Żurawie Portowe – Od Średniowiecznych Symboli do Nowoczesnych Gigantów

Żurawie portowe to kluczowe elementy infrastruktury morskiej, pełniące niezastąpioną rolę w światowym handlu i przemyśle stoczniowym. Ich historia sięga średniowiecza, a współczesne konstrukcje stanowią szczyt inżynierii. W artykule przedstawiamy zarówno ikoniczny Żuraw Gdański, jak i charakterystykę nowoczesnych dźwigów portowych oraz stoczniowych.

Historyczny Żuraw Gdański - Symbol Miasta

Żuraw Gdański to bardzo potężny dźwig portowy, zdecydowanie jedna z bardziej charakterystycznych budowli Gdańska. Mówi się, że pod względem wielkości jest największym dźwigiem portowym w średniowiecznej Europie. Z łatwością możemy go znaleźć nad rzeką Motławą, gdzie wyróżnia się spośród pozostałych budowli swoją majestatycznością i kształtem. Unikatowy zabytek techniki i architektury, jest jednym z symboli Gdańska oraz morskiego charakteru miasta. Aktualną formę nadano mu w latach 1442-1444, co czyni go najstarszym i największym zachowanym średniowiecznym dźwigiem portowym w Europie.

Funkcje i zastosowania historyczne

Dawniej Żuraw był wykorzystywany do stawiania masztów na statkach oraz służył do przeładunku towarów, takich jak koła młyńskie czy beczki z winem. Stanowił również formę miejskiej bramy, co było jego pierwotnym przeznaczeniem jako gotyckiej bramy wodnej. Oprócz funkcji przeładunkowych, Żuraw służył jako brama obronna oraz fort. W XVI wieku Żuraw przestał pełnić funkcje militarne, przekształcając się w centrum rzemieślnicze. W XIX wieku Żuraw utracił znaczenie jako główny dźwig portowy i był wykorzystywany przede wszystkim do stawiania masztów na statkach wiślanych. W późniejszych czasach znalazł jeszcze jedno zastosowanie: służył do wynurzania ruf statków z napędem mechanicznym, by umożliwić naprawę sterów i śrub. Ostatni mistrz dźwigowy Żurawia zmarł w 1858 r., a w basztach zadomowili się lokatorzy, otwierając m.in. wytwórnię pantofli i zakład fryzjerski.

Konstrukcja i mechanizm

Brama usytuowana jest u wschodniego wylotu ul. Szerokiej, lekko skośnie do osi ulicy, skierowana urządzeniem dźwigowym w stronę Motławy. Obiekt gotycki, zbudowany na planie nieregularnego prostokąta, z dwiema narożnymi basztami wyokrąglonymi od strony wschodniej. Baszty są trójkondygnacyjne, ceglane, a między nimi znajduje się trójścienna część wieżowa mieszcząca konstrukcję dźwigową. Jej wschodnią nadwieszoną część podpierają dwie podpory. Obiekt jest ceglany, podpiwniczony, w części wieżowej pięciokondygnacyjny. Konstrukcja dźwigu jest drewniana, szkieletowa i szalowana. Nad korpusem głównym znajduje się dwuspadowy dach kalenicowy z trójpołaciowym zamknięciem nad basztami. Środkowa część wieżowa nakryta jest poprzecznym dachem trójspadowym z naczółkiem (pokrycie ceramiczne, na kalenicy blaszany wiatrowskaz). Elewacja wschodnia jest trójczłonowa, z centralną drewnianą wieżową konstrukcją dźwigową i cylindrycznymi basztami po bokach, z otworami okiennymi umieszczonymi w miejscu dawnych otworów strzelniczych. Elewacja zachodnia jest dziewięcioosiowa z ostrołukowym otworem przejazdu na osi, a ściany rozczłonkowane profilowanymi ostrołukowymi blendami.

Żuraw w swoim wnętrzu posiada zrekonstruowany i czynny napędowy mechanizm - bardzo duże drewniane koło, które w dawnych czasach było poruszane siłą ludzkich nóg. Mechanizm Żurawia opiera się na prostym, ale efektywnym systemie. Składa się z dwóch par drewnianych kół deptakowych. Aby Żuraw mógł podnosić ciężary ze statków, konieczne było wprawienie tych kół w ruch. Mechanizm działał dzięki sile ludzkich mięśni. Cztery osoby, które stąpały po przymocowanych od wewnątrz deskach, mogły podnieść ciężar o wadze nawet dwóch ton. Ponieważ Żuraw jest jednocześnie bramą miejską, która z ulicy Szerokiej prowadzi na Długie Pobrzeże, dolne koła - znajdujące się w miejscu, gdzie bramy zwykle mają sklepienia - są świetnie widoczne z zewnątrz.

Zniszczenie, odbudowa i obecna rola muzealna

Niestety podczas drugiej Wojny Światowej konstrukcja Żurawia została totalnie zniszczona, ponieważ w 1945 roku spłonęła. Odbudowa Żurawia miała miejsce w latach 50. Po zniszczeniu w 1945 roku, został odbudowany i obecnie jest częścią Narodowego Muzeum Morskiego. Żuraw jest jedną z filii Narodowego Muzeum Morskiego i bez wątpienia symbolem Gdańska. Wnętrze Żurawia jest dostępne do zwiedzania jako część ekspozycji Narodowego Muzeum Morskiego, które zostało otwarte po 3 latach remontu 30 kwietnia 2024 roku. We wnętrzu dźwigu możemy uzyskać informacje dotyczące pracy ludzi związanych z portem - tragarzy, dokerów, kupców, szyprów, żaglomistrzów, powroźników. Jeśli już zdecydujemy się wejść do środka Żurawia, atrakcją będzie dla nas przechadzka bardzo wąskimi drewnianymi schodami na najwyższą kondygnację oraz możliwość podziwiania rozmiaru mechanizmu, który opierał się na bardzo wyjątkowej zasadzie. Dzięki wykorzystaniu multimediów i realistycznej scenografii, wystawa pozwala na wciągające doświadczenie historii za pomocą wszystkich zmysłów.

Żuraw Gdański, będący częścią Muzeum Morskiego, znajduje się w samym sercu Głównego Miasta w Gdańsku, nad Motławą, przy ulicy Szerokiej. Dotarcie do niego pieszo wzdłuż Długiego Pobrzeża zajmuje kilka minut, podobnie jak z przystanku tramwajowego „Brama Wyżynna”.

Średniowieczne Dźwigi Portowe w Europie

Historia dźwigów portowych w Europie jest długa i fascynująca. Podobne żurawie można było spotkać w niektórych miastach hanzeatyckich. Do dziś w Europie zachowały się zaledwie cztery takie dźwigi portowe wywodzące się ze średniowiecza. Co ciekawe, Lubeka, "głowa Hanzy", w ogóle takiego dźwigu nie miała. Średniowieczne dźwigi portowe, czynne niegdyś w Hamburgu i Bremie, od dawna nie istnieją. Żuraw w Rostocku, ustawiony w 1780 r. na miejscu poprzednika, być może średniowiecznego, rozebrano w roku 1885; od niedawna stoi na nabrzeżu jego kopia. Żuraw, jakim chlubi się miasto Stade, jest zbudowaną w 1977 r. rekonstrukcją starszego, pochodzącego z 1337 r., który zawalił się w 1898 r. i został rozebrany. Dzisiejszy następca słynnego żurawia w Lüneburgu z 1330 r. powstał w obecnym kształcie w roku 1797. W Szczecinie na Łasztowni co najmniej od 1570 r. stał żuraw, który nie dotrwał nawet do XIX w. Podobnie było w Rydze. Na tym tle Żuraw Gdański stanowi wyjątkowy przykład zachowania zabytku.

Żuraw Toruński

Portowy dźwig do przeładunku towarów znajdował się także w Toruniu. Toruński żuraw stał na dawnym portowym nabrzeżu Wisły, na południowy-wschód od nieistniejącego kościoła Ducha św. Benedyktynek. Był to duży, 4-kondygnacyjny budynek o konstrukcji szkieletowej, w którym każda z wyższych kondygnacji była nieco wysunięta nad nurt rzeki, co umożliwiało obsługę statków różnej wielkości. Wewnątrz znajdowało się duże koło deptakowe, napędzane siłą mięśni, służące do wciągania towarów. Ze źródeł pisanych wiadomo, że żuraw istniał w tym miejscu przynajmniej przed 1631 rokiem. Został jednak zburzony w 1656 roku, a następnie odbudowano go około 1663 roku. Ponownie zniszczono go w czasie wojny północnej, po czym odbudowano w 1708 r. i gruntownie zmodernizowano w 1720 r. staraniem starszego bractwa szyprów oraz kupca Jana Salomona Rossteutschera.

Współczesne Żurawie Portowe i Stoczniowe

Współczesne żurawie portowe i stoczniowe to zaawansowane technicznie maszyny, zaprojektowane do specjalistycznych zastosowań w przemyśle morskim.

Definicja i zastosowanie

Żurawie portowe (potocznie nazywane dźwigami portowymi) służą do przeładunku towarów ze statków na nabrzeże lub odwrotnie. Są tak skonstruowane, że mogą wykonywać kilka ruchów jednocześnie: podnosić/opuszczać ładunki, obracać się wokół własnej osi, zmieniać nachylenie wysięgnika, a także przemieszczać się wzdłuż nabrzeża. Żurawie stoczniowe natomiast znajdują zastosowanie przy montażu i remoncie obiektów pływających.

Rodzaje i konstrukcja

Odrębność nazwy żurawi portowych od stoczniowych bierze się z różnic w charakterze pracy, parametrach roboczych, udźwigach i prędkościach roboczych. Zarówno żurawie portowe, jak i stoczniowe są zwykle montowane na szynowym podwoziu. Mechanizm wypadu jest przeważnie czteroprzegubowy, gdzie cały mechanizm wychyla się w taki sposób, że przenoszony ładunek pozostaje zawsze na tej samej wysokości, a dopiero po osiągnięciu odpowiedniego położenia ładunek opuszczany jest (lub podnoszony) za pomocą cięgnika.

Klasyfikacja żurawi portowych i stoczniowych

Ze względu na konstrukcję układu wypadowego wyróżniamy żurawie:

• 4-przegubowe
• wysięgnikowe
• z kompensacją linową

Ze względu na konstrukcję wózka, na którym mocowana jest część obrotowa żurawia, wyróżniamy:

• żurawie portalowe (bramowe) szynowe
• żurawie portalowe (bramowe) na kołach ogumionych
• żurawie mocowane na cokole
• żurawie samojezdne

Główne parametry żurawi portowych i stoczniowych

Żurawie pływające

Szczególnym rodzajem żurawi portowych i stoczniowych są żurawie pływające. Są to specjalistyczne jednostki pływające, stosowane tam, gdzie zastosowanie innych żurawi jest niemożliwe lub nieefektywne. Mogą być zabudowane na barce lub specjalnych pontonach, co pozwala na ich elastyczne wykorzystanie w różnych warunkach wodnych.

Żurawie w Krajobrazie Współczesnego Gdańska

Gdańsk, jako miasto o bogatej tradycji morskiej, wciąż wykorzystuje i rozwija swoją infrastrukturę portową. Na koniec 2012 roku wszystkich żurawi w Gdańsku było około 110±1, z czego około 59 to żurawie stoczniowe, a 51 to żurawie portowe. Liczby te mogą zmieniać się w ciągu roku o kilka procent.

Najstarsze współczesne żurawie

Pomijając najsłynniejszy gdański żuraw, zbudowany jeszcze w średniowieczu, jednym z najstarszych zachowanych żurawi jest żuraw M1 z 1937 r. wyprodukowany przez polską Hutę Zgoda ze Śląska. Całkiem możliwe, że starszy o rok jest żuraw M15, zakupiony właśnie przez miasto. W jego książce dźwignicy widnieje wpis długopisem, że został zbudowany w latach 1949-50 przez Zamech Elbląg, jednak brak jest oryginalnych dokumentów. Identyczne konstrukcje (dźwigi i estakady, na których stoją) montowano w tym właśnie miejscu w 1936 r. Same estakady oraz co najmniej dwa podobne do M15 dźwigi przetrwały przynajmniej do 1947 r., są widoczne na zdjęciu lotniczym. Zatem wpis o wyprodukowaniu M15 przez Zamech Elbląg w 1949-50 faktycznie może oznaczać przeprowadzoną wówczas jego modernizację po kilkuletniej przerwie w pracy. Niestety nie istnieje już firma Zamech, a jej archiwa przepadły.

Zbudowane na przedwojennych planach są dźwigi: P14, P13, L14, L15 i N1. Wszystkie mają podobną konstrukcję stosowaną przed wojną m.in. przez Hutę Zgoda. Według dokumentacji zostały wyprodukowane po wojnie przez FUD, według planów m.in. biura DeTrans Bytom. Ciekawie wygląda szczególnie dźwig P14 (wyprodukowany w 1969 roku). Jego przeciwwaga wygląda, jakby nosiła ślady ostrzału z broni maszynowej, choć na miejscu okazało się, że w dziurach tkwią końcówki prętów zbrojeniowych, co wskazuje na ślady erozji. Niemniej niemal identyczna konstrukcja, do tego w tym samym miejscu portu (Nabrzeże Rudowe), widnieje na stronie 69 przedwojennego wydawnictwa z 1939 roku. Kilka dźwigów w tym typie i miejscu przetrwało wojnę (nie zostały wywiezione przez Rosjan) i są widoczne na zdjęciu z Narodowego Archiwum Cyfrowego z 1948 roku. Możliwe, że w latach sześćdziesiątych dokonano gruntownej renowacji starszych konstrukcji, z wymianą silników włącznie, i wpisano nowy rok produkcji. Niestety trudno jest wyjść poza spekulacje bez dodatkowych informacji. Możliwe, że przedwojenną konstrukcją był dźwig W31, złomowany w kwietniu 2013 roku.

Dominujące żurawie i właściciele

W 2012 roku zlikwidowano 4 żurawie, w tym M5 w marcu 2013 roku. Obecnie dominującą w krajobrazie jest grupa siedmiu dźwigów KONE w rejonie pochylni B1-B5. Są to dźwigi zarówno najwyższe, jak i najbliżej położone ogólnodostępnych ciągów komunikacyjnych. Właściciele poszczególnych żurawi na terenie Młodego Miasta to m.in.: BPTO (3), Drewnica Development Sp. z o.o. (3), Synergia 99 Sp. z o.o. (2), Remontowa SA (22), Remontowa Shipbuilding (8), Port Gdański Eksploatacja SA (ok. 40), Chemiki Sp. z o.o. (3), Gdańskie Zakłady Nawozów Fosforowych Fosfory Sp. z o.o. (4), PPU Siark-Port sp z o.o.

tags: #gdzie #znajduje #sie #zuraw #portowy