Pojazd znany jako ciągnik Papaj to regionalna nazwa dla ciągnika SAM, czyli samoróbki rolniczej. Jest to autarkiczny pojazd, przeważnie samochód, motocykl lub ciągnik wykonany samodzielnie lub w warsztacie. Konstrukcje te są zazwyczaj tworzone w jednym egzemplarzu, rzadziej w małych seriach, stanowiąc odpowiedź na niedostatki w zaopatrzeniu indywidualnych gospodarstw rolnych. Powstają one przez gruntowną przeróbkę seryjnego pojazdu lub zbudowanie od podstaw. W Polsce pojazd marki „SAM” jest, w myśl ustawy Prawo o ruchu drogowym, pojazdem zbudowanym przy wykorzystaniu nadwozia, podwozia lub ramy, konstrukcji własnej. W ich budowie wykorzystuje się wiele podzespołów pojazdów seryjnych. Nazwa „SAM” wywodzi się od popularnego w latach 50. XX wieku określenia „samochód SAM”, oznaczającego samodzielnie zbudowany pojazd.
Charakterystyka Ciągnika ES
Wśród samoróbek rolniczych można znaleźć różnorodne konstrukcje, a jedną z nich jest ciągnik ES, często określany jako „Papaj”. Taki traktorek, wyposażony w silnik ES 7, jest jednostką uważaną za niezniszczalną, zdolną do uruchomienia nawet w największe mrozy. Jego napęd tylny pochodzi z UAZ-a, podobnie jak skrzynia biegów i reduktor, oferujące zarówno biegi wolne, jak i szosowe. Traktorek ten posiada rozrusznik, co umożliwia uruchamianie na przycisk lub za pomocą korby. Sterowanie pługiem jest hydrauliczne (góra-dół), a oświetlenie obejmuje przód i tył.
Traktorek ES jest zbudowany solidnie i bardzo dobrze sprawdza się w pracach przy odśnieżaniu, co jest możliwe dzięki wolnym biegom terenowym. Wyposażenie często obejmuje nowy akumulator, alternator, łańcuchy na tylne koła oraz nowe opony z przodu. W budowę takiego traktora i jego udoskonalenia właściciele zazwyczaj wkładają mnóstwo pieniędzy i czasu, co świadczy o ich zaangażowaniu i pasji do mechaniki.
Historia i Rozwój Ciągników SAM w Polsce
Konstrukcje typu SAM, w tym tak zwane Papaje, są użytkowane w wielu krajach, np. w Czechach, na Słowacji, na Ukrainie, w Chinach, a jednostkowo także w Niemczech czy Stanach Zjednoczonych. W Europie, zwłaszcza po zakończeniu II wojny światowej, budowano SAM-y na bazie adaptacji samochodów-furgonów, odcinając tył pojazdu, dokładając drugą skrzynię biegów i montując większe koła z rolniczym ogumieniem.
W Polsce pierwsze ciągniki typu SAM pojawiły się po zakończeniu II wojny światowej. Bazowały one na częściach pozostawionych lub porzuconych pojazdów wojskowych, takich jak Dodge, Willys, a nawet motocykle. Po ich wyeksploatowaniu były likwidowane, dlatego trudno dziś spotkać maszynę zbudowaną przed 1950 rokiem. W późniejszych dekadach wykorzystywano głównie silniki rolnicze, części i podzespoły od różnych pojazdów, w tym maszyn rolniczych, części ciągnikowe i motocyklowe. Rzadko stosowano części fabrycznie nowe.
Duży rozwój wytwórczości pojazdów autarkicznych nastąpił w latach 60. XX wieku, a apogeum ich rozwoju przypadło na lata 70. i 80. XX wieku. Na przykład w 1984 roku indywidualni rolnicy wykupili 94% polskiej produkcji silników rolniczych małej mocy, z czego większość przeznaczono do budowy SAM-ów. Przyczyną zapotrzebowania na samopały były m.in. działania władz PRL - torpedowanie udanych konstrukcji rodzimych (np. Ursus „U”) przy jednoczesnym fatalnym przygotowaniu produkcji licencyjnej (Massey Ferguson).
Twórcy i Rozmieszczenie
Ciągniki SAM były budowane najczęściej przez lokalnych rzemieślników (często na bazie dawnych zakładów kowalskich), a także przez chłopów na własny użytek lub dla sąsiadów. Najpłodniejsi wytwórcy, utrzymujący się z budowy samopałów, zbudowali w ciągu swej działalności po około trzysta pojazdów. Do znanych twórców należeli m.in. Józef Mucha z Tarnowa czy Tadeusz Ząbek z Łącka.
W latach 80. XX wieku w Polsce użytkowano, według różnych źródeł, od 30 do 100 tysięcy maszyn. Z wyjątkiem Podhala i okolic Krosna, nie były to pojazdy nigdzie rejestrowane. Po 1989 roku, w warunkach dalszych niedostatków ekonomicznych na wsi, produkcja nie ustała. Zaczęto wtedy w większej mierze stosować części od zagranicznych producentów. Kres masowej budowie pojazdów autarkicznych położył atrakcyjny finansowo import używanych ciągników z zagranicy. Dziś SAM-y są nadal eksploatowane, a po roku 2000 przesunęły się one do gospodarstw użytkujących wcześniej tylko siłę zwierząt pociągowych lub nieposiadających żadnej takiej siły.
Rozkład zjawiska eksploatacji SAM-ów na mapie Polski pokrywa się z obszarami o najbardziej rozdrobnionym rolnictwie. Najwięcej eksploatowano ich na południu kraju, zwłaszcza na podgórzach, a najmniej w Polsce zachodniej (miejscami było to zjawisko tam nieznane). Regionami o znacznym wykorzystaniu samopałów były Małopolska i Polska centralna, w tym Radomskie.
MAZ 535/537: Jak Amerykanie Stworzyli Super Traktor ZSRR – Dokumentalny
Aspekty Prawne i Zainteresowanie Kulturalne
Obecnie ciągniki „SAM” są wykorzystywane głównie w rolnictwie i ogrodnictwie, najczęściej bez homologacji i rejestracji. Stąd nie są dopuszczone do ruchu drogowego po drogach publicznych. Rejestracja pojazdu typu SAM wymaga specjalnych badań technicznych. W Polsce zakres badań umożliwiających dopuszczenie do ruchu określa rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 22 października 2004 r. (Dz.U. nr 238, poz. 2395).
Zainteresowanie samopałami wśród etnologów i turystów w Polsce datuje się od lat 70. XX wieku. Pierwszą publiczną prezentacją SAM-ów była wystawa ciągników chłopskich w Czorsztynie w 1973 roku. Największą polską kolekcją SAM-ów dysponuje Muzeum Wsi Radomskiej w Radomiu, co świadczy o ich kulturowym znaczeniu jako elementu dziedzictwa wiejskiego rzemiosła i zaradności.