W kosztorysanckim fachu bardzo często mamy do czynienia z wykopami liniowymi. Obejmują one sieci wodociągowe, kanalizacyjne, ciepłownicze, gazociągi, kable energetyczne, a także wykopy fundamentowe. Początkowo może się wydawać, że ich wycena jest bezproblemowa, gdyż obejmuje niewiele materiałów. Objętość wykopu to iloczyn długości, szerokości i głębokości, a korzystając z odpowiedniej tablicy z Katalogu Nakładów Rzeczowych (KNR) łatwo jest wyliczyć wartość robót. Jednak w praktyce wielu kosztorysantów popełnia błędy w tym obszarze.
Rola Katalogów KNR w Kalkulacji Robót Ziemnych
W bibliotece katalogów dotyczących robót ziemnych znajdziemy ich całkiem sporo. KNR 2-01 „Budowle i roboty ziemne” jest pierwszym na liście, ale nie jest jedynym, który w swym zakresie ma tę tematykę. Jest ich kilkanaście, a oprócz tego są jeszcze rozdziały poświęcone tym robotom w różnych innych katalogach.
Już z powodu tak wielu źródeł do właściwego skalkulowania prac, można zacząć się głęboko zastanawiać, na którym oprzeć sporządzaną kalkulację. Należy od razu ustalić, że sporządzamy kosztorys inwestorski, co oznacza brak zainteresowania zawyżaniem czy zaniżaniem wartości robót, co czasem bywa praktykowane w kalkulacjach ofertowych lub powykonawczych.
Porównanie Robót Ręcznych i Zmechanizowanych
Kluczowe jest, czy roboty prowadzone będą ręcznie, czy w sposób zmechanizowany. Intuicja podpowiada, że zawsze za pomocą sprzętu, gdyż wykonawcy nawet do zrobienia rowków pod cokół ogrodzenia wykorzystują minikoparki. Jednak czy to będzie prawidłowy dobór? Spójrzmy na porównanie kosztów wykonania wykopu o tej samej objętości.
Przy tej samej ilości oraz identycznych wartościach RMS (robocizna, materiały, sprzęt) i narzutach, bez wysiłku zobaczymy, że ręczny wykop jest drogi - cenowo ten mechaniczny jest bezkonkurencyjny. Czasowo także: w przypadku pracochłonności 28 r-g (co oznacza dniówkę dla czterech pracowników), koparka wykona pracę w niecałą godzinę.
Należy jednak wziąć pod uwagę, że ową koparkę trzeba na budowę dostarczyć, czyli: w bazie załadować ją na niskopodwoziową przyczepę, przewieźć drogami i rozładować, a po wykonaniu prac odstawić. Angażuje to kolejne elementy w układance, które generują koszty. Kierowca ciągnika czasem nie jest równocześnie operatorem koparki, więc zatrudniamy nie jedną, a dwie osoby.
Sporządzając kosztorys inwestorski, nie będziemy jednak sobie zawracać głowy tymi szczegółami. Nie wiemy, kto będzie realizował zadanie, czy ma swój sprzęt i jak daleko od placu budowy jest jego baza sprzętowa. Minimalne ilości robót ziemnych, których wykonanie sprzętem mechanicznym jest ekonomicznie uzasadnione, podaje tablica 0002 poz. 8 w KNR. Wykopy wykonywane na odkład koparkami jedno-naczyniowymi na podwoziu kołowym, np. koparko-spycharkami o pojemności naczynia roboczego 0.15 m³, są zasadne, gdy ich ilość przekracza 100 m³.
Szczegółowe Przedmiarowanie Wykopów Liniowych
Określanie Szerokości Wykopów
O szerokości wykopów nie trzeba się rozpisywać. Dla rurociągów o określonych średnicach podawane są odpowiednie wymiary szerokości wykopów o ścianach pionowych w KNR 2-01, tab. nr 8 założeń kalkulacyjnych rozdziału trzeciego.
Informacje te są łatwo dostępne. Przy otwartej bibliotece KNR-ów w programie Norma (lub innym tego typu) możemy zapoznać się z częścią opisową, klikając ikonkę „opis” w dolnym pasku. Oszczędza to sporo pieniędzy, gdyż nie musimy kupować tych wydawnictw w formie papierowej. Przeczytamy tam nie tylko o szerokościach, ale i o wymaganiach specjalnych, współczynnikach utrudnieniowych, zasadach obmiarowych itd. To prosta sprawa, jeśli chodzi o dobór sposobu prowadzenia robót i parametry wykopów.
Zmienność Zagłębienia i Obliczanie Głębokości
Podstawą sporządzenia kosztorysu inwestorskiego na budowę sieci wodociągowej, kanalizacyjnej, gazowej itd. będzie projekt. Na pewno znajdzie się w nim mapa sytuacyjna pokazująca przebieg owej instalacji, a także schemat montażowy i profile.
Raczej nie zdarza się sytuacja, gdy zagłębienie rur jest stałe na całej długości. Nawet w terenach nizinnych, dla uzyskania spadków (szczególnie przy kanalizacji), głębokości wykopów będą różne. Poza tym istnieją przeszkody typu koryto rzeki czy kolizje z innymi urządzeniami, więc rurociąg nie będzie jednostajnie zagłębiony.
Dlatego z reguły musimy w przedmiarze poszczególne odcinki zliczać odrębnie. Proszę zauważyć: wiersz oznaczony A-B to obliczenie dla profilu z rys. 1, gdzie na całej długości mamy jednakowe zagłębienie (w tym przypadku gazociągu PE śr. 225 mm). Natomiast, tego co widzimy na rys. 2, nie obliczymy jednym wierszem, ponieważ zagłębienie jest zmienne.
Głębokość wykopu w przedmiarze jest sumą głębokości podanej na profilu, plus połowa średnicy danej rury (dla wodociągów, gazociągów z rur PE na profilach podawana jest rzędna osi) oraz dodatkowe 10 cm na warstwę podsypkową. Przy kanałach sanitarnych czy deszczowych na profilach będzie podawana głębokość usytuowania dna kanału. Ta różnica prawdopodobnie wynika z historii - kiedyś kolektory sanitarne były murowane z cegły i miały kształt jajowy z dnem węższym niż w środkowej części, dzięki czemu przy małym napełnieniu przepływ ścieków był szybszy i nie powstawały osady.
Funkcje Pomocnicze w Przedmiarze: Rozbiórka Nawierzchni i Podział Robót
Zapis głębokości wykopu bywa złożony. Na przykładzie tej pozycji uwidocznione są pewne dodatkowe funkcje: widzimy sumę częściową i obliczenia pomocnicze. Suma częściowa w tej pozycji pokazuje całą objętość wykopu. Jednakże, ponieważ mamy tu do czynienia z nawierzchnią utwardzoną, którą musimy rozebrać, a potem skalkulować jej odtworzenie, to nie możemy tego tak pozostawić. Owa rozbiórka zmniejszy nam objętość wykopu, więc należy zmniejszyć wartość wyniku tej pozycji, korzystając z „odwoływacza” do pozycji, w której obliczyliśmy rozbiórkę nawierzchni.
Całość robót nie może być wykonana mechanicznie z różnych przyczyn, np. z powodu konieczności ręcznego wyrównania dna wykopu przez pracownika, czy też kolizji z innymi urządzeniami podziemnymi (na załączonych profilach widać różne kable). Konieczna będzie w związku z tym także praca ręczna, zwykłą łopatą. Musimy więc rozdzielić te roboty w określonych proporcjach. Do tego świetnie nadaje się funkcja „obliczenia pomocnicze”, która zamknie wyliczanki w przedmiarze (po wstawieniu takiej funkcji pozycja się wyzeruje), a następnie, stosując „odwoływacz”, dzielimy te roboty procentowo w sposób klarowny i zrozumiały. Dlaczego w tym przypadku 40 i 60%? Bo przedmiar musi być właśnie klarowny i zrozumiały, szczególnie dla tych, którzy będą z niego korzystać!
Znaczenie Klarowności i Detaliczności Przedmiaru
Należy mieć świadomość, że tworzymy dokument dla kogoś - dla odbiorcy! A czasem także dla innych osób, np. kontrolerów prowadzących dochodzenia, gdy inwestycje będą budzić zastrzeżenia co do wydatkowania środków. To, co jest w dokumentacji projektowej, ma być widoczne w przedmiarze. To dlatego w kolumnie „podstawa” wstawiamy numer rysunku, oznaczenia odcinków itp. informacje, aby osoba sprawdzająca miała ułatwione zadanie.
W projektach sieci zewnętrznych jest czasem kilka czy kilkanaście profili. Rozdzielanie poszczególnych rysunków w naszej tabeli sumą częściową ułatwi pracę nie tylko nam, ale także odczytanie przedmiaru przez innych. Kolejnym argumentem dla autorów opracowania jest to, że czasem już po skończeniu i oddaniu pracy, temat może wrócić, nieraz po niewielkich zmianach projektu, a w związku z tym konieczna będzie korekta kosztorysu. To najważniejsze powody, by szczegółowo rozpisywać przedmiar. Przy okazji ta zasada konsekwentnie ułatwia obliczanie także kolejnych pozycji.
Umocnienie Ścian Wykopów i Zasypywanie
Wykopy o ścianach pionowych, głębsze niż 1 metr, powinny być umocnione. Stąd w przedmiarze kolejna pozycja, która będzie stosunkowo prosta do sporządzenia. Wystarczy skopiować wiersze z pozycji pierwszej, wkleić do nowej, a następnie podmienić szerokość wykopu na nową wartość „2”, ponieważ umocnienie jest obustronne.
Po wykonaniu wykopów, ułożeniu rurociągu wraz z warstwami ochronnymi z piasku, musimy wyliczyć objętość do zasypania i zagęszczania wykopu. Tutaj, aby nie wyliczać szczegółowo każdego odcinka, ponownie wykorzystamy „odwoływacze”. Wszelkie zmiany w tej pierwszej bazowej pozycji pozwolą na automatyczną korektę kolejnych.
