Jak obliczyć wskaźnik liczby ciągników na hektar użytków rolnych w Polsce?

Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 (PROW 2014-2020) stwarza kolejne możliwości rozwoju i unowocześnienia gospodarstw rolnych poprzez dofinansowanie projektów obejmujących między innymi modernizację parku ciągnikowo-maszynowego. Realizacja celów PROW zwykle wiąże się z koniecznością modernizacji posiadanych zasobów, w tym poprzez zakup nowoczesnych maszyn i ciągników rolniczych. Składane do Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR) wnioski o dofinansowanie inwestycji w ramach poddziałań i operacji obejmujących zakup sprzętu rolniczego podlegają weryfikacji, między innymi pod względem zakresu rzeczowego i kryterium ekonomicznego. Weryfikowana jest przydatność maszyny do wymagań stosowanych w gospodarstwie technologii produkcji rolnej, a także dostosowanie wydajności maszyny lub mocy ciągnika do skali i intensywności prowadzonej działalności produkcyjnej. Spełnienie tych wymagań może świadczyć o racjonalności doboru sprzętu rolniczego do gospodarstwa i jest jedną z przesłanek pozytywnej oceny projektu.

Wprowadzenie nowej maszyny lub ciągnika do gospodarstwa powinno przyczynić się do poprawy organizacji produkcji, terminowości realizacji zabiegów polowych, jakości wykonania prac maszynowych, warunków i bezpieczeństwa pracy rolników, a także do zmniejszenia niekorzystnego oddziaływania techniki rolniczej na środowisko i klimat. Suma tych wymiernych i bezpośrednio niewymiernych efektów nowoczesnej mechanizacji powinna przeważać nad kosztami jej stosowania, co pozwala stwierdzić, że zakup maszyny jest racjonalny. Racjonalność tę należy pojmować jako efektywne użytkowanie technicznych środków pracy generujące określone korzyści dla gospodarstwa.

Kryteria doboru maszyn i ciągników do gospodarstw rolnych

Powyższe założenia były podstawą opracowania zasad doboru maszyn i ciągników do gospodarstw rolnych. W niniejszej publikacji przedstawiono wytyczne dotyczące wyposażania gospodarstw w sprzęt rolniczy, w tym algorytmy i kryteria oceny racjonalności doboru oraz wykorzystania wybranych maszyn i urządzeń rolniczych, przede wszystkim pod kątem inwestycji realizowanych w ramach PROW 2014-2020.

Obszary zastosowania wytycznych

Opracowane wytyczne i wskaźniki doboru maszyn mogą być użyteczne na etapie przygotowywania i oceny wniosków w ramach poddziałań:

• Wsparcie inwestycji w gospodarstwach rolnych, w tym w operacjach typu:
  • Modernizacja gospodarstw rolnych,
  • Inwestycje w gospodarstwach położonych na obszarach Natura 2000,
  • Inwestycje w gospodarstwach położonych na obszarach OSN,
• Wsparcie inwestycji w odtwarzanie gruntów rolnych i przywracanie potencjału produkcji rolnej zniszczonego w wyniku klęsk żywiołowych, niekorzystnych zjawisk klimatycznych i katastrof, operacja typu:
  • Inwestycje odtwarzające potencjał produkcji rolnej.

Publikacja zawiera wskaźniki eksploatacyjne i/lub wskaźniki racjonalnego wykorzystania, względnie wskaźniki doboru sprzętu do gospodarstw w zależności od skali produkcji, w tym od areału poszczególnych upraw, obsady zwierząt lub wielkości produkcji rolniczej. Wskaźniki te opracowano dla ciągników i innych środków transportowych oraz dla maszyn, narzędzi i urządzeń stosowanych w typowych pracach polowych, w produkcji roślin "energetycznych", w warzywnictwie i sadownictwie, a także w produkcji zwierzęcej.

Podstawa opracowania wskaźników

Zaproponowane wartości wskaźników doboru poszczególnych rodzajów oraz typów sprzętu rolniczego ustalono na podstawie:

• Specjalistycznej literatury krajowej i zagranicznej.
• Wyników badań własnych Instytutu Technologiczno-Przyrodniczego (ITP).
• Doświadczeń ekspertów z innych placówek naukowych, producentów, przedstawicieli handlowych i użytkowników sprzętu rolniczego.

Przy określaniu wartości wskaźników racjonalnego doboru maszyn do gospodarstw rolnych uwzględniono zarówno możliwość zapewnienia dostępu szerokiej grupy rolników do zmechanizowanych, nowoczesnych technologii produkcji rolniczej, jak i brak praktycznej możliwości intensywnego użytkowania większości rodzajów środków mechanizacji w warunkach znacznego rozdrobnienia polskiego rolnictwa.

Niniejsza publikacja została opracowana na podstawie materiału zawartego w ekspertyzie wykonanej w IBMER [MUZALEWSKI i in. 2007a], publikacji pt. "Zasady doboru maszyn rolniczych" [MUZALEWSKI 2008] oraz jej aktualizacji [MUZALEWSKI 2014]. Powyższe opracowania są dostępne między innymi na stronach internetowych ARiMR.

W przygotowaniu wytycznych i wskaźników doboru maszyn wykorzystano także:

• Merytoryczne sugestie i pytania kierowane do ITP/IBMER przez rolników, pracowników ARiMR oraz innych zainteresowanych.
• Wyniki analiz danych z Powszechnych Spisów Rolnych z 2002 i 2010 roku.
• Doświadczenia z realizacji działań inwestycyjnych w ramach PROW 2007-2013.
• Aktualne wyniki badań oraz analizy autorów (ekspertów) z innych ośrodków badawczych z kraju i z zagranicy.

Racjonalna mechanizacja gospodarstw rolnych

Racjonalnie dobrany i użytkowany park ciągnikowo-maszynowy powinien usprawnić realizację zabiegów produkcyjnych zgodnie z wymaganiami agrotechnicznymi (okresy agrotechniczne i jakość wykonania zabiegów), a koszty jego posiadania nie mogą obciążać gospodarstwa ponad możliwości bieżącego odtwarzania sprzętu.

Kluczowe elementy racjonalnej mechanizacji

• Okresy agrotechniczne: W produkcji roślinnej, ze względu na naturalny proces wegetacji, niezmiernie ważne jest dostosowanie terminu i czasu wykonania poszczególnych prac maszynowych do wymagań roślin. Przekroczenie optymalnego terminu wykonania zabiegu powoduje obniżkę plonu lub jakości, a także może być powodem innych strat lub nadzwyczajnych kosztów. Dotyczy to głównie zbiorów i siewów, ale także innych zabiegów agrotechnicznych.
• Jakość wykonania zabiegów: Dla plonowania roślin i zapewnienia odpowiedniej jakości zebranych płodów rolnych konieczne jest wykonanie wszystkich prac z jak najwyższą starannością, poczynając od uprawy gleby przed siewem, poprzez siew, nawożenie, pielęgnację i zbiór, a kończąc na transporcie i odpowiednim przechowywaniu płodów rolnych.
• Koszty wykonania prac maszynowych: Koszty te są pochodną ilości i wartości znajdującego się na wyposażeniu gospodarstwa sprzętu rolniczego oraz bieżących kosztów jego użytkowania. W przeliczeniu na jednostkę pracy (godz., ha, t, szt.) tzw. koszty utrzymania maszyn są tym mniejsze, im bardziej jest wykorzystany potencjał eksploatacyjny poszczególnych maszyn, czyli im intensywniej są one w ciągu roku użytkowane.
• Możliwość odtwarzania posiadanego parku maszynowego: Zależy od relacji pomiędzy wartością produkcji a ponoszonymi na tę działalność nakładami. Wypracowany w gospodarstwie dochód powinien zapewnić byt rodzinie oraz umożliwić inwestowanie w nowy sprzęt rolniczy i inne środki trwałe, zarówno w celu odtwarzania zużytych zasobów, jak i rozwoju gospodarstwa.

Ograniczone możliwości inwestycyjne oraz konieczność obniżania kosztów produkcji wskazują na potrzebę zachowania umiaru przy planowaniu wyposażania gospodarstwa w zbyt liczny i wydajny, ale kosztowny sprzęt rolniczy. Przy doborze maszyn należy pamiętać o zasadzie dostosowania inwestycji do skali produkcji - maszyny i ciągniki powinny umożliwić wykonanie prac polowych w optymalnych terminach agrotechnicznych, w możliwie krótkim okresie czasu, a jednocześnie liczba i wydajność posiadanych zestawów ciągnikowo-maszynowych nie może być zbyt duża, z uwagi na ryzyko przeinwestowania gospodarstwa ponad jego możliwości akumulacji i odtwarzania posiadanych zasobów.

Wyrazem przeinwestowania jest także brak możliwości racjonalnego wykorzystania maszyny, co przekłada się na wzrost kosztów mechanizacji i spadek opłacalności produkcji. Należy inwestować w maszyny tyle, ile jest niezbędne z uwagi na wymagania agrotechniki roślin i organizacji produkcji, a jednocześnie tak mało, aby koszty związane z utrzymaniem posiadanego sprzętu rolniczego, w tym wynikające ze spłaty kredytów i odsetek, nie obciążały nadmiernie gospodarstwa. Konieczny jest kompromis pomiędzy potrzebą spełnienia wymagań agrotechnicznych a wydajnością i kosztami eksploatacji zastosowanych maszyn. Pochopne inwestowanie w sprzęt rolniczy może doprowadzić do nadmiernego zadłużenia gospodarstwa, utraty płynności finansowej i zdolności finansowania bieżących wydatków produkcyjnych. Zakup maszyn jest wtedy uzasadniony, gdy maszyna ma zapewniony odpowiedni front pracy (skala produkcji i świadczonych usług) w działalności przynoszącej dochód.

Czynniki wpływające na dobór maszyn i ciągników

Wyposażenie gospodarstw w sprzęt rolniczy, w tym liczba, rodzaje, wartość i wydajności maszyn oraz liczba i moc stosowanych ciągników, jest bardzo zróżnicowane pomiędzy poszczególnymi gospodarstwami, nawet o podobnym profilu produkcji. Czynnikiem najbardziej różnicującym gospodarstwa pod względem wyposażenia w środki mechanizacji jest wielkość (areał) gospodarstwa, będąca głównym wyróżnikiem skali produkcji.

Wielkość gospodarstwa

Obserwowane w ramach poszczególnych grup obszarowych gospodarstw zróżnicowanie wyposażenia technicznego jest pochodną struktury produkcji, w tym udziałem upraw pracochłonnych (np. okopowe), a także jej specjalizacji. Różnice w poziomie wyposażenia w ciągniki i maszyny rolnicze są także rezultatem dysproporcji w rozwoju i w sile ekonomicznej poszczególnych jednostek.

Gospodarstwa o utrwalonej pozycji na rynku, dochodowe, które stosunkowo wcześnie osiągnęły etap zaawansowanej mechanizacji, wyróżniają się bogatym zestawem sprzętu rolniczego. Ta grupa, zdecydowanie większych i rozwiniętych gospodarstw, zgłasza popyt na wydajne maszyny nowej generacji. Mniejsze i słabsze ekonomicznie gospodarstwa znajdują się na etapie wyposażania w sprzęt podstawowy. Gospodarstwo o niewielkiej skali produkcji zwykle nie jest w stanie wypracować dochodów umożliwiających sfinansowanie bogatego zestawu maszyn. Mała skala produkcji ogranicza także możliwości racjonalnego wykorzystania maszyn, czego wyrazem są nadmiernie wysokie koszty ich eksploatacji oraz niska opłacalność prowadzonej działalności.

Dlatego mniejsze gospodarstwa, dominujące w polskim rolnictwie, wybierają prostsze, mniej wydajne, ale stosunkowo tanie maszyny. Jeśli decydują się na zakup maszyn specjalistycznych, jest to najczęściej sprzęt używany. Na "luksus" dysponowania pełnym i wydajnym zestawem maszyn mogą sobie pozwolić jedynie bardzo duże jednostki, chociaż i one w wielu przypadkach wybierają tańszą usługę zamiast inwestować w drogą specjalistyczną maszynę, która nie ma zapewnionego dostatecznego frontu pracy w gospodarstwie.

Forma mechanizacji prac polowych

Innym czynnikiem wpływającym na poziom umaszynowienia gospodarstw jest forma mechanizacji prac polowych (indywidualna, usługowa lub zespołowa). Gospodarstwo korzystające z usług mechanizacyjnych nie musi posiadać kompletnego zestawu maszyn. Rolnicy dążą jednak do samowystarczalności pod względem wyposażenia w sprzęt rolniczy i korzystają z usług najczęściej tylko przy zbiorze plonów. Argumentem uzasadniającym posiadanie własnych maszyn może być niedostępność usług, ich wysoki koszt lub zawodność. Swoboda dysponowania własną maszyną jest gwarancją szybkiego jej zastosowania, w odpowiednim momencie, co jest istotne w niesprzyjających warunkach pogodowych oraz w krótkich okresach agrotechnicznych.

Indywidualne warunki gospodarowania

Szczególne, specyficzne potrzeby gospodarstw, ze względu na liczbę i wydajność maszyn oraz moc ciągników, determinowane są indywidualnymi warunkami gospodarowania. Są one charakteryzowane między innymi przez czynniki przyrodnicze, w tym typ gleb.

Stan wyposażenia polskiego rolnictwa w ciągniki

Według danych Głównego Urzędu Statystycznego, w polskich gospodarstwach rolnych znajduje się ponad 1,4 miliona ciągników. W przeprowadzonym w 2023 r. badaniu "Zintegrowane statystyki dotyczące gospodarstw rolnych (R-SGR)" spisano 1464,4 tys. ciągników rolniczych. Udział gospodarstw z ciągnikami w ogólnej liczbie gospodarstw rolnych wynosił ok. 71% i zwiększał się wraz ze wzrostem powierzchni użytkowanych gruntów.

Ciągniki w gospodarstwach o różnej wielkości

Gospodarstwa o powierzchni powyżej 10 hektarów posiadają znacznie więcej ciągników niż te mniejsze. W takich gospodarstwach praktycznie każde z nich wyposażone jest w co najmniej jeden traktor. Przeciętnie w każdym gospodarstwie rolnym znajdował się jeden ciągnik. W gospodarstwach mniejszych obszarowo (do 15 ha UR) przypadało średnio od 36 do 171 ciągników na 100 gospodarstw, ale w gospodarstwach powyżej 15 ha UR wykorzystywano już więcej niż 2 ciągniki.

W 2023 r. średnia powierzchnia przypadająca na 1 ciągnik wyniosła 10,0 ha użytków rolnych. Zanotowano duże zróżnicowanie terytorialne pod względem wyposażenia gospodarstw w ciągniki rolnicze. Udział gospodarstw z ciągnikami w ogólnej liczbie gospodarstw rolnych w województwie kształtował się od ok. 61% do ok. 80%. Najwyższy był w województwach: kujawsko-pomorskim, podlaskim, lubelskim i świętokrzyskim. Najniższy udział podmiotów z ciągnikami wystąpił w województwach: lubuskim i dolnośląskim (po ok. 61%) oraz zachodniopomorskim, warmińsko-mazurskim i śląskim (od ok. 63% do ok. 65%).

Moc ciągników w polskim rolnictwie

Największą popularnością cieszą się ciągniki o mocy do 100 kW, stanowiące 88% wszystkich ciągników w Polsce. Zdecydowana większość gospodarstw wyposażona była w ciągniki o mocy 15-25 kW, 25-40 kW, 40-60 kW lub 60-100 kW. Jednostki w tych przedziałach mocy stanowiły odpowiednio ok. 28%, 31%, 41% i 30% ogólnej liczby gospodarstw z ciągnikami. Odsetek gospodarstw rolnych z ciągnikami o najwyższej mocy (100 kW i więcej) kształtował się na poziomie ok. 12%. Najmniej odnotowano gospodarstw rolnych z ciągnikami o najniższej mocy (do 15 kW) - ok. 2%.

Średnia nominalna moc ciągników wykorzystywanych w polskim rolnictwie systematycznie wzrasta, osiągnęła w 2020 roku 46,9 kW.

Inne maszyny rolnicze

Oprócz ciągników, polskie rolnictwo charakteryzuje się również obecnością innych maszyn rolniczych:

• Kombajny zbożowe: W 2020 roku w Polsce znajdowało się 167,1 tys. szt. kombajnów zbożowych. W porównaniu do 2010 roku wzrosła liczba kombajnów zbożowych (o 10,1%).
• Kombajny ziemniaczane: Ich liczba spadła o 24,9% w porównaniu do 2010 roku, wynosząc 59,7 tys. szt.
• Silosokombajny: Ich liczba wynosi 0,3 tys. szt.
• Opryskiwacze polowe: W 2020 roku polscy rolnicy posiadali 462,3 tys. szt. opryskiwaczy polowych (spadek o 5,8% w porównaniu do 2010 roku). Wzrost liczby gospodarstw posiadających opryskiwacze polowe obserwowano w porównaniu do 2010 roku (wzrost o 2,2 pp. do 34,1%).

Wskaźnik liczby ciągników na hektar użytków rolnych

Obliczenie wskaźnika liczby ciągników na hektar użytków rolnych wymaga podzielenia całkowitej liczby ciągników rolniczych w Polsce przez całkowitą powierzchnię użytków rolnych.

Formuła:

Wskaźnik = (Całkowita liczba ciągników rolniczych) / (Całkowita powierzchnia użytków rolnych)

Na podstawie danych z 2023 roku:

• Całkowita liczba ciągników rolniczych: 1464,4 tys. szt.
• Średnia powierzchnia przypadająca na 1 ciągnik: 10,0 ha użytków rolnych.

Zatem, wskaźnik liczby ciągników na hektar użytków rolnych wynosi:

1 ciągnik / 10,0 ha UR

Oznacza to, że średnio na 10 hektarów użytków rolnych w Polsce przypada jeden ciągnik rolniczy.

Czynniki wpływające na zapotrzebowanie na ciągniki

Zapotrzebowanie na ciągniki w gospodarstwie rolnym jest złożone i zależy od wielu czynników:

• Wielkość i skala gospodarstwa: Małe gospodarstwa (poniżej 50 akrów) zazwyczaj używają 1-2 ciągników, często modeli kompaktowych lub użytkowych. Średnie gospodarstwa (50-500 akrów) mogą potrzebować 2-4 ciągników, a duże gospodarstwa (powyżej 500 akrów) flotę 4-10 lub więcej traktorów.
• Rodzaj rolnictwa: Gospodarstwa zbożowe mogą wymagać ciągników o dużej mocy, podczas gdy gospodarstwa warzywne lub sady potrzebują mniejszych, bardziej wszechstronnych lub wąskich, specjalistycznych ciągników.
• Poziom mechanizacji: Gospodarstwa o wysokim poziomie mechanizacji polegają na większej liczbie wyspecjalizowanych ciągników, aby zastąpić pracę ręczną, co zwiększa wydajność. Gospodarstwa o niższym poziomie mechanizacji często wykorzystują mniejszą liczbę bardziej elastycznych ciągników.
• Dostępność siły roboczej: W obszarach z niedoborem pracowników rolnych gospodarstwa mogą bardziej polegać na maszynach, co zwiększa zapotrzebowanie na ciągniki.
• Typy ciągników:
• Małe gospodarstwa: 1-2 wszechstronne ciągniki do różnych zadań.
• Duże gospodarstwa: 4-10 specjalistycznych ciągników do wydajnych operacji na dużą skalę.
• Gospodarstwa specjalistyczne (np. winnice, sady, mleczne): Wymagają unikalnych rozwiązań, takich jak wąskie ciągniki do nawigacji w rzędach, ciągniki z dużym prześwitem lub ładowarki czołowe.

Wybór odpowiedniego ciągnika do gospodarstwa rolnego jest kluczową decyzją, wpływającą na efektywność prac rolniczych, koszty eksploatacji i długoterminową rentowność. Decyzję należy opierać na dokładnej analizie potrzeb, wielkości gospodarstwa, rodzaju wykonywanych prac oraz dostępności serwisu i części zamiennych.

tags: #w #polsce #1 #ciagnik #przypada #na