Na targach rolniczych, obok najnowszych innowacji, często można znaleźć maszyny o klasycznym charakterze, które mimo upływu lat wciąż mają swoich zwolenników. Prosta mechanika w połączeniu z odświeżonym wyglądem potrafi przyciągnąć uwagę, dowodząc, że potrzeba na małe, efektywne ciągniki jest niezmienna. Współczesnym przykładem takiego podejścia jest indyjski odpowiednik dawnego Ursusa C-330.
VST Shakti 932 DI: Indyjski Odpowiednik Klasycznego Ursusa
Dzisiaj bierzemy pod lupę ciągnik, który w Indiach pełni rolę małego, polowego wojownika - VST Shakti 932 DI. Określenie „trzydziestka” jest tu umowne, ponieważ indyjska firma VST w przeszłości miała więcej wspólnego z czeskim Zetorem niż Ursusem. Choć VST 932 DI bywa nazywany modelem 30 KM, pod jego maską znajdziemy silnik diesla o trzech cylindrach i pojemności 1642 cm³. Jest to niewielki traktor, który dzięki napędowi 4×4 może sprawnie radzić sobie w trudnych warunkach polowych. Ten kompaktowy i sprytny ciągnik jest bardzo praktyczny: manewrowy, wszechstronny i oszczędny. VST 932 DI 4WD kosztuje w Indiach od 594 do 615 tysięcy rupii, co, przeliczając na polską walutę, daje około 30-32 tys. złotych.
Początki Rozwoju Małych Ciągników w Ursusie
Wiadomo, że biuro konstrukcyjne w Ursusie nie spoczywało na laurach i przygotowywano pochodne ciągnika C-328, a także silniki 3- i 4-cylindrowe. Niestety, decyzja polityczna ożeniła polski przemysł z ciągnikami Zetor 4011, a następnie rozwijano tę konstrukcję. Ciągnik Ursus C-4011, produkowany od 1965 do 1970 roku, dysponował silnikiem Ursus S-4001 o mocy 42 KM (31 kW), pojemności 3,12 litra i 4 cylindrach, osiągając maksymalną prędkość 25,6 km/h. Mimo to, prace rozwojowe nad polskimi prototypami trwały nadal aż do lat 70.
Eksperymenty i Prototypy z Lat 70.: Seria U-300 do U-700
Zakłady Mechaniczne Ursus w latach 1968-1972 opracowały cztery modele i prototypy ciągników: U-300, U-500, U-600 i U-700. Wspomniane modele miały być nowoczesne i nowatorskie względem dotychczas produkowanych, czyli C-328 i C-4011. Przygotowywano ciągniki z silnikami dwucylindrowymi (30 KM), trzycylindrowymi (45 KM) i czterocylindrowymi (60 i 70 KM). Dwa mniejsze modele miały różne silniki, ale ten sam układ napędowy, a dwa większe - mocniejsze silniki i odpowiednio mocniejszy układ napędowy.
Prototyp Ursus U-310 - Wizja Przyszłości
Historia opisywanego ciągnika U-310 sięga roku 1991, kiedy to został kupiony z prototypowni fabryki Ursus. Od tamtego czasu kilkukrotnie zmieniał właścicieli, by w końcu trafić do Jerzego Cielocha z miejscowości Dąbia. Ciągnik ten traktowany jest obecnie bardziej kolekcjonersko niż użytkowo. Niestety, prototyp U-310 jest przechowywany w złych warunkach - stoi pod wiatą, z której cieknie woda, co przyczynia się do jego degradacji. Sam traktor wymaga remontu i prawdopodobnie brakuje mu kilku części.
Konstrukcja i Silnik
U-310 ma konstrukcję półramową. Jest standardowo wyposażony w przestronną kabinę o dobrej widoczności na wszystkie strony, szczególnie do przodu. Ma nieco za dużą maskę jak na silnik dwucylindrowy i rozstaw osi wynoszący tylko 188 cm. Dzięki temu jest bardziej zwrotny, choć rozstaw osi można zwiększyć do około 220 cm, ponieważ oś przednia mocowana jest głównym wspornikiem poprzez śruby do ramy.
Silnik U-310 ma moc 30 KM. Zasilany jest rzędową pompą wtryskową austriackiej produkcji, która dotychczas sprawuje się bardzo dobrze. Zaraz po rozruchu silnik spala czysto i tylko trochę dymi podczas rozpędzania. Powietrze do silnika filtrowane jest dużym mokrym filtrem. Zamiast prądnicy zastosowano już alternator, co w tamtych czasach było nowością. Dodatkowo na bloku silnika nabudowana jest sprężarka i pompa olejowa o dużym wydatku do hydrauliki zewnętrznej, które mają możliwość odłączania napędu, co pozwala na oszczędzanie paliwa i samych podzespołów, gdy nie są potrzebne. Akumulator znalazł się tuż za silnikiem.
Innowacyjne Sprzęgło i Skrzynia Biegów
Sprzęgło U-310 pozornie wygląda na dwustopniowe, ale takie nie jest. Jest podwójne, wbudowane w jedno koło zamachowe, ale uruchamiane oddzielnie. Posiada dwie grupy dźwigienek o różnych długościach, które są wyciskane oddzielnymi łożyskami i mechanizmami. Sprzęgło główne uruchamiane jest klasycznie pedałem, natomiast sprzęgło do włączania WOM-u załącza się ręczną dźwignią ulokowaną po lewej stronie kierownicy. Takie rozwiązanie umożliwia niezależne od jazdy uruchamianie i zatrzymywanie wałka. Dodatkowo, sprężyny w sprzęgle pracują niezależnie, co eliminuje potrzebę używania dużej siły nogą i ręką do rozłączenia napędu. To rozwiązanie wyprzedzało swoje czasy, gdyż obecnie wszystkie ciągniki mają niezależnie od jazdy załączany WOM.
Skrzynia przekładniowa w tym prototypie jest nietypowa i nowatorska. Jest bardzo krótka, a oferuje 12 biegów - cztery przełożenia i trzy zakresy, obsługiwane dwiema dźwigniami. Co więcej, główne biegi są synchronizowane, co stanowiło innowację niespotykaną w żadnym modelu ciągników produkowanych do końca istnienia warszawskiej fabryki Ursus. Inna nowość to przekładnia redukcyjna ulokowana równolegle do skrzyni głównej, poszerzająca jej korpus. Biegi są dobrze zestopniowane, ze stosunkiem prędkości wyższej do niższej wynoszącym 1,3, a stosunkiem zakresów 2,65 i 2,35. Skrzynia biegów zawiera także przedni WOM, nie wyprowadzony nad przednią oś, ale mający wyjście w połowie długości ciągnika, na dole, za zbiornikiem powietrza, po lewej stronie. Załącza się go dźwignią z tyłu pod kabiną, z założenia, że będzie rzadko używany. Kolejnym ewenementem na miarę tamtych czasów jest wykorzystanie wolnego miejsca w korpusie skrzyni biegów na zbiornik paliwa - jest to wolna komora pomiędzy obudową sprzęgła a krótką skrzynią przekładniową.
Sprzęgło wielotarczowe mokre. Ogólna budowa i zasada działania.
Układ Napędowy, Hamulce i Instalacje
Most napędowy ciągnika U-310 jest raczej klasyczny, lecz ulokowane w nim hamulce były nowatorskie na tamte czasy. Z przekładni głównej wychodziły dwie pary półosi. Po lewej stronie na krótkiej tulei ulokowany jest dwutarczowy mokry hamulec postojowy, a po przeciwnej blokada mechanizmu różnicowego. Mechanizmy te przykrywają tarcze z uszczelniaczami oddzielające od części mokrej dwa suche hamulce główne. Obydwa hamulce są dwutarczowe i uruchamiane przez dwie tarcze rozpierane kulkami. Hamulec postojowy załączany jest dźwignią ręczną, hamulce główne pedałem, a blokada innym pedałem.
Prototyp U-310 był od początku wyposażony w podstawowe instalacje potrzebne w eksploatacji. Instalacja hydrauliki zewnętrznej jest odpowiednio wkomponowana w ogólną konstrukcję, a pompa olejowa znajduje się na zewnątrz, co ułatwia jej ewentualną wymianę. Instalacja pneumatyczna jest również wbudowana w konstrukcję ciągnika; sprężarka i jej napęd stanowią ciągłość konstrukcyjną z silnikiem, podobnie jak w C-360. Oznaczało to, że użytkowanie przyczep z hamulcami pneumatycznymi byłoby standardem. Podnośnik hydrauliczny też był dobrze wyposażony, z dwojakim sterowaniem: metodą pozycyjną (wysokość cięgieł dolnych zależy od położenia dźwigni) i metodą siłową (nastawienie głębokości pracy narzędzia zależnie od oporu).
Kabina i Ergonomia
W kabinie U-310 pod nogami nie ma pełnej podłogi, ale korpus skrzyni biegów nie wystaje za bardzo. Wsiadanie i wysiadanie nie sprawia kłopotu, gdyż nie zawadza się nogami o dźwignie. Tablica rozdzielcza zawiera najpotrzebniejsze wskaźniki, mierniki i przełączniki. Kierownica ma przełożenie pomiędzy C-330 a C-360. Po prawej stronie siedziska znajduje się główna dźwignia biegów, dźwignie do sterowania hydrauliką i pedał blokady. Te elementy sterowania są w zasięgu ręki, nie trzeba ich szukać i każdy ma inny kształt. Natomiast po lewej stronie siedziska umieszczono dźwignię zakresów prędkości, załączania tylnego WOM-u oraz dźwignię hamulca ręcznego, ale aby je przełączyć, trzeba się pochylić.
Dostrzeżone Wady i Potencjał Produkcyjny
Dostrzeżono również niedoskonałości prototypu. Włączenie biegów głównych wymaga powolnego ruchu dźwignią, gdyż synchronizatory nie działają doskonale. Poza tym, wibracje od silnika przy 2000 obr./min są takie jak w C-330, a hałas wewnątrz wynosi 94 dB. Skuteczne zahamowanie wymaga użycia dużej siły, ponieważ skok dźwigni jest mały. Zbiornik paliwa mieści zaledwie około 30 litrów.
Gdyby jednak ten ciągnik trafił do produkcji w latach 70., z silnikiem trzycylindrowym, poprawionymi synchronizatorami, wyciszoną kabiną i założonymi większymi oponami, z pewnością znalazłby swoje miejsce na rynku. Ursus 500 miał mieć trzycylindrowy silnik i większe koła tylne, co razem z większym rozstawem osi dawałoby właściwe proporcje. Tylne felgi tego ciągnika miały średnicę 28”, a szerokość 12”. Podłużnice ramy umożliwiałyby zaś łatwe zamocowanie ładowacza czołowego, a nawet przedniego TUZ-u. Artykuł o U-310 ukazał się w miesięczniku RPT 2/2015.
Legenda Polskiej Wsi: Ursus C-330 i C-360
Średni ciągnik rolniczy Ursus C-360 to jeden z symboli polskiej wsi. Przez wiele dekad model tego ciągnika dla wielu gospodarzy był podstawowym narzędziem pracy. Ursus C-360 cechował się rozwiązaniami technicznymi, które uczyniły go maszyną odpowiednią do potrzeb rolników posiadających małe i średniej wielkości gospodarstwa rolne. Podobnie, mały ciągnik Ursus C-330, równie słynny i długo obecny na naszych polach, wystarczał do zupełnie małych gospodarstw. Rocznik produkcji tych ciągników jest bez znaczenia, bo słynęły one z tego, że są trwałe. Ich prosta konstrukcja pozwala na długotrwałe użytkowanie bez konieczności dokonywania większych napraw.
Niskie Koszty Eksploatacji i Dostępność Części
Ciągniki Ursus C-330 i C-360 nie mają sobie równych do dziś, przede wszystkim dlatego, że nadal można bez większego problemu nabyć wszelkie niezbędne części zamienne. Jeśli ktoś posiada jeden z pierwszych modeli, który ma już ponad 40 lat, to nawet wtedy może z łatwością go odrestaurować. Nie jest trudno ani drogo uczynić ten model sprawnym do dalszego wykonywania niezbędnych prac polowych. Najważniejsze jest to, że części do Ursus C-360 są po prostu tanie i powszechnie dostępne. Właściwie każdy internetowy sklep rolniczy będzie miał tego rodzaju asortyment, dlatego też łatwo można wykonać wszelkie niezbędne prace remontowe niskim kosztem. Mimo tego, że ani jeden, ani drugi model ciągnika Ursus nie jest produkowany, są one nadal popularne i łatwo można poszukiwaną część kupić. To sprawia, że są to ciągniki bardzo ekonomiczne i wydajne, a ich użytkowanie nie wiąże się z wysokimi kosztami obsługi.
Współczesne Kierunki i Ostatnie Modele Lekkich Ciągników Ursus
Ursus C-335M zakończył serię lekkich ciągników produkowanych przez dawne zakłady Ursusa w Warszawie. W trakcie targów Agrotech 2018, spółka Ursus zaprezentowała model ciągnika C-335 B. Maszyna ta jest zapowiedzią produkcji kategorii małych lekkich ciągników używanych do różnego rodzaju drobnych prac zarówno w gospodarstwie, jak i w sektorze komunalnym.