Kolej Piaskowa w Jęzorze i jej Historia

Koleje piaskowe to kolej użytku niepublicznego, której głównym zadaniem jest transport materiałów podsadzkowych do zabezpieczania wyrobisk kopalnianych. Koleje piaskowe na Górnym Śląsku, w Zagłębiu Dąbrowskim i Krakowskim to sieć kolei przemysłowych, zarządzanych niegdyś przez Przedsiębiorstwo Materiałów Podsadzkowych Przemysłu Węglowego (PMP PW). Służyły one do zaopatrywania w materiał podsadzkowy zakłady górnicze na terenie Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, Rybnickiego Okręgu Węglowego i Jaworznicko-Chrzanowskiego Okręgu Przemysłowego.

Początki i rozwój kolei piaskowej

Początki kolei piaskowej sięgają początku XX wieku, kiedy intensywna eksploatacja złóż węgla kamiennego zaczęła powodować na powierzchni szkody górnicze. Najprostszym sposobem okazało się wypełnianie wyrobisk górniczych piaskiem i żwirem, którego na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim nie brakowało.

Chronologia powstawania linii

• 1905 rok: Oddano do użytku odcinek z Przezchlebia do Zabrza.
• 1913 rok: Powstała linia z Pyskowic do Rudy Śląskiej.
• Te dwa odcinki, pierwotnie niezależne od siebie, połączono dopiero w 1944 roku, stając się zalążkiem potężnej sieci.

Apogeum rozwoju kolei piaskowych przypadło na lata 1950-1970. W tym okresie zbudowano setki kilometrów magistral, odgałęzień i bocznic zbiorników podsadzkowych. Tory kolei piaskowych oplotły województwo śląskie na całą jego szerokość: od Kotlarni na zachodzie (woj. opolskie) aż po Trzebinię (woj. małopolskie).

PMP PW i restrukturyzacja

Koleje piaskowe powstały w latach 50. XX wieku poprzez rozbudowę znacjonalizowanych po II wojnie światowej niezależnych od państwa kolei przemysłowych. Przedsiębiorstwo Materiałów Podsadzkowych Przemysłu Węglowego (PMP PW), utworzone 1 stycznia 1951 roku w wyniku upaństwowienia śląskich i zagłębiowskich odkrywkowych kopalń piasku, odpowiadało za wydobycie piasku podsadzkowego i dostarczanie go do szybów podsadzkowych kopalń węgla kamiennego Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego.

W 1990 roku dokonano restrukturyzacji PMP PW i podziału na kilka spółek, a następnie ich prywatyzacji. W ramach PMPPW koleje piaskowe funkcjonowały do roku 1989, kiedy to nastąpił rozpad przedsiębiorstwa. Jego majątek podzielono między piaskownie: KP Kotlarnia, KP Szczakowa, KP Maczki-Bór i KP Kuźnica Warężyńska.

Stacja Sosnowiec Jęzor i Jęzor Centralny

Jęzor to obecnie dzielnica Sosnowca, położona w Województwie Śląskim, na południe od centrum miasta. Miejscowość jest w granicach miasta od 1953 roku, a historycznie należy do Małopolski. Przez Jęzor przepływa rzeka Biała Przemsza, która w czasie Polski Rozbiorowej była rzeką graniczną między zaborcami. Z kolei, rzeka Przemsza oddziela Sosnowiec od Mysłowic. Południowe dzielnice Sosnowca są mocno zurbanizowane siecią komunikacyjną dróg i autostrad oraz linii kolejowych.

Stacja kolejowa Sosnowiec Jęzor

• Stacja Jęzor powstała w 1927 roku, w czasie Drugiej Rzeczypospolitej. Miała ułatwić dojazd pracowników zatrudnionych w kolei piaskowej.
• Zbudowano dwa perony wyspowe, łącznie z czterema krawędziami peronowymi.
• Z uwagi na duży ruch pociągów zbudowano tunel dla pasażerów, którego wejście znajduje się po południowej stronie stacji. Obecnie (2024 rok) tunel jest zniszczony i nie eksploatowany.
• Zbudowano niewielki budynek dworcowy z kasą biletowo-bagażową, poczekalnią i służbowym mieszkaniem. Kasa biletowa została zamknięta w 1955 roku, a budynek został opuszczony. Obiektem wystawionym na sprzedaż nikt nie był zainteresowany i w 2016 roku został rozebrany.
• Stacja Jęzor posiada dwie grupy torów głównych: 4-torową, położoną w ciągu szlaku E30 z peronami. Przez stację przebiega linia kolejowa Nr 134 Jaworzno Szczakowa - Mysłowice (7,532 km).
• Druga grupa to kilkutorowa linia piaskowa z Doroty do Brzezinki.
• Stacja kolejowa Sosnowiec Jęzor obecnie nie obsługuje ruchu osobowego.

Jęzor Centralny - serce kolei piaskowej

Jęzor Centralny to stacja kolejowa należąca do kolei piaskowej, położona między stacją Sosnowiec Jęzor a rzeką Biała Przemsza. Stację obsługuje nastawnia JCA i leży ona na linii kolejowej Nr 180. Stacja Jęzor Centralny jest podzielona na trzy części: JCA, JCB, JCC.

Linie przebiegające przez Jęzor Centralny:

• Linia kolejowa Nr 180 Dorota - Mysłowice Brzezinka (8,410 km).
• Linia kolejowa Nr 719 Jęzor Centralny - Sosnowiec Jęzor (1,606 km).

Odgałęzienia i łącznice:

• Jęzor Centralny JCA - Brzęczkowice - Szadok - Klara (KP 401).
• Jęzor Centralny JCA - Bobrek - Staszic - Szyb Otwór IV (KP 402).
• Jęzor Centralny JCA - JCB (tor 2P) Łącznica (KP 222).
• Jęzor Centralny JCA - Przymiarki (KP 202).
• Jęzor Centralny JCA - Borki - Bańgów - Julian - Szyb Dołki (KWK Andaluzja) (KP 201).
• Jęzor Centralny JCA - JCC (tory 8P/4P/502) Łącznica (KP 221 / KP 224).
• Jęzor - Most (pierwotny przebieg fragmentu KP 402).

Południowa Magistrala Piaskowa (Linia kolejowa Nr 180)

Linia kolejowa Nr 180, znana jako Południowa Magistrala Piaskowa, łączy Jęzor Centralny JCA z podg Tunel. Zarządcą jest CTL Maczki-Bór oraz Infra Silesia. Linia ma długość 23,416 km. W skład magistrali wchodzi także linia Nr 401 JCC - Wujek.

Elektryfikacja i tabor

• W 1951 roku magistrala była zelektryfikowana eksperymentalną siecią trójfazową z trzema drutami, gdzie słupy były umieszczone z boku toru, a lokomotywy miały trzy boczne pantografy. Było tak, ponieważ kolej piaskowa była autonomiczna, niezależna od PKP.
• Rozstaw szyn wynosił zawsze 1435 mm.
• W 1955 roku zastosowano trakcję 3 kV DC, którą wykorzystywano do 2000 roku.

Główne zadanie i odgałęzienia

Głównym zadaniem kolei piaskowej jest transport piasku z kopalni żwiru do kopalni węgla kamiennego lub na mosty zasypowe piasku. Linia ma liczne odgałęzienia, które prowadzą do innych zakładów przemysłowych, jak na przykład Elektrownia Jaworzno.

Zmiany w infrastrukturze

W czasie swojej historii wiele odcinków było dobudowywanych, a inne były likwidowane. Odcinki dwutorowe przebudowywano na jednotorowe. Na magistrali prowadzono ruch pociągów służbowych, realizowany przez EZT EN57 oraz lokomotywę elektryczną ET21 z wagonem osobowym 94A. Najdłużej funkcjonowała relacja: Jęzor Centralny JCA - Wujek oraz Jęzor Centralny JCA - Maciej.

Północna Magistrala Piaskowa

Północna Magistrala Piaskowa to nazwa zwyczajowa normalnotorowej, przemysłowej, niegdyś dwutorowej i zelektryfikowanej linii kolejowej, która łączyła bezpośrednio stację kolei piaskowej Jęzor Centralny w Sosnowcu z szybami podsadzkowymi, znajdującymi się w Mysłowicach, Sosnowcu, Siemianowicach Śląskich, Chorzowie, Piekarach Śląskich i Bytomiu. Linia stanowiła jedną z głównych magistrali kolei piaskowych w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym.

Oprócz materiału podsadzkowego w postaci piasku, Magistralą Północną transportowano również węgiel kamienny, popioły odpadowe oraz skałę płonną z pobliskich zakładów przemysłowych. Projekt Magistrali zakładał jej przebieg z dala od zabudowań miejskich czy osiedli mieszkaniowych, a liczne wiadukty ograniczyły do minimum liczbę skrzyżowań w jednym poziomie z drogami.

Tabor i zmiany

• W pierwszych latach funkcjonowania ruch kolejowy na Magistrali był prowadzony wyłącznie trakcją parową z wykorzystaniem parowozów towarowych produkcji polskiej serii Ty45.
• Na linii odbywał się rozkładowy ruch pociągów pracowniczych PMP-PW. Pociągi służbowe kursowały na trasie Jęzor Centralny JCA - podg Barbara i zestawiane były głównie ze składów wagonowych złożonych z elektrowozu ET21 i wagonu 94A.
• Infrastruktura Magistrali, poza doraźnymi remontami wynikającymi z powstawania szkód górniczych, nie podlegała istotnym modernizacjom. Okres wiosennych roztopów powodował częste zalania torowiska Magistrali, które na odcinku Mysłowice - Borki przebiegało w wykopie.
• Od roku 2000 stopniowo zawieszano kursowanie pociągów z materiałem podsadzkowym na zachodnim odgałęzieniu Magistrali Północnej. W maju 2000 zlikwidowano jednotorowy odcinek podg Łagiewniki - szyb Piast KWK Polska.
• Na przełomie 2003/2004 roku zdemontowano drugi tor szlakowy od podg Borki do podg Bańgów.
• W styczniu 2005 zlikwidowano podg Bańgów, przenosząc powiązanie z Błędowską Magistralą Piaskową na pbocz. Siemianowice.
• Na przełomie stycznia i lutego 2007 roku zdemontowano drugi tor szlakowy Magistrali od podg Borki do podg JCB.
• Od 16 marca 2010 r. zarządcą infrastruktury kolejowej Magistrali jest spółka Infra SILESIA S.A.
• W czerwcu 2012 r. zdemontowano odcinek jednotorowy Błędowskiej Magistrali Piaskowej od pbocz. Siemianowice przez podg Rozkówka („RA”) w Czeladzi, podg Brzozowica („Bw”) w Będzinie do stacji Kuźnica Warężyńska („KWA”) w Dąbrowie Górniczej.
• Od 25.10.2012 dostawy piasku podsadzkowego do jedynego czynnego na Magistrali Północnej mostu podsadzkowego Witczak były realizowane przez spółkę PKP Cargo Service.
• W kwietniu 2013 r., na zlecenie zarządcy linii nr 202 Infra SILESIA S.A. w Rybniku, zdemontowano tor nr 2 na szlaku pbocz. Siemianowice - Zygmunt August.
• 1 czerwca 2013 r. przystąpiono do fizycznej likwidacji łącznicy kolejowej nr 202a Borki - Katowice Dąbrówka Mała (PKP PLK).

Współczesność i przyszłość

Dziś z infrastruktury kolei piaskowych pozostało już niewiele. Zamknięto piaskownie w Szczakowej, Maczkach i Kuźnicy Warężyńskiej. Z uwagi na systematyczne niszczenie Polskiego Przemysłu Węgla Kamiennego stan techniczny magistrali ulega pogarszaniu, a nakłady finansowe na remonty są minimalne.

Plany zagospodarowania

W 2016 roku pojawiły się plany zagospodarowania w postaci dróg rowerowych dawnych szlaków kolejowych po likwidowanych liniach kolei piaskowej.

Nowy przystanek Sosnowiec Centrum Handlowe/Jęzor

Jęzor Centrum Handlowe to nowy przystanek osobowy, który ma powstać w 2024 roku, w miejscu węzła drogowego: S1 (Wschodnia Obwodnica GOP) i DK Nr 79 (Orląt Lwowskich). W tym miejscu linia kolejowa Nr 134 przebiega po nasypie. Dlatego dwa perony jednokrawędziowe zostaną umieszczone na betonowych palach. Długość peronów będzie wynosić 200 m, a szerokość 4 m. Do peronów będą prowadziły schody i windy. W pobliżu będzie parking dla kilku samochodów. Przystanek zostanie wyposażony w wiaty przystankowe, ławki, stojaki dla rowerów czy system audio. Robocza nazwa stacji to Sosnowiec Centrum Handlowe/Jęzor, a ma powstać do grudnia 2024 roku.

tags: #jcb #kolej #piaskowa