Uprawa Gorczycy: Na Ziarno, Poplon i Mulcz

Gorczyca, w szczególności gorczyca biała (Sinapis alba), to wszechstronna roślina uprawna, ceniona za szybkie tempo wzrostu, krótki okres wegetacji oraz liczne korzyści dla gleby i ekosystemu. W Polsce ma największe znaczenie gospodarcze, wykorzystywana jest nie tylko w celach kulinarnych i leczniczych, ale również jako cenny pożytek pszczeli oraz międzyplon ścierniskowy, pełniący ważną funkcję fitosanitarną w uprawie zbóż.

Gatunki Gorczycy i Ich Znaczenie w Uprawie

Spośród spotykanych w Polsce gatunków gorczycy, największe znaczenie gospodarcze ma uprawa gorczycy białej (nazywanej również gorczycą jasną lub żółtą). W porównaniu z innymi odmianami gorczycy ma ona najmniejsze wymagania glebowe i wodne, a jej nasiona są używane do produkcji musztardy oraz jako przyprawa. Najprawdopodobniej pochodzi z rejonu Morza Śródziemnego i jest uprawiana globalnie.

• Gorczyca sarepska (zwana także kapustą sitową lub gorczycą modrą) - jej uprawa jest prowadzona na zdecydowanie mniejszą skalę niż gorczycy białej, gdyż jest to roślina bardziej wrażliwa na suszę. Ma istotne znaczenie jako roślina oleista.
• Gorczyca czarna (nazywana również kapustą czarną) - najbardziej wymagająca pod względem potrzeb wodnych i glebowych (udaje się tylko na glebach pszenno-buraczanych) i najmniej plenna.
• Brassica carinata (gorczyca etiopska, rzepak etiopski, gorczyca abisyńska lub carinata) - rozwijana jako niskoemisyjny, niespożywczy surowiec oleisty do produkcji zaawansowanych odnawialnych paliw typu drop-in, mączki bogatej w białko i bioproduktów. Olej pozyskany z nasion wykorzystuje się w przemyśle paliwowym, np. jako zrównoważone paliwo lotnicze (SAF).

Wymagania Glebowe i Stanowiskowe

Wartość stanowiska, a zwłaszcza odczyn gleby i jej zasobność w składniki pokarmowe, ma istotne znaczenie dla uprawy gorczycy. Gorczyca preferuje gleby bogate w wapń, gliniaste lub piaszczysto-gliniaste o optymalnym odczynie pH w zakresie 5,8-6,8. Rośliny te są wrażliwe na okresowe susze, zwłaszcza podczas kwitnienia i w fazie dojrzewania nasion.

W przypadku gorczycy uprawianej z przeznaczeniem na nasiona, najlepiej plonuje ona na glebach próchnicznych kompleksów pszennych, a w rejonach o większej wilgotności także na glebach kompleksu żytniego dobrego. Gorczyca może również udawać się na murszach i glebach wytworzonych z torfów niskich, jednak wymaga to uregulowanych stosunków wodno-powietrznych.

Przygotowanie Stanowiska i Przedplon

Wybór Przedplonu

Dla gorczycy najlepszymi przedplonami są rośliny okopowe na oborniku oraz późno schodzące rośliny strączkowe, a także mieszanki zbożowo-strączkowe i rośliny motylkowe wieloletnie (lucerna, koniczyna czerwona).

Nie należy prowadzić uprawy gorczycy po roślinach kapustowatych (np. rzepak, kapusta, rzodkiew oleista), ponieważ istnieje duże prawdopodobieństwo wystąpienia chorób i szkodników atakujących te rośliny. Dodatkowo, nasiona rzepaku mogą zanieczyszczać plon gorczycy, prowadząc do jego dyskwalifikacji. Gorczyc nie należy uprawiać również po słoneczniku, maku i lnie.

Przygotowanie Gleby pod Uprawę na Nasiona

Staranne przygotowanie roli jest koniecznym warunkiem wczesnych i pełnych wschodów oraz prawidłowego rozwoju roślin. Po wczesnych przedplonach pole należy podorać i natychmiast bronować. Po przedplonach późnych, takich jak ziemniaki, na polach niezachwaszczonych można przeprowadzić orkę przedzimową na głębokość około 20 cm (po ziemniakach do 15 cm, z możliwością zastosowania grubera zamiast pługa). Orkę należy wykonać jesienią, aby gleba, pozostawiona w ostrej skibie, dobrze chłonęła wodę i pod wpływem mrozu nabierała struktury gruzełkowatej. Wiosenna orka może spowodować przesuszenie gleby i opóźnienie terminu siewu.

Prace wiosenne rozpoczyna się od wyrównania gleby. Na glebach lżejszych wykorzystuje się do tego włókę, a na cięższych bronę.

Przygotowanie Gleby pod Uprawę na Poplon

Uprawę przedsiewną pod gorczycę na poplon rozpoczynamy od spłyconej orki, która przykrywa ścierń, lub od uprawy bezpłużnej, kruszącej glebę bez jej odwracania. Na glebach lżejszych zaleca się podorywkę lub talerzowanie na głębokości 10 cm. Na glebach cięższych wskazana jest orka na głębokości 14-16 cm, choć ze względu na ograniczenie kosztów nie wyklucza się uprawy analogicznej do tej zalecanej na glebach lekkich.

W przypadku uprawy z pomocą brony talerzowej lub kultywatora ścierniskowego bardzo dobrym rozwiązaniem jest wyposażenie ich w specjalny siewnik do poplonów. Umożliwia to zasiew poplonów podczas jednego przejazdu, co znacząco ułatwia pracę.

Nawożenie Gorczycy

Gorczyca, podobnie jak inne rośliny kapustne, charakteryzuje się dużym zapotrzebowaniem na składniki pokarmowe, w tym na potas, fosfor, azot, magnez, siarkę i bor.

• Wapnowanie: W przypadku, gdy gleba przeznaczona do uprawy gorczycy jest kwaśna, należy ją zwapnować. Nawozy wapniowe stosuje się zwykle co 4 lata, najlepiej po zbiorze przedplonu - na ściernisko, unikając deszczowej lub nadmiernie wilgotnej pogody. Zaleca się zastosowanie 70% zalecanej dawki nawozów wapniowych jako pierwszego zabiegu, oddzielając go uprawką od pozostałego nawożenia mineralnego. Nawożenie magnezem często wykonuje się jednocześnie z wapnowaniem, szczególnie na glebach lekkich.
• Fosfor i Potas: Na glebach ciężkich nawozy fosforowe i potasowe wysiewa się jesienią pod orkę przedzimową. Na glebach średnich nawóz fosforowy stosuje się jesienią, natomiast nawóz potasowy dzieli się tak, aby 50% składnika zastosować wiosną. Na glebach lżejszych nawozy fosforowe i potasowe wysiewa się wiosną. Przy uprawie na poplon, gdy słoma pozostaje na ściernisku, należy zastosować 2/3 dawki nawozów fosforowych, potasowych i magnezowych przewidzianych pod roślinę następczą.
• Azot: Na wytworzenie 1 tony nasion wraz z odpowiadającym mu plonem słomy gorczyce potrzebują około 50-55 kg azotu. Zwykle stosuje się na hektar 40-60 kg azotu. Na glebach cięższych nawożenie azotem wykonuje się jeszcze przed siewem gorczycy. Na glebach lżejszych dawki zaleca się zastosować pogłównie, w formie rozety, z uwagi na niebezpieczeństwo wymycia tego składnika. Przy pozostawieniu słomy na ściernisku, dodatkowo stosuje się 50-80 kg N/ha do mineralizacji resztek pożniwnych.
• Mikroelementy: Nawożenie mikroelementami można wykonać doglebowo lub dolistnie, przy czym ten drugi sposób jest bardziej efektywny i zaleca się go zarówno interwencyjnie, jak i prewencyjnie.

Siew Gorczycy

Siew na Ziarno

Gorczyca ma niewielkie wymagania termiczne, dlatego termin siewu gorczycy na ziarno może być bardzo wczesny, zbieżny z początkiem siewu zbóż jarych. Wczesny siew umożliwia silny rozwój rośliny. Zbyt późny siew, zwłaszcza po 20 sierpnia, może przyczynić się do kwitnienia zanim roślina zdąży wytworzyć silną rozetę, co wynika z silnej reakcji fotoperiodycznej i skutkuje spadkiem plonowania o przeszło 30%.

Siew wykonuje się po orce zimowej, do płytko spulchnionej i wyrównanej gleby. W przypadku gorczycy białej stosuje się rozstawę 20-40 cm i głębokość 2,5-3 cm. Gorczyca czarna i sarepska, o węższym pokroju, zaleca się siać w rozstawie 12-15 cm. Do siewu gorczycy białej na ziarno wysiewa się 8-12 kg nasion na hektar (dla zagęszczenia 100-150 roślin na m²). Dla gorczycy sarepskiej i czarnej, przy zagęszczeniu 150-200 roślin na m², ilość wysiewu nasion powinna wynosić 4,5-6 kg/ha. Ważne jest wykorzystanie kwalifikowanego materiału siewnego, co gwarantuje szybkie i wyrównane wschody oraz czystość odmianową.

Siew na Poplon (Międzyplon Ścierniskowy)

Gorczyca biała na poplon powinna być wysiewana do wilgotnej gleby od początku do połowy sierpnia, a optymalny termin siewu to 5-15 sierpnia. Siew przed 10 sierpnia lub zbyt późno (po 20 sierpnia) może spowodować mniejszy rozwój biomasy i jej gorszą jakość (zdrewnienie łodyg). Zalecana rozstawa to 10-15 cm. Siew czysty wymaga około 12 kg nasion na hektar, przy czym w przypadku opóźnionego siewu należy zwiększyć ilość do 20 kg/ha. Gorczyca jako poplon bywa stosowana w siewie czystym lub jako składowa mieszanki międzyplonowej, gdzie wystarczą już 2 kg nasion gorczycy (np. z facelią i gryką).

Ochrona Gorczycy

Skład botaniczny chwastów, choroby i szkodniki występujące w uprawie gorczycy są zbliżone do tych w rzepaku jarym lub ozimym, co wynika z przynależności do tej samej rodziny kapustowatych.

Odchwaszczanie

W przypadku uprawy gorczycy białej zachwaszczenie nie stanowi dużego problemu, natomiast gorczyca sarepska i czarna, uprawiane na lepszych glebach, są bardziej narażone na atak chwastów. Do najgroźniejszych chwastów dwuliściennych zalicza się komosę białą, marunę bezwonną, przytulię czepną, rumianek pospolity i rumian polny. Spośród gatunków jednoliściennych szczególną uwagę należy zwrócić na wieloletni perz właściwy i samosiewy zbóż.

Odchwaszczanie zasianej szerokorzędowo (30-40 cm) uprawy gorczycy można wykonywać mechanicznie (zwykle 2-3-krotnie), już na etapie przygotowania gleby. Do chemicznego zwalczania chwastów w gorczycy białej zarejestrowana jest niewielka grupa preparatów.

Choroby

Do najczęściej spotykanych chorób gorczycy należą kiła kapusty, czerń krzyżowych, mączniak rzekomy kapustnych, sucha zgnilizna kapustnych oraz mozaika rzepaku. Mozaika rzepaku, wywoływana przez wirus roznoszony przez mszyce, ogranicza rozwój i wzrost roślin, obniżając plon. Kiła kapusty może powodować znaczące straty w plonie i nagromadzenie materiału infekcyjnego w glebie. Czerń krzyżowych prowadzi do przedwczesnego zsychania łuszczyn i osypywania się nasion, co obniża plon.

Niechemiczna ochrona opiera się na metodach hodowlanych i agrotechnicznych, takich jak wczesny wysiew i izolacja uprawy od innych roślin kapustowatych. W przypadku, gdy metody niechemiczne nie przynoszą rezultatów, rozważyć można chemiczną ochronę, wybierając nowoczesne fungicydy niskiego ryzyka.

Szkodniki

Na gorczycy mogą żerować pchełki ziemne (pchełka czarna, smużkowana, falistosmuga), szkodniki glebowe (rolnice, pędraki, drutowce, lenie), mszyce i ślimaki. Największym zagrożeniem niezmiennie jest słodyszek rzepakowy, którego chrząszcze przegryzają pąki kwiatowe, oraz chowacz podobnik i pryszczarek kapustnik.

Podstawę prewencji stanowią metody hodowlane i agrotechniczne. Wybór odmian wcześnie zakwitających niweluje ryzyko wystąpienia słodyszka rzepakowego, zaś późno kwitnących - chowacza podobnika i pryszczarka kapustnika. Termin zwalczania chemicznego ustala się na podstawie monitoringu nalotów i liczebności szkodników, stosując preparaty zawierające acetamipryd, cypermetrynę lub tau-fluwalinat.

Zbiór Gorczycy na Ziarno

Zbiór gorczycy na nasiona przeprowadza się jednoetapowo kombajnem po osiągnięciu przez rośliny pełnej dojrzałości. Do wyrównania i przyspieszenia dojrzewania można przeprowadzić desykację, kiedy połowa nasion ma kolor żółty, a po 5-7 dniach wykonać zbiór. Gorczyca biała charakteryzuje się łuszczynami dość odpornymi na pękanie, co ułatwia zbiór jednoetapowy.

W przypadku gorczycy czarnej i sarepskiej łuszczyny po dojrzeniu nasion mają tendencję do pękania. Dlatego dla tych gatunków zaleca się zbiór dwuetapowy. Pierwszym etapem jest koszenie w pokos, gdy łuszczyny po zżółknięciu zaczynają przybierać kolor brunatny, a nasiona żółknąć. Drugi etap to zbiór kombajnem wyposażonym w podbieracz, wykonywany po upływie około 5-7 dni.

Zebrane nasiona wymagają szybkiego dosuszenia, co zapobiega ich psuciu się oraz utracie wartości technologicznej i handlowej.

Gorczyca Jako Poplon Ścierniskowy

Uprawa gorczycy białej na poplon (międzyplon ścierniskowy) jest w Polsce bardzo częstym wyborem ze względu na jej szybki wzrost, silne właściwości fitosanitarne i korzystny wpływ na strukturę gleby. Gorczyca szybko wytwarza dużą biomasę, jest doskonałym nawozem zielonym i cennym pożytkiem pszczelim.

Zalety Gorczycy jako Poplonu:

• Poprawa struktury gleby: System korzeniowy gorczycy spulchnia i przewietrza glebę, rozluźnia ją i często porównuje się jego działanie do efektu uzyskiwanego po orce lub głęboszowaniu. Chroni glebę przed erozją oraz wymywaniem składników pokarmowych, w tym azotu i siarki.
• Działanie fitosanitarne: Gorczyca ogranicza rozwój nicieni i chorób odglebowych, takich jak kiła kapusty czy fuzarioza. Szczególnie cenne są odmiany o właściwościach mątwikobójczych (np. Barka, Concerta, Litember, Maryna, Martigena, Metex, Radena, Rota, Sirola, Tango), które mogą zmniejszyć liczebność nicieni w glebie o 30-50%, a w sprzyjających warunkach nawet o 90%. Stosowanie gorczycy mątwikobójczej jest szczególnie zalecane na stanowiskach o krótkiej rotacji buraków i w zmianowaniu z rzepakiem.
• Naturalne nawożenie: Gorczyca gromadzi azot i inne składniki pokarmowe, które po przyoraniu trafiają z powrotem do gleby. Przyorana jako zielony nawóz, w sprzyjających warunkach potrafi dostarczyć biomasy o wartości porównywalnej ze średnią dawką obornika (około 20 ton obornika). Pomaga ograniczyć straty azotu mineralnego z gleby (15-20 kg N/ha rocznie).
• Zwalczanie chwastów: Szybko rozwijająca się masa zielona gorczycy zacienia glebę i ogranicza rozwój chwastów. Wydzielane przez nią substancje aktywne mają działanie alleopatyczne, hamując kiełkowanie i wzrost niektórych gatunków chwastów, np. chwastnicy jednostronnej.

Międzyplon ścierniskowy, którego elementem jest gorczyca, należy zniszczyć przed etapem pełni kwitnienia (mniej więcej do końca października). Gorczyca wymaga płytkiego przyorania (20-25 cm), gdyż jedynie mikroorganizmy tlenowe są w stanie przekształcić biomasę w dostępne roślinom składniki roślinne. Wcześniej zielona masa musi być rozdrobniona, do czego bardzo dobrze nadaje się brona talerzowa. Taki sposób uprawy istotnie zwiększa plony korzeni i liści buraków, a także plon biologiczny i technologiczny, co zostało dowiedzione w badaniach RZD SGGW w Żelaznej.

Gorczyca jako poplon w siewie czystym może powodować zbrylenie i przesuszenie gleby, dlatego warto rozważyć siew w mieszankach.

Gorczyca Jako Mulcz

Coraz częściej gorczyca jest uprawiana jako mulcz i pozostawiana na zimę, zwłaszcza w uprawie konserwującej glebę. Ten system poprawia strukturę gleby, zmniejsza zlewność i reguluje stosunki wodne poprzez usprawnienie podsiąku kapilarnego i ograniczenie parowania z powierzchni pola. Poprawa uwilgotnienia sprzyja równomierznym wschodom roślin.

Na terenach pagórkowatych mulczowanie znacznie ogranicza nasilenie erozji wodnej i wietrznej (o 95% mniejsze w stosunku do pól z tradycyjną uprawą płużną), co przyczynia się do zmniejszenia strat fosforu. Pozostawienie masy międzyplonu na powierzchni pola stwarza dobre warunki do rozwoju dżdżownic, co poprawia właściwości fizyczne wierzchniej warstwy gleby i przyspiesza przemiany materii organicznej.

W uprawie gorczycy jako mulcz powinna być ona wysiana do połowy września w ilości około 20 kg/ha. Nie należy obawiać się, że gorczyca pozostawiona na zimę przezimuje i będzie problemem na wiosnę - nawet podczas łagodnych zim kilkudniowe mrozy powodują przemarznięcie i obumieranie roślin.

tags: #brona #talerzowa #gorczyca