Ciągnik Półgąsienicowy C4P – Polska Konstrukcja Artyleryjska

W okresie międzywojennym pojazdy o napędzie półgąsienicowym zyskały dużą popularność w armiach świata, zapewniając dobrą mobilność w terenie przy niższych kosztach niż pojazdy gąsienicowe. Znajdowały one zastosowanie przede wszystkim jako ciągniki artyleryjskie. W Polsce początkowo wykorzystywano francuskie pojazdy półgąsienicowe Citroën-Kegresse.

W latach trzydziestych XX wieku, w Biurze Badań Technicznych Broni Pancernych (BBT BP) w Warszawie, pod kierownictwem inż. E. Habicha, opracowano własne konstrukcje tego typu. Jedną z nich był samochód półgąsienicowy wzór 34, który wszedł do produkcji seryjnej. Był to pojazd pochodzący od 2,5-tonowej ciężarówki Polski FIAT-621L, produkowanej w Polsce na włoskiej licencji od 1932 roku. Najbardziej znaną i kluczową wersją tego pojazdu był ciągnik półgąsienicowy oznaczony jako C4P, dedykowany dla jednostek artylerii motorowej.

Konstrukcja i Rozwój Samochodu Wz. 34

Konstrukcja samochodu półgąsienicowego wzór 34 (nazywanego przed wojną również „samochodem kołowo-gąsienicowym”) wykorzystywała liczne części seryjnej ciężarówki Polski FIAT-621L, co ułatwiało unifikację i logistykę. Niektóre z tych części były zmodyfikowane lub wzmocnione. Wykorzystano między innymi skróconą i wzmocnioną ramę ciężarówki, jej silnik oraz zmodyfikowaną kabinę kierowcy. Przednia oś została wzmocniona, a w układzie napędowym dodano terenowy reduktor i zmieniono przełożenia skrzyni biegów.

Główną modyfikacją w stosunku do bazowej ciężarówki było zastąpienie tylnej osi mechanizmem gąsienicowym. Układ ten wzorowano na konstrukcjach francuskich oraz częściowo na zawieszeniu czołgu Vickers E. Zastosowano w nim nowoczesne gąsienice bezsworzniowe o szerokości 300 mm konstrukcji gumowo-stalowej, opracowane przez inż. L. Białkowskiego. Mechanizm gąsienicowy składał się z wahaczowo-rolkowego systemu prowadzenia gąsienic. Napęd przenoszony był przez tylny most na sztywno zawieszone koła zębate. Dwukołowy wózek jezdny zawieszony był na wahaczu dźwigniowym, osadzonym na osi, resorowanej resorami półeliptycznymi. Na tylnym końcu wahacza zamocowane było jezdne koło napinające. Wcześniejsze i późniejsze pojazdy różniły się kształtem wahacza. Na górze wahacza znajdowała się rolka podtrzymująca gąsienicę. Przednia oś pojazdu spoczywała na resorach półeliptycznych z amortyzatorami hydraulicznymi.

Seria próbna pojazdów wzór 34 została wypuszczona na początku 1935 roku. Produkcja seryjna rozpoczęła się w 1936 roku w Państwowych Zakładach Inżynierii (PZInż) w Czechowicach (Ursus) pod Warszawą, i trwała do 1938 roku. W toku produkcji samochód był dalej ulepszany przez Biuro Studiów PZInż. Do wybuchu wojny zbudowano około 400 pojazdów w kilku wersjach, z czego co najmniej 80 stanowiły ciągniki artyleryjskie C4P.

Ciągnik Artyleryjski C4P - Specjalistyczne Wersje

Ciągnik artyleryjski C4P jest najlepiej znaną wersją samochodu półgąsienicowego wzór 34. Należy zaznaczyć, że w niektórych publikacjach samochody wz. 34 są błędnie nazywane C4P; oznaczenie to nosiły jedynie ciągniki. Zbudowano co najmniej 80 ciągników C4P w kilku odmianach, w tym 15 przebudowano z samochodów wz. 34. Wszystkie wersje ciągników, w tym wczesne, miały taką samą krótką ramę podwozia.

Ciągniki dla Artylerii Ciężkiej

Przeznaczone do holowania ciężkich dział 120 mm wz. 1878/09/31 oraz próbnie armat 105 mm. Charakteryzowały się krótką ramą nośną z siodłowym zaczepem dla ogona działa. Budowano je w dwóch seriach:

• Wczesna produkcja: miały odkrytą kabinę kierowcy, nad którą rozpinany był brezentowy dach. Za dwoma przednimi siedzeniami znajdowała się poprzeczna ławka dla czterech żołnierzy obsługi działa, siedzących tyłem do kierunku jazdy.
• Późna produkcja: miały zamkniętą drewniano-stalową kabinę kierowcy, zbliżoną do kabiny samochodu PF-621. Różniły się też innymi detalami od wczesnych pojazdów, w tym nowszym wahaczem zawieszenia.

Ciągniki dla Artylerii Lekkiej

Służyły do holowania armat polowych 75 mm wz. 1897 (Schneider) i haubic 100 mm wz. 14/19P (Skoda) wraz z jaszczami. Te ciągniki należały do nowszej produkcji, posiadały zamkniętą kabinę oraz dłuższą skrzynię ładunkową. Za kabiną znajdowały się dwie ławki wzdłuż burt, każda dla trzech żołnierzy; siódmy żołnierz mógł siedzieć między ławkami, tyłem do kierunku jazdy. Pod ławkami, zwłaszcza z tyłu ciągnika, znajdowały się pojemniki, prawdopodobnie na wyposażenie.

Ciągniki dla Artylerii Przeciwlotniczej

Wersja ta miała odkrytą kabinę i długą skrzynię. Za przednimi siedzeniami umieszczone były wzdłuż burt dwie ławki, każda dla dwóch żołnierzy. Siódmy żołnierz miał miejsce między ławkami. Z tyłu ciągnika znajdował się przedział transportowy, nakryty brezentowym dachem, który mógł być rozciągnięty również nad przedziałem załogi. Dwa koła zapasowe były przewożone po bokach maski silnika. Ciągniki te holowały działa przeciwlotnicze 75 mm wz. 36 St. Na ciągniku przewożono 8 skrzyń nabojowych (po 4 naboje) oraz 3 skrzynie z zapalnikami (w przypadku ciągników przyczep amunicyjnych) lub 2 skrzynie z zapalnikami (po 32 w każdej) i 1 skrzynię z przyborami (w przypadku ciągników dział).

Inne Wersje Samochodu Półgąsienicowego Wz. 34

Podwozie wzór 34 stało się bazą dla wielu pojazdów specjalistycznych, wykorzystywanych przez różne formacje Wojska Polskiego i służby cywilne:

• Wersja ciężarowa: podstawowa wersja miała zamkniętą kabinę kierowcy, długą ramę podwozia i długą skrzynię ładunkową. Służyła jako terenowa ciężarówka.
• Samochód warsztatowy: dość powszechny wariant ze średnią długością ramy podwozia. Boczne ściany nadwozia były odchylane. Wyposażony był w specjalistyczny sprzęt naprawczy.
• Ambulans: zamknięte stalowe nadwozie, mogące przewozić ośmiu chorych siedzących na miękkich kanapach, a po ich rozłożeniu - czterech na noszach (w dwóch poziomach). Około 50 sztuk było używanych przez Polski Czerwony Krzyż.
• Wersja „lot” (lub C4P „lot”): skrócona wersja, przeznaczona dla obsługi naziemnej lotnictwa do holowania samolotów. Co najmniej dwa pojazdy tej wersji posiadał 16. pułk.
• Wersja szynowa: samochody półgąsienicowe wzór 34 z rolkami do jazdy po szynach. Mogły być instalowane na standardowym pojeździe i były napędzane własnymi gąsienicami. Dwa takie samochody przydzielano do każdego pociągu pancernego jako czołówka naprawcza.
• Wóz strażacki: wariant używany m.in. przez Straż Pożarną we Lwowie.

Charakterystyka Techniczna Ciągnika C4P

Poniższa tabela przedstawia podstawowe dane techniczne ciągnika C4P:

Pierwsze założenia dotyczące ciągnika dla oczekiwanych przez Wojsko Polskie 75-mm armat przeciwlotniczych o masie 3,5 t powstały już w 1935 roku. Ciągnik miał mieć zdolność przewożenia przynajmniej części załogi i amunicji, rozwijać prędkość do 40 km/h (inne dane: 30-35 km/h), holując działo o masie 3,2-4 t. Średni dobowy dystans, jaki miał pokonywać oczekiwany pojazd, przyjęto na 100 km (w skrajnych przypadkach 200).

Wobec tak postawionych warunków istniejący już wtedy ciągnik C4P w wersji przeznaczonej dla armat 120 mm i haubic 155 mm uznano za nieodpowiedni dla artylerii przeciwlotniczej. Powodem była przede wszystkim słaba moc silnika, niewystarczająca prędkość oraz nieodpowiednia konstrukcja zaczepu działa. Próby techniczne ciągników artylerii przeciwlotniczej armat 75 i 40 mm odbyły się w dniach 21-24 września 1936 roku. Podczas rajdu, dwa ciągniki C4P, obciążone 1200 kg balastem, osiągnęły około 25 km/h na szosie oraz około 15 km/h w terenie. Stwierdzono jednak, że pojazdy te są zbyt lekkie do holowania armaty 75 mm, a ich ciężar powinien oscylować w granicach 4000 kg. Komisja skłaniała się do zastosowania ciągnika w pełni gąsienicowego, jako bardziej odpowiedniego dla trudnego terenu.

Służba i Zastosowanie Bojowe

Od końca 1936 roku ciągniki C4P wprowadzano na wyposażenie 1. Pułku Artylerii Motorowej (1. pamot) w Stryju, zastępując francuskie ciągniki Citroën-Kegresse P14 i P17. 1. pamot był jednostką istniejącą w czasie pokoju, a według etatu z 1938 roku, składał się z dywizjonu lekkiego (2 baterie armat 75 mm i bateria haubic 100 mm) oraz dywizjonu ciężkiego (2 baterie armat 120 mm).

W 1939 roku, na bazie 1. pamot, zorganizowano trzy dywizjony artylerii motorowej (dam):

• 16. dam: Przydzielony do 10. Brygady Kawalerii, był to dywizjon artylerii lekkiej. Posiadał 18 ciągników C4P, które holowały 4 armaty polowe 75 mm wz. 1897 (Schneider) i 4 haubice 100 mm wz. 14/19P (Skoda), wraz z jaszczami. Wszystkie działa miały ogumione koła. Dywizjon ten brał istotny udział w intensywnych walkach na południu Polski. Po ponad 2 tygodniach walk, 19 września, 10. Brygada otrzymała rozkaz przekroczenia granicy węgierskiej, gdzie zdała całe wyposażenie, włącznie z działami i ciągnikami.
• 2. dam: Przydzielony do Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej, był to również dywizjon artylerii lekkiej.
• 6. dam: Dywizjon artylerii ciężkiej dla Armii „Łódź”. Posiadał trzy baterie starych armat 120 mm wz. 1878/09/31 (po 4 działa). Dywizjon ten toczył walki od 13 września w okolicach Zamościa. Nowo ujawnione zdjęcia potwierdzają, że dywizjon ten posiadał ciągniki C4P z krótką skrzynią (wraz z armatami 120 mm na dużych kołach Michelin DS), wbrew wcześniejszym informacjom o używaniu ciągników Citroën-Kegresse P14.

W Artylerii Przeciwlotniczej i Inne Zastosowania

Oprócz artylerii polowej, ciągniki C4P używane były także w artylerii przeciwlotniczej. W istniejącym przed wojną 1. Pułku Artylerii Przeciwlotniczej co najmniej 18 ciągników C4P służyło do ciągnięcia nowoczesnych armat plot 75 mm wz. 36 St. Podczas mobilizacji wszystkie te armaty wraz z ciągnikami trafiły do 11. Dywizjonu Artylerii Przeciwlotniczej (11. daplot), który miał trzy czterodziałowe baterie i był przeznaczony dla Obrony Warszawy. Ostatecznie, 19 września, 11. daplot wraz z pozostałością wojsk przeszedł granicę węgierską. Ciągniki C4P były również wykorzystywane do ciągnięcia reflektorów przeciwlotniczych, agregatów prądotwórczych oraz nasłuchowników Goertza w Batalionie Elektrotechnicznym w Nowym Dworze Mazowieckim.

Samochody półgąsienicowe wzór 34 znalazły szerokie zastosowanie jako terenowe ciężarówki oraz w wariantach specjalistycznych. Były używane w oddziałach saperskich (jako wozy sprzętowe lub do holowania przyczep) oraz przez saperów kolejowych (jeden na kompanię). W kompaniach czołgów lekkich Vickers i 7TP używano po dwa samochody wz. 34 jako wozy sprzętowe. Dwa samochody wzór 34 na prowadnicach szynowych przydzielono do każdego pociągu pancernego jako czołówka naprawcza.

Od lata 1937 roku samochodów wzór 34 używano w 10. Brygadzie Kawalerii do przewozu drużyn strzeleckich. Były one wykorzystywane podczas zajęcia Zaolzia w 1938 roku, ale prawdopodobnie zostały wycofane z Brygady w 1939 roku.

Ewolucja Kół Artyleryjskich

Początkowo, do 1937 roku, działa w artylerii motorowej używane były ze zwykłymi drewniano-stalowymi kołami do ciągu konnego, co ograniczało prędkość holowania do zaledwie 7 km/h. W celu zwiększenia prędkości stosowano tzw. „wrotki” - wózki z ogumionymi małymi kółkami, podkładanymi pod koła armat. Rozwiązanie to szybko okazało się niefunkcjonalne, gdyż ładowanie i rozładowywanie armat było kłopotliwe i czasochłonne. Od 1937 roku wszystkie armaty o ciągu motorowym (75 mm, 100 mm i 120 mm) otrzymały ogumione koła z oponami Michelin DS, wypełnionymi gąbczastą masą, co pozwalało na holowanie z prędkościami do 35 km/h.

tags: #ciagnik #c4p #ciezkiej #artylerii