Zetor Tractors a.s. to czeski producent ciągników rolniczych, będący członkiem słowackiego HTC Holding, które w 2018 roku przebranżowiło się na HTC Investments. Firma Zetor przez lata była pionierem w wprowadzaniu innowacji, takich jak system hydrauliczny Zetormatic oraz pierwsza na świecie w pełni zintegrowana, bezpieczna kabina zawieszona na poduszkach gumowych, która wyciszała i tłumiła wibracje.
Początki i pierwsze modele (1945-1960)
Zetor 25: narodziny legendy
Zetor 25 to ciągnik rolniczy produkowany w czechosłowackiej fabryce Zbrojovka Brno w latach 1946-1949, będący pierwszym ciągnikiem marki Zetor. Prototyp tego traktora powstał w listopadzie 1945 roku i początkowo nosił oznaczenie Z25. Nazwa "Zetor" wywodzi się od litery "Zet" (pierwszej litery nazwy Zbrojovka) i "or" (ostatnich liter słowa traktor). Produkcja rozpoczęła się w lipcu 1946 roku, a Zetor 25 szybko stał się podstawowym ciągnikiem w Czechosłowacji. Już w 1947 roku eksportowano go do Danii, Holandii, Niemiec i krajów skandynawskich. Jesienią 1947 roku, w ramach ówczesnych umów międzynarodowych o współpracy, do Polski wysłano pierwszą próbną partię 300 sztuk ciągników Zetor 25. Istniała również wersja Z 25T, bez podnośnika hydraulicznego, ale z możliwością jego instalacji.
Zetor 35 Super i Zetor Super P
Zetor 35 Super to czeski uniwersalny ciągnik rolniczy produkowany w fabryce Zbrojovka Brno. Jego pierwowzorem był prototypowy ciągnik Zetor 30. Został opracowany w 1954 roku, a produkcja ruszyła w 1955. Traktor Zetor 35 posiadał skrzynię biegów z traktora Zetor 15 (produkowanego w latach 1948-1949) oraz zwolnice i półosie z traktora Zetor 25K. Produkcja trwała do 1960 roku, a łącznie wyprodukowano 21 000 sztuk. W Polsce był to ciągnik mało znany, ponieważ prawie nie był wywożony z Czechosłowacji (do Polski trafiło około 1200 sztuk). Do Finlandii również trafił w niewielkiej liczbie (1700-2700 sztuk), pomimo rozsądnej ceny.
W 1956 roku wprowadzono także jego gąsienicową odmianę - Zetor Super P, produkowaną do 1958 roku. Wyposażony w dwubębnową wciągarkę, znajdował zastosowanie w leśnictwie. Masa ciągnika Zetor Super P wynosiła 4200 kg. Kierowanie nim odbywało się przy użyciu ręcznych dźwigni, które uruchamiały niezależne hamulce każdej gąsienicy. Produkowano je małoseryjnie w kilku odmianach. Jedna z nich, typowo rolnicza, wyposażona była w podnośnik hydrauliczny i stosowana przede wszystkim do ciężkiej orki oraz napędu, np. kombajnów do kukurydzy. Spalała ona mniej więcej 17,5 litra/ha podczas orki na głębokość około 30 cm.
Zetor 50 Super
Historia Zetora 50 Super sięga roku 1955, kiedy to wprowadzono nowy uniwersalny ciągnik Zetor 35, w którym zamontowano skrzynię biegów opartą na koncepcji pochodzącej z Zetora 15. Ciągnik ten dysponował mocą 42 KM. W 1960 roku został ulepszony poprzez wprowadzenie nowego uniwersalnego traktora, Zetor Super 50, który produkowany był do 1968 roku. Posiadał on moc 50 KM. Główne unowocześnienia wprowadzone w 1960 roku to dodanie możliwości zamontowania kabiny, modyfikacja tylnych błotników i zamontowanie przednich, zwiększenie mocy z 42 KM do 50-70 KM oraz podnośnik hydrauliczny. Ciągnik kołowy Zetor 50 Super przeznaczony był do podstawowych lub ciężkich prac polowych (szczególnie do ciężkich orek, napędu kombajnów do ziemniaków, buraków czy silosokombajnów) oraz do transportu rolniczego i szosowego. Był przystosowany do pługa 4-skibowego, agregatu uprawowego o szerokości roboczej do 2,8 m itp. W dobrych warunkach można go było zastosować do pracy z agregatem uprawowo-siewnym o szerokości 2,5 m. Ciągnął do 10 ton ciężaru nawet w trudnych warunkach. W NRD pracował z maszynami firmy Fortschritt (np. ścinacz zielonek E 069 czy prasa K442).
Rozwój i modernizacje (lata 70. - 90.)
Seria UŘ II Crystal: polsko-czechosłowacka współpraca
Zunifikowana rodzina ciągników UŘ II Crystal została skonstruowana w Polsko-Czechosłowackim Ośrodku Badawczo-Rozwojowym Ciągników w Brnie. Jej odpowiednikiem były ciężkie ciągniki produkowane przez ZM Ursus. Nazwa tej serii, Crystal, pochodzi od czeskiego architekta Otakara Diblíka. Produkcja podzespołów do montażu tych ciągników została podzielona pomiędzy kooperantów, i tak np.: ZTS Martin produkował silniki, ZVL Považské strojárne - przekładnie, ZPC Ursus Warszawa - tylne mosty, przednie mosty napędzane przez Uzina Tractorul Brașov w rumuńskim Braszowie, podnośnik i układ hydrauliczny przez Agromet Archimedes Wrocław. Ciągnik ten, choć powstał w biurach Zetora, był konstrukcją polską. Pracami nad nim kierowali: Eugeniusz Ajzenberg (silnik) i Jerzy Stożek (układ napędowy). W 1968 roku został wdrożony do produkcji pierwszy ciągnik tej serii, Zetor Crystal 8011. Seria ta została nagrodzona złotym medalem na międzynarodowych targach w Brnie w 1970 roku. W tym samym roku przedstawiono prototyp modelu Zetor 8045 Crystal z przednią osią napędzaną. Na początku lat osiemdziesiątych XX wieku ciągniki te były wyposażone w cztero- i sześciocylindrowe silniki marki Zetor, produkowane w Zbrojovka Brno.
Przekładnię tworzyły czterobiegowa skrzynia biegów z dwustopniową redukcją, uzupełniona przez wzmacniacz momentu obrotowego umożliwiający zmianę biegów pod obciążeniem. Seria UŘ II została wyposażona w nowoczesną na owe lata kabinę bezpieczeństwa zamontowaną na gumowych sprężynach, fotel kierowcy z amortyzowanym zawieszeniem, ogrzewaniem i efektywną wentylacją. Ciągniki te były wyposażone w hydraulikę siłową o zdolności podnoszenia do 4 ton. Łatwiejszą obsługę poprawiono poprzez: podwieszone pedały, hydrauliczne sterowanie sprzęgłem i hamulcami, sterowanie hydrostatyczne, nowe teleskopowe, gazowe siłowniki drzwi i okien. Wprowadzono także elektrohydrauliczne załączanie napędu przedniego mostu, wzmacniacza momentu siły, WOM i mechanizmu różnicowego osi przedniej.
Rozwój i innowacje w silnikach i układach napędowych
Silniki Martin Diesel to jednostki 4 lub 6 cylindrowe, zasilane olejem napędowym, z bezpośrednim wtryskiem paliwa i chłodzeniem cieczą. Turbodoładowane silniki osiągały moc maksymalną 90, 100, 140, 160 KM. Specyficzne zużycie paliwa wynosiło 235 g/kW/h dla doładowanych i 240 g/kW/h dla wolnossących. Zsynchronizowane skrzynie biegów miały 8 biegów do przodu w 2 zakresach i 4 do tyłu, które były pomnożone przez wzmacniacz momentu na 16 do przodu i 8 do tyłu. Hamulce nożne dwuobwodowe były suche dyskowe, sterowane hydraulicznie przez rozłączalne pedały. Hamulec ręczny był sterowany mechanicznie za pomocą ręcznej dźwigni.
Podnośnik hydrauliczny był wyposażony w cztery rodzaje sterowania: pozycyjne, siłowe, mieszane i ciśnieniowe. Układ hydrauliki zewnętrznej dostarczał olej pod ciśnieniem do podłączonych maszyn rolniczych za pomocą szybkozłączy ISO. Wydajność pompy hydraulicznej wynosiła 41 l przy ciśnieniu 16 MPa. Maksymalna siła podnoszenia wynosiła 39 kN dla TUZ 2 kategorii, 50 kN dla TUZ 2 i 3 kategorii. Zależnie od typu ciągnika siła podnoszenia mogła zostać opcjonalnie zwiększona do 65 kN poprzez dodatkowy siłownik pomocniczy o średnicy 63 mm. TUZ sterowany był mechanicznie. Ciągniki z przednim napędem mogły być wyposażone w przedni TUZ 2 kategorii ISO. Maksymalna siła podnoszenia wynosiła 15 kN i 25 kN przy 14 MPa w zależności od typu ciągnika. Wymagane opony przy przednim TUZ to 12,4-28; 14,9-24; 14,9-28; z minimalnym rozstawem 1800 i 1900 mm. Opcjonalnie dostępny był przedni WOM z 21 wypustami, o średnicy 35 mm dla 1000 obr./min.
Ciągniki te stanowiły modernizację serii UŘ II C. Reprezentują modernizację poprzedniej rodziny UŘ II C M98 ze wzmocnionym tylnym mostem. Modele 14345, 16345, 18345 były wyposażone w turbodoładowanie. Sprzęgło główne było jednostopniowe, suche, operowane hydraulicznie. Wprowadzenie nowej, 16/16 w pełni zsynchronizowanej skrzyni P 90.2 było największą modernizacją w zakresie biegów roboczych. Odstęp pomiędzy poszczególnymi prędkościami biegów kształtował się na poziomie 13-14% (modele 11311, 11345, 12311, 12345). Skrzynia P 135.1 16/8 została przygotowana dla modeli 12345, 14345, 16345 i 18345. Wszystkie modele były wyposażone w dwustopniowy wzmacniacz momentu, który podwajał liczbę biegów.
Kabiny i udogodnienia
Wprowadzono dwie główne modernizacje kabin: Typ 1 - UBK (tzw. wąska) produkowana przez Vlad Prešov (obecnie Słowacja) oraz Typ 2 - BK (tzw. szeroka) produkowana przez Letostroj Letovice (obecnie Czechy). Ciągniki tej modernizacji charakteryzowały się zwiększoną mocą dzięki zwiększeniu skoku tłoka z 110 do 120 mm, zwiększoną prędkością maksymalną do 30 km/h oraz hydraulicznymi hamulcami dyskowymi suchymi. W 1989 roku do produkcji weszły modele wyposażone w turbodoładowany silnik Z 7701 T - Zetor 7711 Turbo oraz Zetor 7745 Turbo. Nazwa Major powróciła do serii UŘ I wraz z modernizacją modelu 92 wyposażonego w silniki typu EKO spełniające normę EHK96. Zaprezentowane po raz pierwszy na targach Agritechnica'97 nowe ciągniki z serii UŘ I model 97 Super charakteryzowały się nową panoramiczną kabiną bezpieczną ze skutecznym wyciszeniem i ulepszoną widocznością, zunifikowaną z rodziną ciągników UŘ III, nową maską silnika, napędem na 4 koła uruchamianym elektropneumatycznie oraz mokrymi hamulcami tarczowymi. W sprzedaży oferowana była wersja o zwiększonej prędkości maksymalnej 40 km/h.
Zetor w latach transformacji (lata 90. i 2000.)
Współpraca międzynarodowa i wyzwania rynkowe
W 1970 roku została zbudowana montownia w Iskanderyiah, około 40 km na południowy zachód od Bagdadu. Do 1990 roku ponad 80 tys. ciągników zostało tam zmontowanych pod marką Antar. W tamtych latach Zetor osiągał rekordowe poziomy sprzedaży, dzięki przestrzeganiu surowych norm jakościowych. W 1990 roku produkcja ciągników wynosiła około 28 tys. sztuk i spadła do poziomu 5 tys. Od 1993 roku w ramach współpracy pomiędzy John Deere i Zetor rozpoczęła się sprzedaż ciągników: UŘ I model 92 i UŘ III częściowo zmontowanych w Brnie, pod marką John Deere z serii 2000, w krajach Ameryki Łacińskiej. Przez 4 lata współpracy John Deere pomógł Zetorowi poprawić logistykę, zarządzanie jakością, obsługę klienta oraz dostawę części zamiennych.
Zetor w Polsce i restrukturyzacja
W 1995 roku, z inicjatywy producenta traktorów oraz dystrybutora Motokov Praga, powstała w Kaliszu spółka Moto-Zetor Polska, która w latach 1995-1998 zleciła montaż Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego „PZL-Kalisz” 3600 sztuk ciągników Zetor. W maju 2002 roku nastąpiła zmiana nazwy spółki na ZETOR POLSKA Sp. z o.o. W 2002 roku Zetor przechodził postępowanie upadłościowe. Liczba zatrudnionych w Zetorze spadła do 720 osób, z 1278 w chwili wejścia nowego właściciela pod koniec 2002 roku. Cała grupa Zetor zatrudniała 2274 pracowników. W 2014 roku sprzedano 4635 sztuk, w tym 1300 sztuk ciągników.
Zetor Major: odnowiony klasyk
21 lutego 2013 roku do produkcji seryjnej wszedł nowy ciągnik Zetor Major, wyposażony w 4-cylindrowy 76-konny silnik Zetor 1105 spełniający normy emisji spalin Stage IIIA oraz układ napędowy Carraro T506. Zastosowano w pełni zsynchronizowaną czterobiegową skrzynię przekładniową z trzybiegową redukcją oraz biegiem wstecznym. Liczba biegów wynosiła 12 + 12. Od samego początku produkcji Majora, kabiny do tego modelu są produkowane w Polsce w przedsiębiorstwie KOJA.
Nowe generacje ciągników Zetor
Seria Proxima: uniwersalność i nowoczesność
Nowa rodzina ciągników lekkich (JRL), czyli Proxima, miała swoją premierę na targach Techagro w 2004 roku. Zastąpiła ona znaną serię Super, dziedzicząc po niej skrzynię biegów (10/2, 12/12, 20/4) wraz z tylnymi mostami oraz kabiny. W 2008 roku Proxima przeszła face lifting: podnoszone maski umożliwiające lepszy dostęp do silnika podczas serwisowania i konserwacji, nowe oświetlenie w masce i na dachu kabiny poprawiające widoczność podczas pracy w nocy, akumulator przeniesiono pod prawą część kabiny, pojemność zbiornika paliwa zwiększono do 150 litrów, nowa podłoga kabiny z większą redukcją hałasu. Wprowadzono silniki spełniające normy emisji spalin EURO III, przedni most Carraro 20.16 o 20% większej nośności oraz przednie obciążniki z modelu Plus. W nowych ciągnikach zmieniono ich stylistykę oraz kabinę. W przeprojektowanej kabinie zastosowano nowy opadający dach z oknem polepszającym widoczność na ładowacz czołowy. Wewnątrz zastosowano nowe nawiewy, powiększono ich ilość oraz poprawiono wydajność klimatyzacji - według informacji producenta o 58%. Nowa Proxima, w zależności od wersji, oferuje różne skrzynie biegów produkowane podobnie jak silniki przez Czechów. Powracająca do oferty odmiana GP to z kolei czterobiegowa przekładnia z dwustopniowym wzmacniaczem (16x16) i rewersem mechanicznym.
Proxima Plus i Proxima Power
W 2006 roku na Międzynarodowych Targach Technologii Rolniczych TECHAGRO w Brnie zaprezentowano nową serię Proxima Plus. Stanowią ją 3 modele z silnikami o mocach maksymalnych 80, 92 i 101 KM. Największą zmianą w tej serii w stosunku do zwykłej Proximy jest nowa skrzynia przekładniowa z chłodnicą oleju, zsynchronizowana z rewersem i jednostopniowym wzmacniaczem momentu sterowanym elektrohydraulicznie o łącznej liczbie biegów 16/16. Zmieniono także dźwignie włączania biegów i rewersu. Wzmocniono także oś tylną, której nośność wynosi teraz 5000 kg. WOM jest wyposażony w mokre 4-tarczowe sprzęgło przenoszące większą moc. Prędkości WOM to 540 i 1000 obr./min. Podnośnik jest wyposażony w system typu Zetormatic. Pozostałe zmiany to hydraulika zewnętrzna 6+1, nowy typ obciążników z mocowaniami wyposażonymi w zaczep, pojemnik na akumulator pod kabiną, nowe materiały we wnętrzu kabiny. W wyposażeniu opcjonalnym można zamówić przedni Trzypunktowy Układ Zawieszenia o udźwigu 2,5 tony oraz przedni WOM (±1000 obr./min) przystosowany do prac przy dużych obciążeniach z mokrym 4-tarczowym sprzęgłem i wygodnym sterowaniem elektrohydraulicznym firmy Zuidberg.
Najnowsza rodzina ciągników, która zadebiutowała w kwietniu 2008 roku podczas targów Techagro w Brnie, to seria Proxima Power. Modele Proxima Power są dłuższe o kilkanaście centymetrów od modeli rodziny Proxima. Stosowane są 4-cylindrowe turbodoładowane silniki zbliżone do tych znanych z serii Proxima Plus, o mocach maksymalnych od 82 do 101 KM, spełniające normę emisji spalin Tier 3. Jest to m.in. silnik o mocy maksymalnej 100 KM. Ponadto posiadają nową skrzynię biegów typu Power Shuttle z 3-stopniowym wzmacniaczem momentu obrotowego pochodzącym z serii Forterra. Umożliwia ona zmianę kierunku jazdy bez użycia sprzęgła. Cztery biegi zsynchronizowane można zmieniać bez wciskania sprzęgła nożnego za pomocą przycisku sterującego sprzęgłem elektrycznym. Maksymalna prędkość wynosi 40 km/h. Pojemność zbiornika paliwa powiększono do 175 litrów. Maska silnika otwiera się do przodu, co ułatwia dostęp do chłodnicy i filtrów, WOM posiada regulację czasu załączania, a wyjścia hydrauliczne zostały zaopatrzone w ociekacze oleju. Sprzedaż rozpoczęła się na początku 2009 roku. Od kwietnia 2011 roku wszystkie modele Proximy (90, 100, 110, 120) zostały wyposażone w trójpunktowy układ zawieszenia oraz układ hydrauliczny włoskiej produkcji MITA. W odróżnieniu od oferowanego do tej pory rozwiązania jest nieobecność wewnętrznego cylindra, nowe sterowanie oraz zwiększony udźwig podnośnika do 4200 kg.
Seria Forterra: moc i zaawansowanie
W 1998 roku poddano modernizacji serię UŘ III. Nowa zmodernizowana seria nosi nazwę Forterra. Wprowadzono: nową skrzynię biegów 24/18 z 3-stopniowym wzmacniaczem momentu obrotowego, elektroniczne sterowanie TUZ, EHR marki Bosch, wydajniejszą pompę hydrauliczną 60 lub 70 l/min, nowe przednie obciążniki. Zmieniono wnętrze oraz dach kabiny, stopniowym zmianom uległa maska silnika. Zmodernizowano silniki oraz wprowadzono nowy firmy SAME 1006.6W (110 KM) w modelu 11641. W 2001 roku wprowadzono nowy model 11441 z własnym 110-konnym silnikiem, silnik SAME zmieniono na doładowany 1000.6 WT1 (116 KM) (w późniejszym okresie 1000.6 WT1E), zaś oznaczenie ciągnika na 11741. W 2007 roku zaprzestano montażu silnika 1000.6 WT1E z powodu niespełniania normy EURO III i wprowadzono własny 120-konny 1504 (11741 4C).
W 2010 roku dokonano kolejnej modernizacji, zmieniono oznaczenie modeli. Modernizacja obejmowała wprowadzenie 350 mm sprzęgła, nową maskę uchylaną całościowo do góry, lepsze wykończenie kabiny oraz wprowadzono nowy model o symbolu 135 wyposażony w nowy 16-zaworowy silnik Zetor 1605. W lipcu 2020 roku zmieniono design ciągników rodziny Forterra na stylistykę opracowaną przez znane włoskie biuro projektowe Pininfarina. Na Międzynarodowych Targach Techniki Rolniczej AGROSHOW 2011 w Bednarach został zaprezentowany nowy model Forterra 140 z silnikiem spełniającym obowiązujące od 2012 roku normy emisji spalin EURO IIIB przy użyciu filtra cząsteczek stałych HUSS MD-System. Inne innowacje w tym modelu to nowa skrzynia biegów z elektrohydraulicznym rewersem i pięciobiegową skrzynią przekładniową z 3-stopniowym wzmacniaczem momentu obrotowego 30/30, nową przednią osią oraz zmienioną tapicerką kabiny, nowym fotelem pasażera i deską rozdzielczą. Ciągnik został również wydłużony, co zwiększy jego właściwości trakcyjne oraz uciąg. Zastosowano także nowe rozwiązania hydrauliki i zwiększono jej udźwig do 7000 kg.
W 2013 roku do sprzedaży trafiła zmodernizowana Forterra HSX model 2013. Seria zaprezentowana w 2014 roku na targach Techagro w Brnie. Wyposażona w silniki Zetor spełniające normę 3B za pomocą filtrów DOC i DPF. Silnik Z1716 w modelu 150 HD posiada montowaną elektronicznie sterowaną pompę wtryskową, tylną oś szerszą o 266 mm z wyższą nośnością o 16% w porównaniu z modelem HSX. Konsola przedniej osi została wydłużona o 130 mm (rozstaw osi 2720 mm). Nowa przednia oś Carraro 20.25 ze 100% blokadą mechanizmu różnicowego może być na życzenie wyposażona w amortyzację Carraro 20.25 SI wraz z amortyzacją kabiny. Kabina została wyposażona w nowy prawy panel z wielofunkcyjnym joystickiem hydrauliki. Udźwig tylnego podnośnika kategorii 3 wynosi 8500 kg.
Zetor Maxterra: powrót do wysokiej mocy
W 2009 roku na targach hanowerskich - wystawie rolniczej AgriTechnica - został przedstawiony prototyp ciągnika rolniczego Zetor Maxterra, który jest zapowiedzią powrotu czeskiego producenta do ciągników wysokiej mocy. Zgodnie z zapowiedziami seria ta ma być wyposażona w 6-cylindrowe silniki Zetor o mocach odpowiednio: 130-190 KM (96-140 kW), tylny most i skrzynię biegów ZF T-7200 (6-zakresowa z 4 biegami pod obciążeniem) oraz przedni most Carraro 20.29.