Marka Star, stanowiąca jedną z najbardziej rozpoznawalnych polskich marek, przez dekady była synonimem solidnych samochodów ciężarowych, w tym popularnych wywrotek. Fabryka Samochodów Ciężarowych „Star” miała swoją siedzibę w Starachowicach i specjalizowała się w produkcji lekkich i średnich pojazdów. Przedsiębiorstwo powstało w 1948 roku jako państwowe, na bazie Zakładów Mechanicznych w Starachowicach, które założono w 1920 roku i w okresie międzywojennym wytwarzały armaty oraz ramy do samochodów firmy Lilpop, Rau i Loewenstein w Warszawie. Początkowo nosiła nazwę Fabryka Samochodów Ciężarowych im. Feliksa Dzierżyńskiego. Pod marką „Star” produkowano samochody ciężarowe, począwszy od modelu Star 20 z 1948 roku.
Ewolucja i produkcja modeli Star
Star 20: Początek polskiej motoryzacji ciężarowej
Historia marki Star rozpoczęła się od modelu Star 20, wydanego na rynek w 1948 roku. Była to pierwsza całkowicie polska ciężarówka, uznawana za jedną z najlepszych konstrukcji Bloku Wschodniego przełomu lat 40. i 50. XX wieku. Star 20, produkowany do 1957 roku, ważył 3360 kg, miał 586 cm długości i wyróżniał się ładownością wynoszącą aż 3500 kg, co świadczyło o jego pracowniczym charakterze. Produkcja seryjna okazała się sukcesem, a w 1954 roku powstało ponad 7500 egzemplarzy. Była to prosta, ale niezawodna konstrukcja, niezwykle przydatna w trudnych latach powojennych. Mogła zabrać 3,5 tony ładunku, poruszała się po dziurawych polskich drogach i była łatwa w naprawie. W 1956 roku, 60% wszystkich ciężarówek jeżdżących po polskich drogach stanowiły Stary.
Rozwój w latach 50. i 60.: Star 21, Star 25 i Star 27
Następca Stara 20, model Star 21, zadebiutował w 1957 roku, mając na celu naprawienie problematycznych błędów poprzednika, takich jak krótki rozstaw osi. Mimo modernizacji, nadal posiadał pewne wady. W 1959 roku pojawiła się nowa konstrukcja - Star 25. Model ten, produkowany w latach 1960-1971, szybko zdominował polskie drogi i budowy. Produkowano go w wielu odmianach, w tym jako ciężarówki, wywrotki, a także podwozia do autobusów, samochodów pożarniczych i dźwigów. Jego ładowność wzrosła do 4000 kg. W 1962 roku fabryka w Starachowicach wyprodukowała stutysięczną ciężarówkę Star. W tym samym roku pojawił się model Star 27 - pierwszy pojazd ze Starachowic wyposażony w silnik Diesla (wcześniejsze ciężarówki miały silniki benzynowe).
Epoka Gierka i dynamiczny rozwój: Star 200, Star 244 i Star 266
Dobre czasy dla Stara nastały w latach 70., w tzw. epoce Edwarda Gierka. W 1976 roku fabryka osiągnęła szczyt swoich możliwości, produkując 26 tysięcy ciężarówek, z czego kilka tysięcy trafiło na eksport. Zatrudnienie wynosiło wówczas około 22 tysiące osób. Fabryka zajmowała obszar 160 hektarów.
Star 200: Nowa generacja
Star 200, samochód ciężarowy, był produkowany przez FSC Star w Starachowicach w latach 1976-1994. Pierwsze prototypy powstały na przełomie lat 1964-1965 i publicznie pokazano je w 1966 roku. Problemy z wdrożeniem produkcji spowodowały powstanie modeli przejściowych Star 28 (z silnikiem wysokoprężnym) i Star 29 (z silnikiem benzynowym), bazujących na układach napędowych z modeli Star 25 i Star 27.
- Kabina: Nowa, wagonowa kabina, zamocowana na stałe nad silnikiem, zapewniała dobre warunki pracy kierowcy, była bogato przeszklona, z panoramiczną szybą przednią bez słupka środkowego. Kabina została zaprojektowana w kraju przy wsparciu francuskiej firmy Chausson. Drzwi kabiny otwierały się do przodu, a fotele kierowcy i pasażera miały regulację ustawienia wzdłużnego. Kabina była wyposażona w urządzenia grzewczo-wentylacyjne i była lepiej wyciszona.
- Skrzynia ładunkowa: Stalowa z drewnianą podłogą, umożliwiała przewóz ładunków o masie do 6000 kg. Masa własna samochodu wynosiła 4200 kg, a Star 200 mógł holować przyczepę o masie całkowitej do 8500 kg.
- Silnik: 6-cylindrowy rzędowy silnik typu Star S359 (później Star S359M), wysokoprężny wolnossący z wtryskiem bezpośrednim, dopracowany we współpracy z austriackim instytutem AVL. Kadłub silnika początkowo odlewano z aluminium, później z żeliwa. Niekiedy Stara 200 wyposażano także w silnik SW-400 (tzw. mały Leyland) o pojemności 6540 cm³ i mocy 125 KM, który był produkowany w zakładach Andorii na licencji Leyland Motors.
- Skrzynia biegów: Produkcji FPS Tczew na licencji niemieckiej firmy ZF (typ: AK5 - 45), z 5 niesynchronizowanymi (później synchronizowanymi w skrzyni S5-45) przełożeniami do jazdy w przód plus bieg wsteczny.
- Inne rozwiązania: Przełomem było zastosowanie poliamidowych przewodów pneumatycznych. Zawieszenie składało się z wzdłużnych resorów piórowych półeliptycznych, dodatkowych amortyzatorów gumowych, a na osi przedniej amortyzatorów teleskopowych FA Krosno. Star 200 zużywał normatywnie około 19 l oleju napędowego na 100 km.
FSC Star Starachowice | Zbudowali 631 000 ciężarówek. Ich fabryka nie przeżyła wolności.
Star 266: Legenda dla wojska i trudnych warunków
Star 266, produkowany od 1973 do 2000 roku, był udaną konstrukcją przeznaczoną dla wojska i na najtrudniejsze warunki terenowe. Wyposażony był w 6-cylindrowy silnik Diesla o pojemności 6,8 litra i mocy 150 KM. Mógł pokonywać przeszkody wodne o głębokości 120 cm, a po przygotowaniu - do 180 cm. O jego możliwościach świadczy udział dwóch załóg w rajdzie Dakar w 1988 roku, gdzie obie dojechały do mety. FSC pracowała nad nową generacją ciężarówek, które miały obejmować gamę podwozi od 4×4 po 8×8. W latach 1974-75 powstał nawet koncepcyjny Star 200 z dwiema osiami przednimi, posiadający większą ładowność i dłuższą skrzynię ładunkową.
Star 742: Nowoczesność na przełomie ustrojów
W warunkach zmian gospodarczych na przełomie lat 80. i 90., gdy wzrosła liczba małych i średnich firm, na rynku miał sprawdzić się nowy, 3-tonowy samochód ciężarowy, nad którym FSC Starachowice pracowały od 1980 roku. Projektanci założyli 7-tonową masę całkowitą, stąd oznaczenie 742 (z napędem 4×2). Zachowano 860-milimetrowy rozstaw podłużnic nitowanej ramy. Kabina do "siedemsetki" miała tę samą szerokość co kabina 1142, z wyprostowanymi wnękami błotników, ponieważ rozstaw kół małego modelu był mniejszy. Silnik 370 małego Stara 742 miał 4 cylindry i był skróconą wersją 6-cylindrowego silnika 359M stosowanego w Starze 200. Tylny most miał taką samą konstrukcję jak most Stara 200. Tczewska Fabryka Przekładni Samochodowych przygotowała nową, 5-stopniową, synchronizowaną przekładnię TS5-30. Starachowiccy inżynierowie przyjęli za podstawowy rozstaw osi 328 cm, dla wywrotki 278 cm. Zakładano ponad 30 wersji ciężarówki. Fabryka szybko pochwaliła się nowością, prezentując ją w maju 1986 roku na budapesztańskich targach samochodowych oraz w czerwcu 1986 roku na Międzynarodowych Targach Poznańskich. Stwierdzono, że Star 742 spalał tylko 14 litrów ON na 100 km. Trzymiejscowa, odchylana kabina zapewniała sporo miejsca na nogi, a głośność w jej wnętrzu wynosiła 75-80 dBA. Całe wnętrze kabiny pokryte było plastikową tapicerką. Szacowano, że produkcja może sięgnąć 5-6 tys. samochodów rocznie, co pozwoli wyeliminować import Avii i Roburów.
Modernizacje i innowacje
Star 200 przechodził modernizacje, takie jak wzmocnienie łożyskowania wałka atakującego mechanizmu różnicowego. Wprowadzano również elementy z przygotowywanego następcy - modelu Star 1142, w tym unowocześnione okablowanie i układ elektryczny (bazujący na technologiach z FSO Polonez, ale w wersji 24 V) oraz pneumatyczny (trzy osobne zbiorniki sprężonego powietrza zamiast jednego wielokomorowego). Produkcja samochodów Star odbywała się na unowocześnionych maszynach, sprowadzanych m.in. z Włoch. Na modernizację całej starachowickiej FSC przeznaczono pokaźne sumy, co sprawiło, że Star 200 był wytwarzany wielkoseryjnie i nowoczesnymi metodami.
Zmiany właścicielskie i upadek marki
Podczas przemian gospodarczych na przełomie lat 80. i 90., przedsiębiorstwo znalazło się w trudnej sytuacji. Po strajku okupacyjnym w 1991 roku, przedsiębiorstwo zostało przekształcone w spółkę Zakłady Starachowickie Star S.A. i sprywatyzowane. W połowie lat 90. XX wieku kontrolę nad przedsiębiorstwem przejęła spółka Sobiesław Zasada Centrum S.A. Następnie przedsiębiorstwo zostało podzielone na dwie spółki: Star Trucks Sp. z o.o. (główna część zakładów) i Inwest Star S.A., produkującą komponenty.
FSC Star Starachowice | Zbudowali 631 000 ciężarówek. Ich fabryka nie przeżyła wolności.
Przejęcie przez MAN AG
17 grudnia 1999 roku, na skutek sprzedaży udziałów, głównym udziałowcem spółki Star Trucks została niemiecka grupa MAN AG. W 2003 roku zmieniono nazwę spółki Star Trucks na MAN STAR Trucks & Buses Sp. z o.o., po czym przeniesiono jej siedzibę do Sadów koło Poznania, a zakład w Starachowicach stał się jej oddziałem. W 2003 roku w Starachowicach uruchomiono produkcję szkieletów nadwozi i komponentów autobusowych. Poziom produkcji ciężarówek szosowych wciąż spadał, dlatego z końcem 2003 roku przeniesiono ją do zakładów MAN-a w Austrii w Grazu. W Starachowicach pozostała jedynie niewielka produkcja terenowych ciężarówek modelu 944 i 1466 dla wojska i różnych służb.
Przejęcie Stara przez MAN, podobnie jak w przypadku austriackiego Steyr i brytyjskiego ERF, oznaczało stopniowe wygaszanie polskiej marki. MAN wprowadził do gamy Stara manowską konstrukcję L2000, oznaczając ją jako Star S2000. Model ten sprzedawał się jednak słabo, głównie w zamówieniach państwowych. W 2004 roku cywilne ciężarówki marki Star przestały być produkowane w Polsce. W Starachowicach produkowano jeszcze serie 944 i 1466, czyli wojskowe ciężarówki wykorzystujące kabiny marki Steyr i silniki marki MAN, aż do 2006 roku. Były to ostatnie samochody ciężarowe wyprodukowane w Starachowicach.
Koniec produkcji ciężarówek Star
W 2006 roku definitywnie zakończono produkcję samochodów ciężarowych. Zakład w Starachowicach produkuje obecnie kompletne autobusy miejskie napędzane silnikiem diesla, CNG oraz autobusy elektryczne. 8 stycznia 2009 roku przedsiębiorstwo MAN Star Trucks & Buses wyeliminowało z nazwy markę „Star” i od tego momentu nazywa się MAN Bus Sp. z o.o. W czasie istnienia zakładu wyprodukowano łącznie 631,5 tysiąca pojazdów.
Perspektywy powrotu marki i dziedzictwo
W 2018 roku Grupa Zasada w porozumieniu z Agencją Rozwoju Przemysłu wyraziły zainteresowanie możliwością powrotu marki „Star” na rynek polski, w szczególności do produkcji dla wojska. Wynika to z faktu, że duża część bazy transportowej Wojska Polskiego używa samochodów tej marki, które są remontowane i unowocześniane w Starachowicach przez przedsiębiorstwo Autobox. Grupa Zasada zwróciła się do MAN o zwrot dokumentacji technicznej samochodów Star, która została przekazana przedsiębiorstwu Autobox.
Czasy dawnej świetności Stara i ciekawe konstrukcje, włącznie z papamobile, można obejrzeć w starachowickim Muzeum Przyrody i Techniki "Ekomuzeum". Historię FSC Star szczegółowo opisał dziennikarz motoryzacyjny Robert Przybylski w książce "Star. Kolebka polskiej motoryzacji".