Maszyny uprawowe i historia rodzinna: od brony do wspomnień z Wilna

W kontekście rolnictwa, brona to narzędzie uprawowe służące do spulchniania i rozdrabniania roli. Jest to jeden z podstawowych zabiegów agrotechnicznych, znany od wieków i ewoluujący wraz z postępem technologicznym. Współczesne maszyny rolnicze są znacznie bardziej zaawansowane niż ich pierwowzory, ale cel pozostaje ten sam: przygotowanie gleby pod zasiew i zapewnienie optymalnych warunków dla wzrostu roślin.

Rodzaje bron i ich zastosowanie

Brona talerzowa

Talerzowanie to uzupełniający zabieg uprawowy roli, wykonywany za pomocą brony talerzowej. Jego celem jest pocięcie wierzchniej warstwy roli oraz częściowe (w stopniu mniejszym niż w przypadku pługa) jej obrócenie. Brony talerzowe służą także do pocięcia i płytkiego przykrycia darni i resztek pożniwnych. Stosuje się je na przykład w uprawie łąk i pastwisk do odsłonięcia gleby przez częściowe zniszczenie darni. Mogą również zastępować podorywkę jako uprawka pożniwna, a także służyć do rozcinania skib po orce oraz przykrywania nawozów zielonych.

Włóka łąkowo-polowa

Włóka łąkowo-polowa (brona) to maszyna rolnicza działająca powierzchniowo, używana wczesną wiosną do spulchniania wierzchniej warstwy gleby, szczególnie w warunkach nadmiernej wilgotności, kiedy to uniemożliwia ona stosowanie bardziej agresywnie działających maszyn rolniczych. Dzięki włóce można usunąć skorupę powstałą na wierzchniej warstwie skib (włókowanie odbywa się bardzo wczesną wiosną) oraz wygładzić pole. Zapobiega to nadmiernemu parowaniu gleby z jej głębszych warstw. Zabieg ten wykonuje się przed siewem. Dzięki włókowaniu, gleba łatwiej traci wilgotność z wierzchnich warstw oraz szybciej się nagrzewa, co przyspiesza termin siewu. Nowoczesne włóki posiadają dwustronne elementy robocze.

Agregat uprawowy

Agregat uprawowy to maszyna rolnicza służąca do kompleksowego rozdrabniania i spulchniania roli. Najczęściej jest ona połączeniem takich maszyn jak kultywator, brona i glebogryzarka. Agregaty bierne przeznaczone są do przedsiewnego doprawiania gleb po orce, jak również po bezorkowej uprawie gleby wykonanej drapaczami lub maszynami aktywnymi. Najczęściej są wyposażone w kilka rzędów zębów, które są zamocowane do ramy, wymienną stópkę, wał Packera, wał rurowy albo wał gumowy, trzypunktowy układ zawieszenia oraz boczne osłony. Agregat bierny to maszyna rolnicza mogąca pracować solo lub w połączeniu z siewnikiem. Agregat uprawowo-siewny, łączący w sobie również siewnik pneumatyczny, doskonale sprawdza się na lżejszych glebach.

Agregat ścierniskowy

Agregat ścierniskowy składa się najczęściej z kultywatora, zębów, talerzy i jednego lub kilku wałów rurowych. Do poprzecznych elementów konstrukcyjnych ramy mocowane są zęby robocze. Dzięki wysokiemu prześwitowi i dużym odstępom pomiędzy zębami roboczymi agregat może pracować na polach o dużej pozostałości roślinnej. Szeroko tnące podcinacze są tak skonstruowane, że podcinają całą powierzchnię gleby, na której maszyna pracuje. Rozmieszczone za nimi wklęsłe talerze wyrównują powierzchnię pola. Wał rurowy umieszczony za talerzami służy do optymalnego ustawienia głębokości pracy agregatu i powtórnego ugniecenia gruntu.

Historia i ewolucja bron

Brona jako narzędzie uprawowe do spulchniania i rozdrabniania roli jest używana najczęściej po orce do rozdrabniania roli lub po zasiewie w celu przykrycia materiału siewnego cienką warstwą rozdrobnionej gleby. Była napędzana (ciągnięta) przy pomocy ciągnika lub konia.

• Brony drewniane - były to kratownice z listew drewnianych z nabijanymi stalowymi zębami. Stosowane były jako brony ciągnione przez konie lub woły, pojedynczo lub w zespołach po dwie. Pierwotnie brony drewniane były wykonywane bez użycia części metalowych.
• Brony zygzakowe - rodzaj kratownicy o wymiarach około 1 x 1 m, wykonanej z płaskowników stalowych o przekroju 8 x 25 mm. Na każdym skrzyżowaniu płaskowników umieszczony jest ząb z zaostrzonego pręta o przekroju 15 x 15 mm i długości około 170 mm. Płaskowniki poprzeczne wygięte faliście powodują, że zęby drugiego rzędu są przesunięte względem zębów pierwszego rzędu.
• Brony sprężynowe (sprężynówki) - zespół sprężyn płaskich, wygiętych łukowato, zakończonych małymi radełkami, umieszczonych na dwukołowym podwoziu lub na metalowych sankach.
• Brony talerzowe (historyczne) - zespół wklęsłych tarcz podobnych do talerza (stąd nazwa), osadzonych na wspólnej osi, wsparty dodatkowo na prostym podwoziu. Działanie podobne było do działania pługa, a obracające się tarcze kroiły glebę i odwracały ją, stąd zabieg nazywany jest talerzowaniem.

Przykładem zastosowania brony w tradycyjnym rolnictwie może być scena siewu, podczas której rolnik, taki jak Jan z opisu, wyszedł w pole z płócienną, koloru nieba, sakwą do siewu, przewieszoną przez ramię i pełną ziarna. Lewą ręką przytrzymywał otwór sakwy, a prawą, przystając co trzy kroki, czerpał z niej po garści zboża i zgrabnym, półkolistym ruchem rzucał je przed siebie. Za nim, powoli sunęła brona, popychana trzaskaniem z bicza, wciskająca w ziemię nasiona tym samym rytmem miarowym, powolnym, jak gdyby kierowana wolą świadomą. Długotrwałe deszcze opóźniły jesienną siejbę; w sierpniu jeszcze mierzwiono zaorane już od dawna pola; czarne, oczyszczone z chwastów zagony czekały już tylko na siew, aby wydać pszenicę i żyto po owsie i koniczynie w trójpolowym płodozmianie. Czas naglił, chociażby ze względu na obawę rychłych mrozów, które mogły ściąć ziemię po tak długich ulewach. Wszędzie odbywała się siejba; w odległości trzystu metrów na lewo inny rolnik obsiewał swoje pole, dalej jeszcze inny, na prawo - jeden, drugi, trzeci, widnieli na tle niknącej perspektywy przestrzennej. Drobne czarne sylwetki, a dalej punkciki już tylko, zaledwie dostrzegalne, zlewające się z ogólnym morzem płaszczyzny. Wszyscy oni szli tym samym krokiem, tym samym rytmicznym ruchem ciskali w ziemię ziarno, niby strumień życiodajny.

Życie wiejskie i osobiste wspomnienia

Dzieciństwo w Wilnie i na Kresach

Niniejszy tekst zawiera również osobiste wspomnienia i refleksje dotyczące życia na Kresach w końcu XIX wieku. Autorka, urodzona w Wilnie 27 czerwca (9 lipca) 1889 roku w domu należącym do jednoty kalwińskiej, wychowana została w Kościele katolickim. Jej dziadek, Stanisław hr. Puttkamer, był długoletnim kuratorem zgromadzenia kalwinów żmudzkich i litewskich. Rodzina Puttkamerów, choć szlachecka, nie zawsze cieszyła się wielką fortuną. Po śmierci pradziada, nieduży majątek Bolcieniki-Brażelce, będący własnością Puttkamerów od roku 1723, został obciążony eksdywizją. Matka autorki, panna z dużego dworu, wnosząc posag, przyczyniła się do kupna Korelicz z czterema folwarkami w 1890 roku, majątku uznawanego za "złote jabłko" na Nowogródzkiem. Okolice te, będące dawną własnością Pociejów, a potem alodium radziwiłłowskim, stanowiły część ziem rozgrabionych przez kupców moskiewskich.

Atmosfera na Litwie po powstaniu 1863 roku była trudna. Społeczeństwo, zgniecione represjami, żyło w mroku i surowości. Wilno, choć miasto pełne zabytków, nie oferowało łatwego dostępu do kultury i nauki dla wszystkich. Estetyczne instynkty u szerokiego ogółu były w zaniku, a przywiązanie do tradycji wydawało się zdrożne. Ojciec autorki, pomimo zdolności i dobrego pochodzenia, borykał się z problemami finansowymi i brakiem możliwości rozwoju kariery adwokackiej, doktorskiej czy inżynierskiej w małych prowincjonalnych miastach. Cierpiał na brak równowagi duchowej, a jego plany często pozostawały niezrealizowane z powodu braku pracowitości w nudnych przedsięwzięciach.

Życie rodzinne i społeczne

Pierwsze wspomnienia autorki łączą się z przeprowadzką w Niżynie i pobytami w Czernihowie, gdzie chorowała z powodu prymitywnych pojęć niani o higienie. Później rodzina osiedliła się w Wilnie. Opisuje ona życie towarzyskie Wilna około 1894 roku jako liczne, świetne i bawiące się. Matka autorki aktywnie uczestniczyła w tym życiu, a otwarte domy wielu znajomych i krewnych sprawiały, że w czasie karnawału często odbywały się równolegle dwa bale prywatne. Wśród prominentnych rodzin wymieniani są Tyszkiewiczowie. Autorka wspomina także o perypetiach miłosnych, jak np. Józefa Potockiego, który zakochał się w Ninie Wereszczakównie.

Wspomnienia z dzieciństwa obejmują również zabawy z rodzeństwem w parku dereszewickim i doroczne podróże końmi do Barbarowa, rezydencji pradziadostwa Horwattów, gdzie wszyscy spali na sianie pokrytym dywanami. Autorka zauważa, że jej matka mało dbała o własną przeszłość, ale na obczyźnie często opowiadała o warunkach, w których wyrosła, być może pod wpływem tęsknoty. Dziadkowie autorki cenili związek synowej z dużą i oświeconą rodziną, pomimo że małżeństwo jej rodziców nie było szczęśliwe. Ojciec, postrzegany przez babkę jako niepoprawny fantasta, spędzał noce na grze w karty i przyjaźnił się z wileńską "złotą młodzieżą". Przeciwwagę stanowiła matka, której oddanie i zasługi wobec męża ratowały go od zguby.

Po ślubie w Warszawie, rodzice autorki mieszkali w Słonimiu, podróżowali na Kaukaz i Krym, a po jej urodzeniu spędzili zimę w Petersburgu i dwa lata w Niżynie i Czernihowie. Ojciec bezskutecznie starał się o koncesję budowlaną na Kaukazie. Te wspomnienia, choć fragmentaryczne, tworzą obraz życia rodziny szlacheckiej na Kresach na przełomie wieków, zmagającej się z wyzwaniami ekonomicznymi i społecznymi, jednocześnie zachowującej świadomość swojego dziedzictwa i tradycji.

tags: #brona #uprawowa #grozis #wikipedia