pełnoletniości, stanu zdrowia, a także higieny pracy.
Egzamin UDT składa się z dwóch części: teoretycznej oraz praktycznej. Część teoretyczna sprawdza wiedzę z zakresu budowy wózków jezdniowych, zasad ich użytkowania oraz przepisów bezpieczeństwa. Część praktyczna polega na demonstracji obsługi wózka widłowego, manewrowaniu pojazdem i wykonywaniu zadań zgodnie z instrukcją egzaminatora.
Zdaj egzamin UDT na wózek jezdniowy ,Nie daj się zaskoczyć
Ważność uprawnień UDT i ich przedłużanie
Ważność zaświadczenia kwalifikacyjnego UDT wynosi zazwyczaj 10 lat, choć w niektórych przypadkach termin ważności kwalifikacji może być krótszy, np. 5 lat dla urządzeń bardziej zaawansowanych. Od 2019 roku uprawnienia wydawane przez UDT obowiązują przez 5 lub 10 lat. Uprawnienia na wózki widłowe są imienne i nie można ich przekazać innej osobie.
Przed upływem terminu ważności uprawnień należy złożyć odpowiedni wniosek do UDT w celu przedłużenia uprawnień. Ważność posiadanych uprawnień może zostać przedłużona bez konieczności ponownego przystępowania do egzaminu przed Komisją UDT, pod warunkiem spełnienia określonych wymagań. Tylko operatorzy, którzy mogą wykazać ciągłość pracy i odpowiedni poziom kwalifikacji zawodowych, mają szansę na ich odnowienie bez egzaminu. Jeśli ważność zaświadczenia kwalifikacyjnego wygasła, nie oznacza to, że operator musi zaczynać cały proces od początku, jeśli spełnia warunki przedłużenia.
Warunki przedłużenia ważności uprawnień UDT
Aby otrzymać nowe zaświadczenie, operator musi udokumentować aktywność zawodową w zakresie obsługi wózków widłowych w ciągu ostatnich trzech lat. Proces odnawiania uprawnień jest prosty, ale wymaga wcześniejszego przygotowania. Przedłużenie okresu ważności zaświadczenia kwalifikacyjnego jest bezpłatne i następuje na wniosek osoby zainteresowanej. Wniosek powinien zawierać dane osoby, numer i zakres zaświadczenia kwalifikacyjnego.
Warunkiem przedłużenia okresu ważności zaświadczenia kwalifikacyjnego jest:
- złożenie wniosku nie później niż w terminie 3 miesięcy przed dniem upływu okresu ważności tego zaświadczenia;
- wykonywanie czynności w zakresie określonym w zaświadczeniu kwalifikacyjnym przez co najmniej 3 lata w okresie ostatnich 5 lat ważności zaświadczenia.
Do wniosku należy dołączyć oświadczenie o wykonywaniu czynności, składane pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia. Klauzula w oświadczeniu wskazuje na odpowiedzialność karną wynikającą z art. 233 § 6 ustawy z dnia czerwca 1997 r. - Kodeks karny. Wzór wniosku stanowi załącznik do odpowiedniego aktu prawnego. Brak udokumentowania aktywności zawodowej skutkuje koniecznością ponownego podejścia do egzaminu. Jeśli termin ważności certyfikatu upłynął, operator jest zobowiązany do ukończenia szkolenia i ponownego zdania egzaminu UDT, aby odzyskać prawo do pracy na tym stanowisku.
Uprawnienia po odejściu z pracy
Co z "dawnymi" uprawnieniami imiennymi po zmianie pracy?
W przypadku uprawnień imiennych wydanych przez pracodawcę przed zmianami w przepisach, były one ważne tylko na terenie danego zakładu pracy, który je wystawił. Pracodawca miał prawo nie wydać takich uprawnień pracownikowi, który rozwiązał umowę o pracę. Nawet jeżeli pracodawca wydał takie uprawnienia imienne, były one ważne tylko w jego zakładzie pracy.
Jeśli operator zmienił pracę, posiadając jedynie uprawnienia imienne, musiał przystąpić do egzaminu UDT, aby otrzymać zaświadczenie kwalifikacyjne dozoru technicznego. Należy pamiętać, że wszystkie uprawnienia imienne, niezależnie od daty wystawienia, straciły ważność z końcem 2023 roku.
Uprawnienia UDT a zmiana pracodawcy
Zaświadczenia kwalifikacyjne wydane przez Urząd Dozoru Technicznego są niezależne od miejsca zatrudnienia. Oznacza to, że operator, który posiada ważne uprawnienia UDT, może swobodnie zmieniać pracodawców bez obawy o utratę kwalifikacji. Ważność uprawnień UDT jest określona na zaświadczeniu i nie jest powiązana z konkretnym zakładem pracy.
Zatrzymanie uprawnień przez pracodawcę i duplikaty
Jeśli operator zdawał egzamin w jednostce dozoru technicznego i jego oryginalne uprawnienia z jakichś powodów zatrzymał pracodawca, można wystąpić z wnioskiem o wydanie duplikatu uprawnień. Duplikat można uzyskać, składając wniosek online do UDT. Jest to istotne, ponieważ uprawnienia UDT są własnością operatora, a nie pracodawcy.
Konsekwencje braku ważnych uprawnień
Praca bez ważnych uprawnień wiąże się z poważnymi konsekwencjami zarówno dla pracownika, jak i pracodawcy. W razie kontroli inspekcji pracy lub wypadku z udziałem wózka jezdniowego, brak posiadania uprawnień może skutkować nałożeniem wysokich kar finansowych. Dodatkowo operator, który nie posiada ważnego zaświadczenia kwalifikacyjnego, nie jest objęty ubezpieczeniem pracowniczym, co może mieć poważne skutki w sprawie bezpieczeństwa pracy i odpowiedzialności cywilnej.
Uznawanie uprawnień polskich za granicą
Polskie uprawnienia wydane przez UDT nie mają automatycznej mocy prawnej w innych krajach Unii Europejskiej. Choć polskie zaświadczenia kwalifikacyjne są uznawane w wielu krajach UE, to każde państwo członkowskie może wymagać dodatkowego szkolenia lub nostryfikacji dokumentów. W niektórych przypadkach pracodawcy zagraniczni mogą zaakceptować polskie zaświadczenie kwalifikacyjne, szczególnie jeśli dokument jest przetłumaczony i poświadczony notarialnie. Jednak europejskie uprawnienia często wymagają lokalnych kursów lub egzaminów w kraju zatrudnienia.
Kwestia zwrotu kosztów szkolenia przez pracowników
Pytanie o zwrot kosztów szkolenia oraz egzaminu za kursy kwalifikacyjne (np. na wózek widłowy) przez pracownika, który w krótkim terminie od ich uzyskania rozwiązał umowę o pracę, jest kwestią regulowaną przez Kodeks pracy i umowy szkoleniowe. Zobowiązanie do zwrotu kosztów szkoleń po ich zakończeniu musi wynikać z zawartej z pracownikiem umowy szkoleniowej. Zobowiązanie w niej zawarte może obejmować pozostawanie w zatrudnieniu przez okres maksymalnie 3 lat po zakończeniu podnoszenia kwalifikacji zawodowych.
Możliwe jest dochodzenie zwrotu poniesionych przez pracodawcę kosztów jedynie w ściśle określonych sytuacjach, np. gdy pracownik bez uzasadnionych powodów przerwie podnoszenie kwalifikacji zawodowych, pracodawca rozwiąże z nim stosunek pracy bez wypowiedzenia z jego winy, lub pracownik rozwiąże stosunek pracy z wypowiedzeniem bądź bez wypowiedzenia w określonym w umowie okresie (maksymalnie 3 lata) bez uzasadnionych przyczyn. Warto podkreślić, że możliwość domagania się zwrotu kosztów dotyczy jedynie dodatkowych świadczeń, takich jak koszty kształcenia, dojazdów czy podręczników, i musi być ujęta w pisemnej umowie szkoleniowej pomiędzy pracodawcą a pracownikiem.