W poniższej sekcji przedstawiono definicje i opisy słów oraz wyrażeń, które są częścią bogactwa językowego i kulturowego. Niektóre z nich dotyczą codziennych czynności, inne zaś odzwierciedlają dawne zwyczaje i realia życia wiejskiego, a także specyficzne słownictwo regionalne, w tym te związane z uprawą roli i gospodarką rolną.
Słownictwo związane z pracą w gospodarstwie i życiem codziennym
Sprzęty i narzędzia rolnicze
- Bijak - część cepów, którą młocek uderza w rozłożone zboże. Cepy składają się z bijaka, dzierżoka i gozwów. To, co waliło w posadzkę, nazywano bijakiem.
- Dzierżysko (in. dzierżak) - dłuższy kij cepa, który trzymało się w rękach, przekręcając zboże.
- Czapigi - rączki pługa. Mąż zakładał lejce za szyję i musiał trzymać pług za czapigi.
Czynności i zwyczaje
- Bielaczka - czynność malowania ścian budynków, zarówno mieszkalnych, jak i gospodarczych.
- Blechować - bielić płótno na słońcu. Płótno rozciągano, moczono, a po wyschnięciu moczono ponownie - to nazywano blechowaniem.
- Dwoić - zwracać się do osób starszych per „wy”, co było wyrazem szacunku.
- Dworować - wychodzić za potrzebą na dwór; także żartować.
Żywność i potrawy
- Blin - placek z tartych ziemniaków pieczony na oleju lub smalcu na patelni, dawniej nazywany plackiem ziemniaczanym.
- Bydlaki - ziemniaki gorszego gatunku, przeznaczone do wypasu bydła.
- Byki - kluski z tartych ziemniaków nadziewane farszem grzybowym z dodatkiem kapusty lub mięsa (lub truskawkami), owijane w rozwałkowane ciasto.
- Donica - duża gliniana misa służąca do jedzenia, w którą wkładano barszcz lub ziemniaki gotowane. Dawniej wszyscy jedli przy jednym stole, z jednej donicy.
Rośliny i grzyby
- Atramenciok (in. podciecz atramentowy) - grzyb koloru białego, który po uszkodzeniu barwi się na granatowo (Gyroporus cyanescens).
- Atramentówka - grzyb nazwany ze względu na ciemne, siwiejące plamy na uszkodzonej powierzchni kapelusza.
- Babie uszy - rodzaj grzyba, płaskiego, skośnego, rosnącego w maju, przypominającego ucho krowy lub konia.
- Babicha - dzika róża, której długie owoce nazywano babichą.
- Bławat (in. modrak, chaber, bławatek) - roślina o niebieskich kwiatach (Centaurea cyanus), rosnąca w zbożu.
- Boże drzewko - półkrzew o silnym zapachu, drobnych, prawie kulistych bladożółtawych kwiatach zebranych w grona (Artemisia abrotanum).
- Brzezica (in. brzoza) - drzewo, którego unikało się podczas burzy, stojąc w orzechowych laskach.
- Buldyn - krzew ozdobny o kulistych, białych kwiatach (Viburnum opulus).
- Bycze jajo - purchawka (Lycoperdon), rosnąca na pastwiskach. Dzieci bawiły się nią, depcząc ją, co powodowało, że leciał z niej pył.
- Cecelijo - roślina rosnąca w ogrodzie, która po urwaniu krwawiła na rudo.
- Członka (in. gąska zielonka, zieleniatka) - gatunek grzyba (Tricholoma equestre) występujący jesienią w lesie.
- Dziady (in. jeżyny, ostrężyny) - rośliny o pędach prostych lub łukowato zgiętych, pokrytych kolcami, z jadalnymi owocami czarnymi lub ciemnoczerwonymi (Rubus).
- Dziady - mazy na ścianie, które wychodziły podczas bielenia pędzlami.
- Dziady - czepliwe koszyczki łopianu, którymi dzieci rzucały się.
- Choina (euf. choinka) - skrzyp polny (Equisetum arvense).
- Chojaczek - małe drzewo sosnowe, mały chojak.
- Chojak - drzewo sosny.
- Chorchoł - kapusta, która nie zawiązała się w główki.
- Chójka - gruba sosna.
- Chrzęstka, chrzęścicha, chrzęść (in. skrzyp polny) - roślina polna (Equisetum arvense), przypominająca małe, zielonkawe choinki.
Ludzie i ich cechy
- Ankurny/jankurny - niespokojny, zapalczywy, zuchwały chłopak, który nikogo nie słuchał i rwał się do bitki.
- Bechor - małe dziecko, często o nieślubnym dziecku; umiał spsocić i słuchał innych bechorów.
- Brzdeń - wielki, gruby brzuch, zwany także miechem lub kałdunem.
- Ciamaga - człowiek nieporadny, ślamazarny, niezdara.
- Cepok - mężczyzna safanduła, niezguła, niezdara. Mówiono o nim, że „psu dupy zagłobić nie umie”.
- Cheławy - o człowieku lub drzewie: koślawy, krzywy, garbaty.
- Chudziastwo - osoba zabiedzona, wątła.
- Dowścibski - wścibski.
- Dzbuczek - o mężczyźnie mającym rupturę.
- Nie duchem mądry - niezbyt mądry.
- Czasowy - mający dużo czasu.
Rolnictwo ekologiczne jako wybór kariery: młodzi włoscy rolnicy | Film dokumentalny DW
Inne określenia
- Aeroplan/ałuroplan - samolot.
- Anklerz - boczny mały pokój przeznaczony na sypialnię.
- Azotoks - owadobójczy środek chemiczny używany do zwalczania pcheł i much.
- Belek - belka przechodząca przez środek chałupy. W Wigilię kładziono za nią słomę, a w Nowy Rok gospodarz wyciągał ją zza belka, mówiąc: „W pole kopy, w pole kopy”.
- Bić strónę za kimś - trzymać z kimś, bronić kogoś.
- Blacha - żeliwna płyta lub blat kuchni wiejskiej, na której pieczono pieczarki. Także blacha do pieczenia ciasta (in. brytfanna).
- Bojowisko (in. bojowie) - ubita ziemia w stodole, dawniej miejsce ręcznej młócki zboża, często z podłogą z gliny.
- Bolak - wrzód, czyrak, który często rozwalano piłką, co powodowało duży upływ krwi.
- Borgować - sprzedawać lub kupować coś na kredyt u Żyda.
- Bujda - nieprawda, plotka, np. o ciąży, która okazywała się nieprawdą.
- Burka - rodzaj fartucha za pas, używany przez gospodynie, np. podczas sadzenia ziemniaków.
- Być na łosobnym gorcku - żywić się osobno, a nie z rodziną.
- Być przy nadziei - spodziewać się dziecka.
- Być za nie wiem co - o czymś dobrym.
- Cacka - ozdoby choinkowe, często wykonane z bibuły lub słomy.
- Cebrzyk - ceber, naczynie z klepek o dwu uchach, w którym dawniej myto się po weselu.
- Centrufuga - wirówka do oddzielania śmietany od mleka.
- Cięgiem - ciągle, wciąż, bezustannie.
- Czarownica (przen.) - magiczne stworzenie.
- Czepiec - dobrowolna suma pieniędzy składana przez gości weselnych dla państwa młodych.
- Czerwonka - choroba objawiająca się czerwoną wysypką.
- Cztula/Czułka - kawałek płótna używany do owijania nogi przed włożeniem do buta.
- Del - deska. Płótno prało się kijanką na delu.
- Derka - kawałek grubej tkaniny utkany na krosnach, używany do nakrywania łóżka, wozu lub konia. Również płachta do noszenia ciężarów na plecach.
- Despecny - robiony na złość, na przekór.
- Despekt - zrobienie czegoś komuś na złość lub na przekór, np. wylanie pomyj na środek sieni po zabawie.
- Dębówka - małe jajko kurze, cieszące dzieci.
- Dójka - proces dojenia.
- Drabka - drabina. Przechodzenie pod nią uważano za nieszczęście.
- Drapacha - stara, zdarta miotła.
- Drobny - o dzieciach: małe.
- Drób - ptactwo domowe, zwłaszcza młode.
- Drzeć się/drzeć - o człowieku lub zwierzętach: krzyczeć, wrzeszczeć.
- Drzewiany - drewniany dom lub komórka.
- Duchówka/Dychówka - wnęka przy płycie kuchennej, w której piekły się placki lub trzymano naczynia.
- Duczka (in. dukielka) - mała kopka siana.
- Dulczyć - czuwać przy kimś, ślęczeć.
- Dupa - dolna część snopa. Jeśli żyto w dupach i w powrósełkach było mokre, nie było zwózki.
- Dupki - rodzaj sanek, składający się z dwóch dupek i lotrów.
- Duszny - o gruszkach: mało soczyste, trudne do przełknięcia.
- Dwojaczki - dwa pasma słomy służące do poszywania dachu.
- Dzbuki - zepsute jajka kurze lub gęsie, wydzielające okropny smród.
- Dzieża - duże drewniane naczynie służące do przygotowywania ciasta chlebowego.
- Dzieżka - drewniane naczynie do przygotowywania.
Współczesne zastosowania i modyfikacje
W kontekście cyfrowej obróbki obrazu, pojęcie „zamaluj na mapie kolorem ciemnozielonym ciągnik” może odnosić się do instrukcji dotyczącej edycji graficznej, np. w oprogramowaniu do tworzenia map. W takim przypadku, instrukcja ta oznaczałaby wyróżnienie na cyfrowej mapie obszarów związanych z rolnictwem (np. pól uprawnych) lub konkretnych symboli (takich jak ikony ciągników) za pomocą ciemnozielonego koloru. Jest to przykład na to, jak tradycyjne słownictwo, pierwotnie opisujące realia fizyczne, może być adaptowane do współczesnych technologii i cyfrowych kontekstów. W tym przypadku, „ciągnik” staje się symbolem, który ma być graficznie podkreślony na mapie.
