Podstawowym sposobem siewu w rolnictwie jest siew rzędowy, wykonywany za pomocą mechanicznych siewników uniwersalnych. Maszyny te służą do siewu nasion drobnych, takich jak rośliny oleiste, nasion średnich, w tym zbóż, oraz nasion grubych, np. strączkowych. Duże zróżnicowanie wielkości i kształtu nasion stawia siewnikom wysokie wymagania agrotechniczne, techniczne i eksploatacyjne.
Siewniki powinny umożliwiać regulację ilości wysiewu nasion w szerokich granicach: dla zbóż od 100 do 300 kg/ha, dla nasion drobnych od 2 do 60 kg/ha, a dla nasion grubych od 100 do 400 kg/ha. Takie zróżnicowanie zapewnia optymalną obsadę roślin o różnej masie nasion i jest podyktowane zmiennymi warunkami agronomicznymi. Aby spełnić te wymagania, w siewnikach stosuje się objętościową regulację ilości wysiewanych nasion. Ważne jest również utrzymanie równomiernego wysiewu przez poszczególne zespoły wysiewające zarówno w kierunku poprzecznym, jak i podłużnym, szczególnie w zmiennych warunkach eksploatacji, co zapewnia równomierne rozłożenie nasion na powierzchni.
Przygotowanie Siewnika do Siewu
Wnikliwe sprawdzenie siewnika przed sezonem powinno odbywać się wiosną lub jesienią. Dobrze jest dokonać przeglądu, który pozwoli ocenić zużycie elementów roboczych i potrzebę zmiany ustawień. Przegląd najlepiej rozpocząć od zapoznania się z instrukcją obsługi, zawierającą najważniejsze informacje na temat kontroli, przygotowania do siewu, tabele wysiewu i wzorniki ustawień. Regularna kontrola, przynajmniej raz w sezonie, jest kluczowa dla prawidłowego wykonania siewu.
Sprawdzenie Stanu Technicznego Elementów Siewnika
Kontroli powinny podlegać wszystkie elementy robocze siewnika, ze szczególnym uwzględnieniem stopnia ich zużycia i poprawności działania. Do kluczowych elementów należą: tarcze, kółka dociskowe, znaczniki, zagarniacze i redlice. W przypadku redlic należy zwrócić uwagę na ich czubki, które zużywają się znacznie szybciej, jeśli nie są prawidłowo ustawione względem talerzy. Aby temu zapobiec, talerz powinien pracować na głębokości większej o 1-15 cm niż czubek redlicy.
W siewnikach, w których piasty redlic wysiewających wyposażone są w smarowniczki, należy pamiętać o podaniu smaru po przepracowaniu około 300 ha. W przypadku innych elementów ruchomych, takich jak znaczniki, zaczep czy wahacze, smarowanie powinno nastąpić po zasianiu około 100 ha.
Bardzo ważne jest również sprawdzenie ciśnienia w oponach kół i wału zagęszczającego jeszcze przed wyjazdem siewnika w pole. Prawidłowe ciśnienie pozwoli na ograniczenie poślizgu kół, utrzymanie założonej dawki wysiewu oraz zapewnienie równomiernego zagęszczenia gleby.
Ustalenie Normy Wysiewu i Regulacja Dawki
Aby prawidłowo określić ilość materiału siewnego na hektar, należy uwzględnić masę tysiąca nasion (MTN), zdolność kiełkowania oraz czystość nasion. Wartości te są zazwyczaj podawane na etykiecie materiału siewnego. Problem z wyliczeniem normy wysiewu pojawia się, gdy materiał siewny nabyto w kilogramach, a norma wysiewu na etykiecie jest w sztukach ziaren na metr kwadratowy. Wówczas należy pomnożyć zalecaną obsadę roślin przez MTN, a otrzymany wynik podzielić przez zdolność kiełkowania. Dla materiału siewnego z własnego gospodarstwa trzeba samodzielnie wyznaczyć te dane, zwracając szczególną uwagę na czystość ziaren.
Pierwszym krokiem jest ustawienie wstępnej dawki wysiewu na podstawie tabeli wysiewu w instrukcji obsługi siewnika. Zależnie od typu siewnika, regulacji tej dokonuje się przez zmianę prędkości obrotowej aparatów wysiewających lub zmianę powierzchni czynnej aparatów. W pierwszym przypadku powszechnie stosowane są przekładnie napędowe, często bezstopniowe, gdzie zmiana dawki wysiewu następuje poprzez przestawienie dźwigni na skali regulacyjnej lub jednego z kół zębatych. W drugim wariancie regulacja polega na precyzyjnym nastawieniu pokrętła mikrometrycznego. Zmiana prędkości obrotowej aparatów wysiewających jest tylko uzupełnieniem regulacji, stosowanym najczęściej przy zmianie rodzaju nasion.
Aby uzyskać wymaganą dawkę wysiewu nasion, trzeba dostosować elementy zespołów wysiewających do wymiaru nasion zgodnie z instrukcją obsługi. Dla większości siewników oznacza to wymianę lub włączenie określonych elementów aparatów wysiewających, odpowiednie ustawienie szczeliny wylotu nasion (zmieniając położenie denek) oraz podniesienie lub opuszczenie zasuwek dopływu nasion do aparatów. Jednocześnie trzeba dostosować zakres przełożeń w przekładni napędowej siewnika.
Próba Kręcona: Klucz do Precyzji Siewu
Jedną z podstawowych wad uniwersalnych siewników mechanicznych jest dość kłopotliwe precyzyjne wyregulowanie dawki siewu. Drugi etap regulacji polega na zweryfikowaniu nastaw z tabeli za pomocą próby kręconej. Próbę tę, choć czasochłonną, warto wykonać, aby uzyskać prawidłową obsadę roślin na hektarze.
Stanowiskowa Próba Kręcona
Przed wyjazdem siewnika w pole należy wykonać próbę kręconą i ewentualnie skorygować dawkę. Próbę tę można wykonać na stanowisku, np. na podwórzu lub pod wiatą, bez konieczności agregowania siewnika z ciągnikiem. Należy zasypać skrzynię ziarnem, upewniając się, że ziarno znajduje się również w gniazdach wysiewających (np. poprzez jednokrotne obrócenie wałka wysiewającego). Następnie należy wysiewać nasiona do rynien, kręcąc korbą lub kołem jezdnym w kierunku zgodnym z ruchem wskazówek zegara.
Liczba obrotów korbą lub kołem powinna odpowiadać obsiewowi co najmniej 0,1 hektara, np. dla rzepaku wysiewanego w ilości 3,5 kg/ha masa nasion wysianych do rynienki powinna wynieść 350 g. Dla szerokości roboczej siewnika np. 2,7 m, liczba obrotów korbą na 1 hektar wynosi 3290, a liczba obrotów koła jezdnego na 1 hektar - 1900 (dla siewnika Poznaniak 6 SO43/3B). Po wykonaniu odpowiedniej liczby kręceń, zsypane z rynienek ziarno należy dokładnie zważyć. Do tak małej masy nasion niezbędna jest więc dokładna waga. Jeżeli uzyskana masa nie różni się o więcej niż 2% od zalecanej dawki, próbę należy uznać za udaną. Próba kręcona daje również możliwość obserwacji działania siewnika i wykrycia ewentualnych zmian w wypadaniu ziarników. Warto też sprawdzić przy tej okazji ustawienia gniazd za pomocą wzornika.
Polowa Próba Kręcona
Wykonanie stanowiskowej próby kręconej jest łatwiejsze niż polowej, ale jest obarczone pewnymi błędami. Nie uwzględnia ona m.in. rzeczywistego poślizgu kół napędowych na polu, ugięcia ogumienia czy drgań siewnika. Dlatego niektórzy producenci siewników uniwersalnych w instrukcjach obsługi zobowiązują użytkownika do wykonania polowej próby kręconej, uzależniając od tego prawidłowość regulacji.
Na odpowiednio przygotowanym polu, bezpośrednio przed siewem, należy wykonać przejazd roboczy siewnikiem na dokładnie odmierzonym odcinku, z zachowaniem rzeczywistej prędkości roboczej. Rynienkę do nasion trzeba uprzednio zainstalować pod aparatami wysiewającymi, tak samo jak przy stanowiskowej próbie kręconej. Po przejechaniu odmierzonego odcinka, nasiona w rynience należy dokładnie zważyć.
Aby uzyskać rzeczywistą dawkę wysiewu nasion na hektar, trzeba obliczyć obsianą próbnie powierzchnię w metrach kwadratowych, mnożąc długość przejechanego odcinka przez szerokość roboczą siewnika. Następnie należy podzielić 10 000 m² (powierzchnia hektara) przez obliczoną wcześniej powierzchnię. Otrzymuje się w ten sposób współczynnik, który trzeba pomnożyć przez masę zważonych nasion z rynienki. Uzyskany wynik to rzeczywista dawka wysiewu nasion na hektar. W przypadku istotnych różnic w stosunku do dawki zalecanej, należy zwiększyć lub zmniejszyć ilość wysiewu i powtórzyć próbny wysiew. W praktyce rolnicy bardzo rzadko dodają około 5% do "wykręconej" ilości ziarna, aby uwzględnić poślizg koła na polu.
Monitoring Jakości Wysiewu
Próba kręcona pozwala ustawić siewnik tak, aby na danym polu została wysiana założona ilość nasion. Nie wiadomo jednak, jak będą one rozłożone na polu, dlatego ważnym parametrem jest wskaźnik nierównomierności poprzecznej wysiewu przez poszczególne zespoły wysiewające. Przy siewie zbóż dopuszczalny wskaźnik nierównomierności poprzecznej wynosi 3%, a przy siewie nasion drobnych - do 5%.
Jak wynika z oceny jednego z mechanicznych siewników uniwersalnych, dla założonej dawki wysiewu rzepaku 3,6 kg/ha wskaźnik nierównomierności poprzecznej wysiewu wynosił aż 8,5%, a rozrzut dawki nasion dozowanych przez poszczególne aparaty wysiewające mieścił się w zakresie od 2,8 do 4,1 kg/ha. Taka niedokładność siewnika wynika często z niedokładności wykonania zespołów wysiewających, choć w praktyce jej powodem bywa też niewłaściwa regulacja. Nierównomierność wysiewu przez poszczególne aparaty wysiewające można skontrolować już podczas próby kręconej, podstawiając osobne pudełka pod każdy zespół.
Wpływ Warunków Roboczych na Wysiew
Wraz ze zmianą warunków roboczych zmieniają się również wartości dawki wysiewu i wskaźniki jakości pracy, nawet przy niezmienionych nastawach regulacyjnych.
- Pochylenie terenu: Pod wpływem zmian pochylenia siewnika w nierównym terenie występują dość duże zmiany ilości wysiewanych nasion i wskaźnika nierównomierności poprzecznej. W przypadku siewnika pracującego na pochyleniu o kącie 12 stopni, największe zmiany dawki wysiewu występują podczas wjeżdżania i zjeżdżania ze wzniesienia. Wjazd pod górę powoduje wzrost dawki wysiewu o około 11%, natomiast zjazd w dół stoku - zmniejszenie dawki o około 20%. Tak duże wahania występują przy siewie rzepaku, natomiast dla zbóż są one zwykle mniejsze i wynoszą około 5%. W przypadku bocznego pochylenia siewnika zmiany dawki wysiewu są niewielkie. Wraz ze zmianą pochylenia siewnika zwiększa się też wskaźnik nierównomierności poprzecznej ilości wysiewanych nasion. Największa nierównomierność, wynosząca powyżej 8%, występuje dla nasion drobnych, przy pochyleniu siewnika do przodu, a nieco mniejsza - dla nasion średnich, przy pochyleniu siewnika do przodu i na boki.
- Ubywanie nasion w skrzyni: Powoduje tylko nieznaczny spadek dawki wysiewu i jednoczesny wzrost (do 2%) nierównomierności poprzecznej wysiewu.
- Prędkość robocza: W wyniku zmian prędkości roboczej siewnika uniwersalnego (od 5 do 12 km/h) zaobserwowano nieznaczne zróżnicowanie dawek wysiewu na hektar, ale już istotne zróżnicowanie wskaźnika nierównomierności poprzecznej. Dotyczy to zwłaszcza wysiewu nasion grubych (bobiku) - nierównomierność poprzeczna do około 6% - wraz ze zmniejszaniem się prędkości roboczej (do 5 km/h). Najniższa prędkość robocza występuje na początku pola lub podczas pracy siewnika z aktywnym agregatem uprawowo-siewnym. Prędkość robocza wynosząca około 12 km/h może być stosowana bez uszczerbku dla jakości siewu, przy starannym doprawieniu wierzchniej warstwy uprawnej lub podczas pracy siewnika zagregatowanego z niektórymi narzędziami biernymi. Prędkość jazdy podczas siewu należy każdorazowo dostosować do aktualnych warunków glebowych i nie powinna ona przekraczać 10 km/h. Ważne jest, aby w czasie siewu utrzymać, w miarę możliwości, stałą prędkość, ponieważ wielkość wysiewanej dawki nasion nie zależy od prędkości jazdy.
Mechanizm Redliczny i Głębokość Siewu
Nasiona powinny być nie tylko równomiernie rozłożone na polu, lecz również umieszczone na jednakowej głębokości i przykryte taką samą warstwą gleby. Zapewniają to, z różnym skutkiem, mechanizmy redliczne, składające się z dwóch ściśle ze sobą współpracujących podzespołów: układu zawieszenia i redlic. Wymaganą głębokość roboczą uzyskuje się dzięki wywieraniu na redlice odpowiedniego nacisku - sprężynami rozciąganymi lub ściskanymi.
Zmienne lub utrudnione warunki pracy, takie jak ziemia z bryłami, resztkami roślinnymi czy kamieniami, nie powinny wpływać na głębokość siewu, którą dobiera się w zależności od rodzaju wysiewanych nasion. Siewniki nie mają ściśle nastawionej głębokości siewu, ponieważ zamocowane na belce redlice swobodnie przesuwają się po glebie, zagłębiając się w niej tylko na tyle, na ile pozwala opór gleby i pokonująca go siła nacisku redlic. Głębokość siewu zależy więc od nastawienia napinacza redlic w siewniku oraz stanu gleby i musi być dobierana drogą prób przy rozpoczynaniu siewu.
Sprawdzenie głębokości umieszczenia nasion należy wykonać na polu, na którym siewnik przebył kilkadziesiąt metrów z ustaloną prędkością roboczą. Nigdy nie wolno ustawiać głębokości siewu i kontrolować jej na uwrociach. Nierównomierność głębokości pracy poszczególnych redlic zwiększa się najbardziej, gdy głębokość robocza maleje. Wzrost ten dodatkowo potęgowany jest zwiększonym uniesieniem powierzchni gleby (spulchnieniem) w stosunku do poziomu pracy kół. Duży wpływ na głębokość pracy redlic i jej równomierność ma też wyrównanie powierzchni gleby oraz prędkość siewu (głębokość siewu zmniejsza się wraz ze wzrostem prędkości roboczej).
W ocenie jakości pracy siewników uniwersalnych równomierność głębokości siewu jest niezwykle ważna. Wzrost wskaźnika nierównomierności głębokości siewu pociąga za sobą pogorszenie wschodów, co powoduje mniejszą obsadę roślin (szczególnie przy mniejszych opadach) i nierównomierny wzrost plantacji. To z kolei utrudnia precyzyjne stosowanie środków chemicznych na wszystkie rośliny. Ostatnią czynnością, którą trzeba wykonać już na polu, jest ustawienie głębokości pracy redlic wysiewających i zagarniacza, dobierając te parametry w zależności od warunków panujących na polu. W większości siewników istnieje możliwość indywidualnego ustawienia docisku redlic wysiewających poprzez zmianę położenia sprężyn dociskowych.
Aby zapobiec zapychaniu się redlic glebą, siewnik należy opuszczać do siewu w czasie jazdy ciągnikiem do przodu.
Znaczniki Boczne i Mechanizmy Ścieżek Technologicznych
Aby zapewnić prawidłowe prowadzenie siewnika rzędowego, wyposażono go w znaczniki, zarówno z lewej, jak i z prawej strony. Ustawienie znaczników ma na celu uzyskanie właściwej odległości znaczenia śladu na powierzchni gleby względem siewnika. Po tym śladzie, lewym lub prawym kołem, prowadzony jest ciągnik z siewnikiem w następnym przejeździe. Znaczniki należy ustawić tak, aby odstępy między pasami siewnymi równały się szerokości międzyrzędzi. Pasem siewnym (Ss) nazywa się odległość między skrajnymi redlicami. Każdy siewnik jest wyposażony w ręczny lub hydrauliczny przerzutnik znaczników bocznych. Mechanizm ścieżek technologicznych może być sterowany przez siłownik elektryczny lub elektromagnes.
Nowoczesne Systemy Kontroli i Wskaźniki Poziomu Ziarna
W niektórych siewnikach rzędowych, np. firmy Amazone, uciążliwa próba kręcona staje się zbędna dzięki zainstalowaniu licznika nasion. Żądana liczba nasion wysiewanych na sekundę może być mierzona bezpośrednio w przewodzie nasiennym siewnika. Za pomocą komputera pokładowego można wówczas obliczyć aktualną dawkę wysiewu, wyrażoną liczbą nasion przypadających na metr kwadratowy, z uwzględnieniem szerokości roboczej i prędkości jazdy. Rolnik podczas próby kręconej może równocześnie oprócz wyznaczenia wielkości dawki wysiewu również określić równomierność wysiewu przez poszczególne zespoły wysiewające, podstawiając pojedyncze pudełka pod każdy zespół.
Czujniki i Monitoring Pracy Siewnika
Nowoczesne urządzenia kontrolują obroty tarczy wysiewającej lub wykrywają zanik wysiewania nasion, stosując czujniki optyczne, potrafiące wykryć nasiona wylatujące z sekcji wysiewającej. Dzięki takiemu urządzeniu możliwe jest ciągłe kontrolowanie obrotów każdej z sekcji siewnika, a w przypadku nagłej awarii, takiej jak zerwanie łańcucha napędzającego tarczę wysiewającą, wykrywany jest zanik obrotów tarczy. W przypadku zastosowania czujników optycznych przy wylocie nasion z sekcji, wykrywane są wszelkie możliwe awarie, w tym zanik obrotów tarczy, brak nasion wysiewanych, a także zatkanie redlicy wysiewającej.
Wiele systemów monitorowania to rozwinięcia liczników hektarów, np. Tractor Speed. Urządzenia te zliczają wolne sygnały, posiadają nieulotną pamięć wszystkich ustawień i pomiarów, co umożliwia przerywanie i wznawianie pracy w dowolnym momencie (po wyłączeniu licznik pamięta stan, jaki był w chwili wyłączenia, dotyczy to również zaniku zasilania). Systemy te współpracują z każdym siewnikiem i często są wyposażone w indukcyjne czujniki prędkości, eliminujące potrzebę magnesów. Standardowo wtyk zasilania do gniazda zapalniczki lub opcjonalnie wtyk gniazda 3-pinowego albo okrągły wtyk z bolcem.
- Przewód sygnałowo-zasilający od konsoli do rozgałęzienia
- Czujniki prędkości oraz TUZ
- Przewód zasilający od rozgałęzienia do wtyku
- Czujniki niskiego poziomu ziarna
Wersja CE to BC z czujnikiem pomiaru obrotów. Dodatkową funkcją, którą można zastosować w urządzeniu, jest wykrywanie niskiego stanu nasion w zbiornikach na każdej sekcji wysiewającej. Funkcja ta jest dodatkowa i nie stanowi części zestawu.
Wskaźniki Poziomu Ziarna: Od Mechanicznych Po Elektroniczne
Dawniej siewniki wyposażone były w czysto mechaniczne, bardzo proste wskaźniki poziomu ziarna. Takie rozwiązanie polegało na metalowej stopce (kawałku blachy w kształcie odwróconej kopułki) połączonej z dźwignią (wskazówką) z drutu, wyprowadzoną na zewnątrz skrzyni z ziarnem. Przy dosypywaniu ziarna wskaźnik trzeba było podnosić ręcznie. Ta "stopa" dzięki dużej powierzchni utrzymywała się na powierzchni ziarna i razem z jego opuszczaniem się w miarę wysiewania, opuszczała się, wskazując przypuszczalny poziom ziarna na zewnątrz skrzyni. Podobne, ulepszone rozwiązanie można zastosować dzisiaj, niekoniecznie pływak, ale coś, co utrzymywałoby się na powierzchni ziarna, a przy dosypywaniu byłoby "ręcznie zerowane" lub wyposażone w automatyczny mechanizm.
Obecnie, jak wspomniano, często stosuje się elektroniczne czujniki niskiego poziomu ziarna jako dodatkową funkcję systemów monitorowania, co zapewnia większą precyzję i wygodę dla operatora, automatycznie informując o potrzebie uzupełnienia zbiornika.