Jaki siewnik wybrać do bobiku?

Bobik (Vicia faba L. partim) to odmiana bobu, która stanowi doskonałą roślinę pastewną o wysokim potencjale plonotwórczym. Jego siew zyskał w ostatnich latach na popularności, ponieważ jest cenną rośliną wysokobiałkową. Aby osiągnąć sukces w uprawie bobiku, należy przestrzegać kilku ważnych zasad, w tym wybrać odpowiedni siewnik. Bobik jest wartościową rośliną w gospodarstwie, a stosowany w płodozmianie, nie tylko pełni funkcję fitosanitarną, ale również wzbogaca glebę w cenny azot. Dzięki symbiozie z bakteriami brodawkowymi Rhizobium, bobik może asymilować azot atmosferyczny i gromadzić go w resztkach pożniwnych, umożliwiając jego wykorzystanie przez rośliny następcze.

Wymagania glebowe i stanowiskowe bobiku

Bobik posiada największe wymagania glebowe i wodne spośród wszystkich roślin bobowatych. Na tym samym miejscu można go uprawiać zaledwie co 4-5 lat. Nadaje się do uprawy na glebach zwięzłych i żyznych, utrzymywanych w wysokiej kulturze rolnej, a ponadto zasobnych w wilgoć i składniki pokarmowe. Optymalnie rozwija się na glebach gliniastych, czarnoziemach i czarnych ziemiach. Może być również uprawiany na glebach klasy III i IVa.

Bobik nie nadaje się jednak na gleby kwaśne. Gleby o pH mniejszym niż 5,5 muszą być wcześniej wapnowane (po zakończonym zbiorze przedplonu). Najlepiej rośnie na stanowiskach o pH zbliżonym do obojętnego, sprawdzając się wyłącznie na glebach zaliczanych do kompleksu pszennego bardzo dobrego oraz dobrego (klasa I-II b). Wymagania bobików niskotaninowych są takie same jak odmian wysokotaninowych, najlepiej uprawiać je na glebach o odczynie obojętnym pH, klasy od I do IIIa, na stanowisku po zbożach. Stanowiska pod uprawę bobiku nie powinny sąsiadować z uprawami motylkowych wieloletnich. Zaleca się jego uprawę w płodozmianie na stanowiskach po zbożach w trzecim-czwartym roku po oborniku.

Wymagania pokarmowe bobiku

Bobik ma stosunkowo duże wymagania pokarmowe, niemal 2-3 krotnie większe w porównaniu ze zbożami. Może jednak pobierać składniki pokarmowe z trudno dostępnych związków znajdujących się w glebie. Na wyprodukowanie 1 tony plonu głównego i ubocznego, bobik pobiera 12-18 kg P2O5 i 30-40 kg K2O. Nawożenie potasowe i fosforowe wykonuje się pod orkę zimową lub wczesną wiosną przed rozpoczęciem wiosennej uprawy roślin.

Chociaż bobik wiąże azot z powietrza, oprócz zastosowania nawożenia fosforowo-potasowego, wymaga również dodatkowego nawożenia azotowego. Bobik na 1 tonę nasion potrzebuje: ok. 17 kg fosforu (P2O5), 40 kg potasu (K2O), 40 kg wapnia (CaO), 8 kg magnezu (MgO) i 8 kg siarki (S). Jeżeli liczymy na wysokie plony na start, warto zastosować niewielką porcję ok. 30 kg N/ha, jednak wszystko zależy od przedplonu i przebiegu zimy.

W celu dostarczenia mikroelementów należy stosować wieloskładnikowe nawozy dolistne. Przy niedoborach mikroelementowych warto dostarczyć je dolistnie - raz przed kwitnieniem i raz po kwitnieniu. Makroelementy, zwłaszcza fosfor, powinniśmy zastosować jesienią, bo bobik wysiewamy bardzo wcześnie, zależnie do rejonu już w drugiej dekadzie marca. Jeśli zamierzamy siać bobik zwykłym siewnikiem zbożowym, musimy doprawić glebę na głębokość siewu. Przy tej okazji nie będzie błędem zastosowanie nawożenia przedsiewnego P i K wiosną.

Termin i głębokość siewu bobiku

Przeprowadzenie siewu bobiku w odpowiednim terminie ma ogromne znaczenie w uzyskiwaniu wysokich plonów dobrej jakości. Bobik rozpoczyna kiełkowanie już w temperaturze 1-2°C, a nasiona wykiełkują już przy 0°C, a w 5°C zaczną pojawiać się wschody. Bobik należy siać wcześnie i głęboko. Siew najlepiej przeprowadzić w okresie od II dekady marca do III dekady kwietnia, a końcowy termin siewu bobiku nie powinien przekraczać okresu późniejszego niż 25 kwietnia.

Nie należy zwlekać z terminem siewu, aby bobik mógł dobrze rozwinąć system korzeniowy. Zbyt późny siew skutkuje wydłużeniem wegetacji, zwiększeniem podatności na suszę, a co najgorsze, spadkiem plonu. Niekorzystny dla bobiku jest zarówno zbyt późny, jak również zbyt wczesny siew. Siew bobiku w późniejszym terminie powoduje spadek wielkości i jakości plonów, co wiąże się z przedłużającym się okresem wegetacji roślin. Ponadto zwiększa się podatność roślin na choroby i szkodniki.

Niekorzystny jest nie tylko późniejszy siew, ale również zbyt wczesny, gdyż może on powodować stres chłodno-wodny, który skutkuje wprowadzeniem roślin w stan szoku. Objawia się najczęściej zaburzeniami fizjologicznymi nasion i siewek. Zjawisko to najczęściej pojawia się na glebach ciężkich, w chłodnym i wilgotnym okresie wiosennym. Priorytetem w agrotechnice jest możliwie wczesny siew bobiku, ale w warunkach nieniszczących struktury gleby. Nasiona muszą spęcznieć i wschodzą już od 1°C. Oczywiście chłód spowalnia kiełkowanie i rozwój, ale dla bobiku ten okres jest korzystny. Przy wczesnym siewie są jeszcze zapasy potrzebnej wody pozimowej, a początkowy wzrost w takich warunkach sprzyja rozwojowi silnego systemu korzeniowego.

Ważne jest również odpowiednia głębokość siewu. Nie należy siać bobiku zbyt płytko, najlepiej umieścić nasiona na głębokości 8 cm na zwięźlejszych i 10 cm na lżejszych glebach. Przy takiej głębokości nasiona bobiku kiełkują najlepiej i wschodzą po ok. 3-4 tygodniach. Ma to spore znaczenie i jest bezpośrednio związane z hypogeicznym sposobem kiełkowania bobiku. Nasiona do kiełkowania wymagają dużo więcej wody, dlatego bobik sieje się głęboko - na 8, 10, a nawet 12 i 15 cm. Jeżeli będzie miał wodę, to nie ma obaw o wschody dobrych jakościowo nasion.

Norma wysiewu i zagęszczenie

Sposób, w jaki rośliny zostaną rozmieszczone na polu, decyduje o warunkach świetlnych, a także o zaopatrzeniu każdej z roślin bobiku w wodę oraz niezbędne do jej prawidłowego wzrostu i rozwoju makro- oraz mikroelementy. Ważna jest również odpowiednia rozstawa poszczególnych rzędów, która powinna wynieść od 15 do 25 cm (lub 20-30 cm). Obsada roślin uzależniona jest m.in. od odmiany, a także od warunków klimatyczno-glebowych występujących w danym rejonie uprawy.

Optymalna norma wysiewu bobiku w przypadku tradycyjnych odmian wynosi od 40 do 60 roślin na 1 m2 powierzchni (wysiewa się od 220 do 260 kg nasion bobiku na 1 ha), co oznacza od 40 do 60 sztuk na 1 m2. W przypadku odmian samokończących norma wysiewu bobiku wynosi od 55 do 65 roślin na 1 m2 powierzchni (wysiewa się od 240 do 300 kg nasion na 1 ha powierzchni), czyli lepiej rosną w większym zagęszczeniu (65-85 szt./m2) w rozstawie rzędów 15-25 cm (200-425 kg nasion/ha, MTN=500 g). Zbyt duża liczba roślin bobiku na jednostce powierzchni może stać się przyczyną obniżenia liczby strąków na roślinie, a także przyczynić się do zwiększenia podatności roślin na wyleganie.

Siew punktowy bobiku umożliwia zmniejszenie normy wysiewu, co wiąże się z obniżką kosztów zakupu materiału siewnego. Bobik z siewu punktowego plonuje znacznie wyżej w porównaniu z siewem rzędowym. W celu ustalenia prawidłowej ilości wysiewu nasion bobiku najlepiej skorzystać ze wzoru: wysiew (kg/ha) = liczba roślin/m2 x masa 1000 nasion/zdolność kiełkowania (%). Uprawa bobiku na zieloną masę przebiega bardzo podobnie jak w przypadku uprawy na nasiona, jednak opóźniamy termin wysiewu nasion o ok. 10-14 dni oraz normę siewu o ok. 15-20 %.

Zaleca się korzystanie z kwalifikowanego materiału siewnego, który posiada ustaloną wartość użytkową oraz znaną masę 1000 nasion. Dzięki temu można precyzyjnie określić odpowiednią ilość nasion do wysiewu, zapewniając optymalną gęstość łanu. Przed siewem bobiku należy się skupić na zaprawieniu nasion preparatami grzybobójczymi i insektycydowymi, co pozwoli na ochronę bobiku przed niechcianymi gośćmi, m.in. zgorzelą siewek, zgnilizną korzeni, mszycą trzmielinowo-burakową i oprzędzikami.

Jaki siewnik do bobiku wybrać?

Precyzyjny wysiew pozwala na optymalizowanie plonów możliwych do zebrania z każdego hektara ziemi. Do wysiewu bobiku wykorzystuje się siewniki zbożowe, które posiadają aparat wysiewający do grubych nasion, redlice przeznaczone do głębokiego siewu, a także siewniki zaopatrzone w redlice talerzowe. Siewniki to urządzenia, które zostały zaprojektowane do precyzyjnego rzędowego wysiewu nasion. Głównym zadaniem siewników jest wysianie precyzyjnie określonej ilości ziaren, w ustalonych odległościach.

Siewniki rzędowe uniwersalne są najczęściej wykorzystywane do siania zbóż, takich jak pszenica, żyto, jęczmień, pszenżyto. Ten rodzaj siewników z powodzeniem wysieje również rośliny motylkowe, np. bobik. Siewniki rzędowe różnią się w zależności od typu używanej maszyny. Jeżeli posiadamy siewnik mechaniczny, to nasiona będą wysiewane ze skrzyni przez zespoły wysiewające. Budowa siewników rzędowych będzie się nieznacznie różnić w poszczególnych typach maszyn. Jednak standardowo można przyjąć, że siewniki posiadają wbudowane redlice stopkowe lub redlice talerzowe.

W zależności od warunków i rodzaju uprawy, w gospodarstwie będą potrzebne różne rodzaje siewników rolniczych. Mogą to być punktowe siewniki do kukurydzy lub warzyw, a kiedy indziej siewniki kombinowane. Zwykle jednak do zboża i innych roślin wykorzystuje się siewniki talerzowe lub rzadziej stopkowe. Zwłaszcza modele z dwutalerzowymi redlicami siewnymi będą bardzo uniwersalne i efektywne. Siewniki mogą być wyposażone w 19, 21, 23 lub 31 redlic.

Siewniki stopkowe

Najprostsze konstrukcyjnie siewniki zbożowe to maszyny z redlicami stopkowymi, gdzie docisk redlic, od którego zależy głębokość siewu, jest regulowany centralnie. Siewniki stopkowe sprawdzają się przede wszystkim w przypadku siewu tradycyjnego (po orce) lub przy małej ilości słomy. Do prawidłowego wysiewu wymagają bowiem przygotowania gleby agregatem uprawowym.

Siewniki talerzowe

Bardziej uniwersalnymi maszynami są siewniki talerzowe, w których zamiast rzędów prostych, wleczonych redlic są redlice z obracającymi się talerzami (jednym lub dwoma), które formują rowek siewny. Co więcej, siewniki do zboża tego typu są bardzo uniwersalne, bo można je stosować przy wielu różnych metodach uprawy. Siewniki rzędowe talerzowe mogą być dodatkowo wyposażone w koła kopiujące, które pilnują odpowiedniej głębokości siewu oraz ilości gleby pod wysianymi nasionami.

Siewniki punktowe

Wyróżnia je bardzo duża precyzja wysiewu i możliwość zachowania ustalonych odległości pomiędzy nasionami. Maszyny te to idealne siewniki do kukurydzy lub siewniki do warzyw, które potrzebują dużo przestrzeni (m.in. buraki, dynia, fasola, soja, słonecznik).

Siewniki kombinowane

Urządzenia te mogą jeszcze bardziej uprościć produkcję, gdyż pozwalają na jednoczesny wysiew ziarna i nawozu. Zwykle efekt ten można uzyskać dzięki podwójnemu rzędowi rozdzielaczy oraz specjalnemu, podwójnemu zbiornikowi.

Przegląd popularnych marek siewników

Horsch

Niemiecka firma Horsch w stosunkowo krótkim czasie stała się jednym z najważniejszych producentów maszyn rolniczych do siewu i uprawy gleby. Siewniki Horsch należą obecnie do najpopularniejszych tego typu urządzeń na europejskim i polskim rynku wtórnym. Nowoczesne, dwutalerzowe redlice TurboDisc zapewniają zachowanie optymalnej głębokości siewu, a maszyny są dostępne w wielu różnych szerokościach roboczych od 3 m do 12 m (najwięcej ogłoszeń jest na sprzęt 6-metrowy). Sprawdzą się nie tylko jako siewniki do najpopularniejszego zboża czy do rzepaku, lecz także do innych kultur (orkisz, międzyplony, trawy oraz strączkowe - jak soja czy bobik). Seria Horsch Pronto nadaje się też do różnych sposobów wysiewu (m.in. siewu bezpośredniego).

Vaderstad

Bardzo silną pozycję na rynku mają też siewniki Vaderstad - szwedzkiej marki, która jest znana z innowacji. Siewniki talerzowe tej firmy zaczęły odnosić duże sukcesy już na początku lat 90. XX wieku. Maszyny wyróżniają się długą żywotnością, precyzyjnymi, dwutalerzowymi redlicami nasiennymi oraz wydajnością (także w systemach uprawy uproszczonej). Agregaty uprawowo-siewne Spirit wyrównują pole, konsolidują glebę, pneumatycznie wysiewają nasiona i dociskają glebę w jednym przejeździe.

John Deere

Amerykańskie przedsiębiorstwo Deere & Company, czyli światowy lider w technologii rolnej, słynie między innymi z punktowych siewników do kukurydzy. Również wcześniej siewniki John Deere cieszyły się jednak uznaniem klientów, czego przykładem jest choćby seria maszyn John Deere 740 idealnych do siewu bezpośredniego. Używane urządzenia dostępne są zwykle w szerokości roboczej 6 m lub 8 m z dwutalerzowymi redlicami nasiennymi.

Przygotowanie siewnika do pracy

Przed rozpoczęciem pracy z siewnikiem, należy go odpowiednio przygotować. Przegląd powinien być wykonywany przynajmniej raz w roku, jesienią lub wiosną. Sprawdzenie maszyny ma na celu ustalenie, czy wszystkie podzespoły są sprawne i czy nie ma konieczności wymiany zużytych części. Określenie, ile nasion potrzebujemy na wysianie 1 ha, jest podstawową czynnością, którą powinniśmy wykonać. Na tej podstawie możemy z łatwością określić ilość nasion konieczną do wysiania 1 ha. Jeśli nie posiadamy parametrów nasion, ponieważ np. używamy nasion z własnego zbioru, konieczne jest wykonanie testu.

Ostatnią czynnością, którą wykonujemy bezpośrednio przed wysiewem, jest ustalenie parametrów redlic i zagarniacza. Warto również pamiętać o ustawieniu przerzutnika znaczników bocznych, które wyznaczają trasę kolejnego przejazdu ciągnika. Precyzja, z jaką wykonamy czynności związane z przygotowaniem siewnika, będzie wpływać na wysokość zbiorów oraz zużycie materiału do wysiewu.

Choroby i szkodniki bobiku

Bobik należy do roślin podatnych na groźne choroby, m.in. na zgorzel siewek, zgniliznę korzeni, rdzę bobiku, askochytozę, plamistość czekoladową bobu oraz zgniliznę twardzikową. Rośliny wykazują również dużą podatność na ataki szkodników takich jak wciornastki, oprzędzika pręgowanego i wielożernego, a także na strąkowca bobowego, śmietkę kiełkówkę, mszyce oraz na szkodniki glebowe, do których należą rolnice, pędraki oraz drutowce. Straty powodowane przez szkodniki glebowe polegają m.in. na podgryzaniu nasion bobiku oraz uszkadzaniu siewek i młodych roślin.

Askochytoza bobiku

Chorobę wywołuje grzyb Didymella fabae. Źródło infekcji stanowią zimujące grzybnie w nasionach i resztkach roślinnych oraz zarodniki konidialne. W wyniku askochytozy bobiku na wszystkich nadziemnych częściach roślin widoczne są brunatne plamy z jaśniejszym centrum oraz ciemną obwódką. Wewnątrz tych plam widoczne są czarne owocniki grzybów. Strąki bobiku porażone askochytozą mogą być nawet w 80% pokryte nekrotycznymi plamami.

Czekoladowa plamistość bobiku

Czekoladową plamistość bobiku wywołuje grzyb Botrytis fabae. Choroba rozprzestrzenia się poprzez porażone nasiona, resztki pożniwne oraz zarodniki konidialne. Charakterystycznym objawem tej choroby jest pojawianie się niewielkich plam o kolorze czekoladowym z szaro-brązową obwódką na górnej stronie liści. Często obszary plam ulegają nekrozie. Plamy mogą również występować na łodygach, prowadząc do ich łamania.

Rdza bobiku

Rdzę bobiku wywołuje grzyb Uromyces viciae-fabae. Źródło infekcji stanowią porażone resztki pożniwne oraz zarodniki grzyba, które znajdują się w powietrzu. Choroba ma postać niewielkich rdzawych, wypukłych plamek, na których znajdują się skupiska pylących zarodników.

Wirusy

Wiek i faza rozwojowa bobiku ma duże znaczenie w przypadku porażenia roślin przez wirusy. W uprawie bobiku najczęściej występują wirus ostrej mozaiki grochu Pea enation mosaic virus 1 (PEMV-1) oraz wirus ostrej mozaiki grochu-2 Pea enation mosaic virus 2 (PEMV-2). Są to choroby przenoszone przez mszyce i prowadzą do obniżenia plonu nasion nawet o 40%. Wpływają również na obniżenie siły kiełkowania wytworzonych nasion. Porażone liście stają się drobniejsze z chlorotycznymi plamami.

Szkodniki owadzie

Najczęściej atakującymi bobik gatunkami mszyc są mszyca grochowa, mszyca burakowa, mszyca lucernowo-grochodrzewowa oraz mszyca trzmielinowo-burakowa. Występując w dużym nasileniu, prowadzą do ogładzania roślin. Spośród oprzędzików bobik najczęściej uszkadzają oprzędzik pręgowany oraz oprzędzik wielożerny. Dorosłe chrząszcze żerują na młodych kiełkach i roślinach bobiku, prowadząc do ich uszkodzenia lub zniszczenia. Szkody w uprawie wyrządzają larwy śmietki kiełkówki, które wgryzają się do środka liścieni i drążą w nich chodniki. Uprawie bobiku zagraża głównie wciornastek grochowiec. Szkody wyrządzają zarówno postacie dorosłe, jak i larwy. Podczas żerowania chrząszcze nakłuwają i wysysają soki z roślin, prowadząc do ogładzania roślin oraz zamierania tkanek. Z kolei w miejscu żerowania larw tkanka gnije.

Zwalczanie chorób i szkodników

Bobik charakteryzuje się wysoką konkurencyjnością wobec chwastów w późniejszych fazach wzrostu. Chwasty niekontrolowane w tym okresie prowadzą do ograniczenia plonowania oraz wylegania roślin. Niechemiczne metody regulacji zachwaszczenia w bobiku opierają się na działaniach profilaktycznych oraz mechanicznym niszczeniu roślin konkurencyjnych i banku ich diaspor. Ograniczenie wystąpienia banku diaspor powinno być przeprowadzone już w zespole uprawek pożniwnych, poprzez pobudzanie nasion chwastów do kiełkowania.

Chemiczna redukcja zachwaszczenia w bobiku może być przeprowadzona bezpośrednio po siewie oraz powschodowo. Obecnie do zwalczania chwastów w uprawie bobiku dopuszczone są środki zawierające jako substancję czynną m.in. pendimetalinę i chlomazon. Wysoką skuteczność przynosi stosowanie herbicydów przedwschodowych zawierających dwie substancje czynne - pendimetalinę i chlomazon, takich jak Stallion® 363 CS. Stallion® 363 CS to selektywny herbicyd o działaniu układowym, występujący w formie zawiesiny kapsuł w cieczy do rozcieńczania wodą.

Obecnie dozwolonymi substancjami chemicznymi do zwalczania szkodników w bobiku są acetamipryd oraz acetamipryd. Alternatywą dla preparatów chemicznych są środki mikrobiologiczne zawierające Bacillus thuringiensis var. Kurstaki i Bacillus thuringiensis var. Aizawai.

Odmiany bobiku w Polsce

Obecnie w Krajowym Rejestrze znajduje się 13 odmian bobiku, w tym:

• 2 odmiany niesamokończące niskotaninowe: Domino i Fernando
• 10 odmian niesamokończących wysokotaninowych: Apollo, Bobas, Callas, Capri, Cartoon, Fanfare, Genius, Ketu, Mystic i Onyks
• 1 odmiana samokończąca wysokotaninowa: Granit

Jak widać, ubywa odmian niskotaninowych, które są największym osiągnięciem w polskiej hodowli bobików. Najlepiej nadają się na cele paszowe i preferują je mieszalnie pasz. Wraz z wielką poprawą tej cechy jakościowej, decydującej o znacznie wyższej przydatności nasion w żywieniu zwierząt, było uzyskanie dla odmian niskotaninowych w całości białej barwy kwiatów i biało-szarych bądź biało-beżowych nasion, które nie ciemnieją w czasie przechowywania.

Przykłady odmian:

• Apollo - wpisana do Krajowego Rejestru w 2018 r. Jest odmianą niesamokończącą, wysokotaninową, przeznaczoną do uprawy na nasiona. Plon nasion bardzo duży, białka duży. Termin kwitnienia wczesny, dojrzewania dość wczesny. Okres kwitnienia średni. Równomierność dojrzewania dobra. Wysokość roślin średnia. Odporność na wyleganie w fazie końca kwitnienia dość duża i przed zbiorem średnia. Odporność na choroby powodowane przez patogeny pochodzenia grzybowego (czekoladową plamistość, askochytozę bobiku i rdzę bobiku) - średnia. Masa 1000 nasion bardzo duża.
• Fanfare - wpisana do Krajowego Rejestru w 2017 r. Jest to odmiana syntetyczna, niesamokończąca, przeznaczona do uprawy na nasiona. Plon nasion bardzo duży, plon białka duży. Termin kwitnienia i dojrzewania wczesny. Wysokość roślin średnia. Odporność na choroby powodowane przez patogeny pochodzenia grzybowego (czekoladową plamistość i askochytozę bobiku) - mała, na rdzę bobiku - średnia.
• Trumpet - to odmiana niesamokończąca, wysokotaninowa z Katalogu Wspólnotowego CCA. Nie jest wpisana do KR, ale uzyskała pozytywną ocenę wartości gospodarczej w doświadczeniach rozpoznawczych i została włączona do badań PDO. Ma bardzo wysoki potencjał plonowania. Chociaż w opisach COBORU charakteryzuje się średnią odpornością na rdzę bobiku, czekoladową plamistość i askochytozę, to hodowca opisuje odmianę z naciskiem na podwyższoną odporność na czekoladową plamistość, która jest główną chorobą bobików. Rośliny odmiany są średniej wysokości, o dość dużej odporności na wyleganie w fazie końca kwitnienia i przed zbiorem. Termin kwitnienia jest nieco późniejszy, dojrzewania średni. Równomierność dojrzewania dobra.
• Mystic - wpisana do Krajowego Rejestru w 2023 r. Jest to odmiana niesamokończąca, wysokotaninowa, przeznaczona do uprawy na nasiona. Plon nasion duży do bardzo dużego, plon białka bardzo duży. Termin kwitnienia i dojrzewania średnio wczesny, okres kwitnienia średni. Równomierność dojrzewania dobra. Rośliny są wysokie. Odporność na wyleganie w fazie końca kwitnienia dość mała, przed zbiorem średnia. Odmiana wykazuje średnią odporność na czekoladową plamistość i rdzę bobiku, a na askochytozę bobiku - mniejszą od średniej. Masa 1000 nasion duża.

tags: #jaki #siewnik #do #bobiku