W dzisiejszych czasach świat mody nieustannie projektuje nowe ubrania, które często posiadają zamki błyskawiczne, guziki, paski czy inne elementy, służące nie tylko do zapięcia stroju, ale również do nadania mu oryginalnego wyglądu, wyznaczając nierzadko obowiązujące trendy. Jak wyglądało to wieki temu? Można powiedzieć, że podobnie, choć starożytne odpowiedniki dzisiejszych, często ozdobnych zapięć, prezentowały się nieco inaczej.
Czym jest fibula i jaka była jej funkcja?
Fibula, czyli tak zwana zapinka, przypominająca współczesną agrafkę, służyła głównie do spinania odzieży. Już od starożytności była ona istotnym elementem stroju zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Na zachowanych posągach greckich i rzymskich można zaobserwować, jak szaty były nimi spinane, najczęściej w okolicach ramion czy piersi.
Ewolucja i chronologia
W Europie fibul używano od tak zwanego okresu halsztackiego, czyli od około 1300 r. p.n.e., aż do czasów średniowiecza. Ich długotrwała obecność w kulturach europejskich świadczy o ich fundamentalnym znaczeniu zarówno praktycznym, jak i symbolicznym.
Typologie i klasyfikacje
Pierwszego podziału fibul z okresu wpływów rzymskich, ze względu na typ, dokonał szwedzki badacz Oskar Almgren. Natomiast typologię fibul z okresu lateńskiego, stanowiącą uzupełnienie, stworzył polski archeolog, Józef Kostrzewski. Klasyfikacje te obowiązują do dziś, umożliwiając archeologom dokładne określenie wieku znalezisk na podstawie charakterystycznych cech fibul, takich jak zdobienia, wielkość czy surowiec, z jakiego zostały wykonane.
Budowa, materiały i zdobienia
Fibula wykonywana była głównie z brązu i żelaza. Składała się z kilku charakterystycznych elementów:
- Główka - często umieszczano na niej najważniejszy wzór.
- Kabłąk - zwykle również był zdobiony.
- Nóżka
- Pochewka - w której chowała się igła.
Fibule na ogół zdobione były w przeróżny sposób. Na przykład, w okresie wpływów rzymskich mogły być inkrustowane kamieniami, takimi jak almandyny lub szkłem, a także zdobione granulacją bądź filigranem. Różnorodność ich form i dekoracji świadczy o kunszcie ówczesnych rzemieślników.
Rozmiary fibul
Fibule mogły stanowić subtelny element stroju, mierząc około 2 cm, lub być mocnym akcentem, osiągając rozmiar nawet ponad 20 cm. Ta zmienność w wielkości i bogactwie zdobień odzwierciedlała zarówno ich funkcje praktyczne, jak i status społeczny użytkownika.
Znaleziska archeologiczne
Zabytki takie jak fibule odkrywane są najczęściej w grobach, datowanych od IV w. p.n.e. do VI w. n.e. Przykładem mogą tu być bogate znaleziska z pochówków celtyckich, które często zawierają liczne, dobrze zachowane egzemplarze.
Przykłady fibul z Małopolski
Wśród eksponatów muzealnych można znaleźć kilka interesujących przykładów fibul, które rzucają światło na ich występowanie na terenach dzisiejszej Polski:
- Fibula harfowata z Beszowej: Wykonana z brązu, z kabłąkiem w postaci tarczki ze spiralnie zwiniętego drutu. Jej wymiary to dł. 7 cm, szer. 5,3 cm. Datowana jest na starszą fazę wczesnej epoki żelaza, kulturę łużycką (około 700 p.n.e.). Została odkryta w miejscowości Beszowa, gmina Łubnice.
- Fibula z trąbkowatą główką z Chmielowa: Wykonana z żelaza, z górną cięciwą, pokryta żłobkowaniem wypełnionym pierwotnie srebrnymi drucikami. Jej długość to 4,2 cm. Datowana jest na okres wpływów rzymskich, kulturę przeworską (około 160 n.e.). Fibula ta została odkryta na cmentarzysku ciałopalnym w miejscowości Chmielów, gmina Bodzechów.
- Fibula oczkowata z Chmielowa: Wykonana z brązu, ze słabo czytelnym ornamentem koncentrycznych kółek, o długości 8,9 cm. Także została odkryta na cmentarzysku ciałopalnym w miejscowości Chmielów, gmina Bodzechów.
