Ciągnik jednoosiowy, potocznie zwany „jednoosiówką” lub „dzikiem”, to specyficzny rodzaj maszyny rolniczej, charakteryzujący się jedną osią. Jego głównym zadaniem jest ułatwianie pracy w gospodarstwach rolnych, sadowniczych, a zwłaszcza leśnych, gdzie często pracuje w trudnych warunkach terenowych.
Geneza powstania i pierwsze modele
Konieczność ułatwienia pracy w rozwijających się w latach 50. XX wieku gospodarstwach leśnych doprowadziła do zapotrzebowania na specjalistyczne maszyny. W odpowiedzi na te potrzeby, Wrocławskie Biuro Konstrukcyjne Przemysłu Maszynowego Leśnictwa otrzymało zlecenie opracowania konstrukcji uniwersalnego ciągnika do pracy w terenie leśnym. Głównym projektantem był inż. Tomasz Pacyński, a jego współpracownikiem inż. Stanisław Goriaczko. Projektanci zdecydowali się na zastosowanie dwusuwowego silnika spalinowego z Wytwórni Sprzętu Mechanicznego „Polmo” w Bielsku-Białej, typu S-82, o mocy około 8 KM. Silnik ten był gaźnikowy, chłodzony powietrzem, o pojemności skokowej 343 cm³.
Nowością w konstrukcji tego ciągnika była skrzynka biegów, oferująca trzy biegi do przodu (2,6; 4,1 i 14 km/h) oraz jeden bieg wsteczny (3 km/h). Przełączanie biegów odbywało się za pomocą sprzęgieł przesuwanych krzywkami. Koła zębate skrzynki biegów zostały starannie obrobione metodą wiórkowania i utwardzone przez cyjanowanie, co zapewniało ich trwałość i uniwersalność zastosowania.
Kolejnym istotnym elementem była regulacja obrotów wałka przekaźnika mocy w zakresie od 200 do 1000 obr./min. Zmienna liczba obrotów stwarzała możliwość wykorzystania ciągnika do napędu maszyn stacjonarnych, takich jak pompy do systemów deszczowni.
Koła ciągnika osadzone były na półosiach ułożyskowanych w korpusie skrzyni biegów i mechanizmu różnicowego. Rozstaw kół można było łatwo regulować w granicach od 580 do 950 mm. Przy standardowym wymiarze opon 700 x 16, prześwit podwozia wynosił 300 mm. Dodatkowe obciążniki, o łącznym ciężarze 100 kg, można było umieszczać na kołach i przednim zderzaku, co zwiększało stabilność maszyny.
Rura wydechowa z możliwością zmiany kierunku wydalania spalin była umieszczona z przodu ciągnika. Instalacja świetlna oraz sygnał dźwiękowy były zasilane z prądnico-iskrownika. Zbiornik paliwa o pojemności 12 litrów znajdował się w górnej części maszyny.
Konstrukcję tego uniwersalnego ciągnika uznano za udaną i nowoczesną. Na początku 1958 roku powstała seria prototypowa trzech sztuk, którym nadano nazwę "Dzik". Po testach eksploatacyjnych i wyeliminowaniu usterek, w lutym 1959 roku ciągnik "Dzik" został dopuszczony do produkcji seryjnej.
Ewolucja modelu "Dzik"
"Dzik-1"
W ciągu pierwszego roku produkcji seryjnej, fabryki wypuściły na rynek ponad 300 sztuk ciągników "Dzik 1", wyposażonych w silnik S-82 o mocy około 8 KM. Pojazd zasilany był mieszanką benzyny samochodowej i oleju silnikowego w stosunku 1:20. Wkrótce produkcja tej wersji została wstrzymana w celu opracowania modelu udoskonalonego.
"Dzik-2"
Ciągnik jednoosiowy "Dzik-2" był całkowicie zmodernizowaną wersją poprzednika, produkowaną przez Gorzowski Zakład Przemysłu Maszynowego Leśnictwa w latach 1958-1959. Głównym celem modernizacji było usunięcie usterek konstrukcyjnych, uproszczenie systemu przełączania biegów i blokad, co miało ułatwić obsługę maszyny nawet dla użytkowników bez specjalistycznych kwalifikacji. Zastosowano trwały silnik WSM typ S-261C o mocy 8,5 KM. Nowa, uproszczona i odmykana maska umożliwiała łatwy dostęp do silnika, a zmodernizowana nóżka samoistnie zamykała się po ruszeniu ciągnika do przodu. Wersja "Dzik-2" weszła do produkcji w roku 1960.
"Dzik-21"
Na przełomie lat 60. i 70. XX wieku wprowadzono na rynek kolejną wersję - "Dzik-21". Wprowadzone zmiany nie były tak rewolucyjne jak w poprzednich modelach. Zastosowano silnik WSM typ 160, który był wynikiem doświadczeń zebranych podczas wieloletniej produkcji i eksploatacji silników gaźnikowych typu S-261. Silnik ten charakteryzował się mocą 11 KM.
Ostatnia seria "Dzik-21" (produkcja WUKO)
Około roku 1980, Wytwórnia Urządzeń Komunalnych "WUKO" w Stąporkowie podjęła się produkcji ostatniej serii ciągników "Dzik-21". Głównym elementem napędowym nadal był silnik WSM typ 160. Charakterystyczną zmianą było zastosowanie maski z dwóch reflektorów, podobnej do tej używanej w ciągnikach "Ursus C-330", zamiast oryginalnej maski z jednym centralnym reflektorem. Taka modyfikacja maski wpłynęła na gabaryty ciągnika i mogła utrudniać manewrowanie w wąskich przestrzeniach, np. w sadach. Ciągnik był dostępny z urządzeniem transportowym PM-5, również produkcji "WUKO", które umożliwiało przewóz ładunków o masie do 1000 kg. Urządzenie to było osadzone na przedłużonej tylnej osi od samochodu "Syrena" i było zgodne z przepisami kodeksu drogowego.
Cechy techniczne i zastosowanie ciągnika "Dzik"
Jednocylindrowe silniki ciągników "Dzik" miały pojemność 350 cm³, były chłodzone powietrzem i generowały moc około 8 KM. Maksymalna prędkość pojazdu wynosiła około 14 km/h, a jego masa wahała się od 400 kg ("Dzik 1") do 502 kg. Kierowanie odbywało się za pomocą teleskopowej kierownicy motocyklowej, umożliwiającej skręcanie całą osią z zamontowanym silnikiem. Kierowca siedział na specjalnym siodełku, zamontowanym do przyczepki lub maszyny roboczej.
Ciągnik posiadał możliwość blokowania jednego lub obu kół, co zwiększało jego przyczepność i manewrowość w trudnym terenie. Potocznie zwany "dzikiem" ze względu na jego zdolność do pokonywania nierówności i trudnych terenów, był ceniony za swoją wszechstronność.
Przeznaczeniem jednoosiowego ciągnika "Dzik" była praca w leśnictwie, sadownictwie oraz gospodarstwach rolnych. W kulturach leśnych pracował w warunkach znacznie cięższych niż typowe ciągniki rolnicze, radząc sobie z nierównym terenem, korzeniami drzew i zaroślami.
Warto zaznaczyć, że silniki zdemontowane z "Dzików" były często wykorzystywane w gospodarstwach rolnych do napędu innych maszyn, co sprawia, że niewiele egzemplarzy zachowało się do dzisiejszych czasów w stanie nadającym się do użytku.
Dostępność i rynek wtórny
Obecnie ciągniki "Dzik" nie są już produkowane, jednak nadal można znaleźć oferty sprzedaży na rynku wtórnym. Ogłoszenia dotyczące ciągników rolniczych typu "Dzik" pojawiają się w kategoriach takich jak "Rolnictwo", "Maszyny ogrodnicze" czy "Traktory". Ceny i stan techniczny oferowanych maszyn mogą się znacznie różnić w zależności od modelu, roku produkcji i indywidualnego zadbania przez poprzednich właścicieli.