Kombajn Zbożowy Bizon: Historia i Informacje

Kombajny marki Bizon od dekad są symbolem polskiego rolnictwa i jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów mechanizacji prac polowych w naszym kraju. Produkowane przez Fabrykę Maszyn Żniwnych (FMŻ) w Płocku, maszyny te stały się nie tylko powszechnym narzędziem pracy w gospodarstwach, ale także trwałym elementem historii i tożsamości rolnictwa w Europie Środkowo-Wschodniej.

Zbiory upraw to czas dużej mobilizacji sił i sprzętu, w szczególności kombajnów, które od wielu lat ułatwiają rolnikom ciężką pracę podczas żniw. Z tego tekstu dowiecie się, m.in. jak powstały kombajny i dlaczego mówimy na nie czasami „bizon”.

Początki Kombajnu Zbożowego

Kombajn zbożowy to wielofunkcyjne urządzenie używane na polach uprawnych podczas zbioru zbóż. Potoczna nazwa bizon ma swoje źródło w nazwie polskiego przedsiębiorstwa produkującego kombajny w latach 1970 - 2004.

Pierwszy kombajn zbożowy powstał już w XIX wieku w Szkocji. W maszynie użyto po raz pierwszy zespołu noży do cięcia roślin, który de facto jest wykorzystywany w kombajnach do dnia dzisiejszego w nieco nowocześniejszej formie. Pierwsze kombajny były ciągnięte przez woły, muły i konie. Wykorzystywano je w gospodarstwach zarówno w Europie, jak i w Stanach Zjednoczonych.

W latach 30. XX wieku kombajn ewoluował. Konie i woły zastąpił silnik spalinowy, a operator maszyny zyskał wygodną i bezpieczną kabinę. Dodatkowo kombajn jest w stanie nie tylko ścinać zboże, ale także je młócić.

Historia Polskiego Kombajnu Bizon

Fabryka Maszyn Żniwnych w Płocku to miejsce powstania polskiego kombajnu zbożowego Bizon. Poprzednikiem tej maszyny była Vistula cechująca się mocno przestarzałą konstrukcją i technologią, co zmusiło konstruktorów do stworzenia w 1968 roku pierwszego prototypu Bizona. Bazując na niemieckim kombajnie Fahr, stworzyli oni naprawdę udaną jednostkę, której produkcja ruszyła pełną parą od 1970 roku i trwała aż do roku 2004.

Początkowo kombajny Bizon były produkowane w kolorze czerwonym, ale następnie zmieniono kolor na pomarańczowy, co stało się ich znakiem rozpoznawczym.

Rozwój i Produkcja

• W 1971 roku skonstruowano pierwszy model Z40. Jego produkcja rozpoczęła się w 1973 roku. Model Z40 miał wiele technicznych podobieństw do Clayson’a M133. Posiadał 6-cylindrowy silnik produkowany na licencji Leyland’a.
• Kolejny model - Z43 - był znany jako model eksportowy, sprzedawany w Szwecji pod symbolem KZS-3.
• W 1973 roku powstał również model Z50, znany jako Super Bizon. Był dostępny również z hydrostatyczną przekładnią biegów Linde.
• W 1975 roku wyprodukowano model Bizon America, którego powstało zaledwie dwadzieścia kilka sztuk, a wszystkie wyjechały do Skandynawii. Kombajn ten miał już rozkładaną hydraulicznie rurę wysypową, czujniki strat, szerokie ogumienie, kabinę z przesuwanymi drzwiami, a przede wszystkim charakterystyczny duży zbiornik ziarna, mieszczący 3 tony pszenicy, czyli prawie dwukrotnie więcej niż w Bizonie Super.
• W 1976 roku wprowadzono ulepszoną wersję Bizon Super Z056, który pozostał w produkcji aż do 1994 roku. Jak podają statystyki, najbardziej popularnym Bizonem był (i pewnie nadal jest) SUPER Z056. Lata produkcji tego modelu to od 1976 do 1994 roku, z silnikiem Leyland SW400/R3. W połowie lat 80. z fabryki wyjechało ponad 18 tys. sztuk.
• Model Z-056, opracowany jako następca kombajnu Z-050 w typie „Super”, jest przeznaczony do zbioru z pnia czterech podstawowych zbóż, rzepaku i niektórych roślin strączkowych. Zastosowanie podbieracza pokosów umożliwia zbiór metodą dwufazową. Kombajn jest przystosowany do montowania odpowiednich adapterów, co rozszerza zakres zastosowania kombajnu do zbioru innych kultur nasiennych, jak kukurydza, słonecznik, trawy i koniczyna.
• Kombajn zbożowy Z057 jest przeznaczony do zbioru zbóż i innych kultur nasiennych. Posiada nadbudowane na ramie młocarni urządzenie 4-rozsypowe do odbioru ziarna na worki. Napełniane worki zsuwa się rynną na pole.
• Bizon Rekord Z 058 to najpopularniejszy kombajn z rodziny Bizon, od 1995 roku malowany na niebiesko. W tym roku zmodernizowano także system chłodzenia silnika (duża chłodnica). Został gruntownie zmodernizowany na przełomie 1999 i 2000 roku przez NH. Przeznaczony jest do zbioru podstawowych zbóż, kukurydzy, rzepaku, słonecznika, ryżu oraz traw i koniczyny. W późniejszych modelach montowano komputer pokładowy na bieżąco informujący m.in. o stratach ziarna, poślizgach pasów, prędkości jazdy, wielkości skoszonej powierzchni oraz innych istotnych parametrach. Na życzenie, na tylnej części osłony wylotowej kombajnu montowany jest rozdrabniacz, który tnie słomę na odcinki długości 30-100 mm.

Koniec Produkcji i Dziedzictwo

Głównym odbiorcą Bizonów w Polsce były Państwowe Gospodarstwa Rolne (PGR-y), których likwidacja kojarzona jest ze schyłkiem świetności Bizona. Znaczne ilości rodzimych kombajnów można było spotkać również w krajach bloku wschodniego, a także w Białorusi, Brazylii, Czechosłowacji, Danii, Finlandii, Grecji, Iranie, Irlandii, Hiszpanii, Pakistanie, Stanach Zjednoczonych, Syrii, Szwecji, Ukrainie, Węgier, Wielkiej Brytanii i Włoszech. Łącznie wyprodukowano około 75 tys. sztuk kombajnów Bizon w różnych modelach, z czego w użyciu ponoć ciągle jest około 40 tys. sztuk.

Fabryka została sprywatyzowana w 1992 roku i w 1998 roku przeniesiona do New Holland. Ostatnie 30 sztuk pod nazwą Bizon Rekord ZO58 zostało wyprodukowane już przez Spółkę New Holland Bizon, która przejęła FMŻ.

Produkcja Bizonów została zaprzestana w maju 2004 roku, po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej, ze względu na konstrukcję. Kombajny nie spełniały wymagań norm europejskich w zakresie: poziomu drgań i hałasu na stanowisku operatora oraz emisji spalin silnika napędowego. W 2006 roku firma Case New Holland, m.in. po naleganiach samej załogi, powróciła do nazwy Bizon dla kombajnu TC54.

Budowa i Zasada Działania Kombajnu Bizon

Elementem kluczowym Bizona jest zespół żniwny, którego zadaniem jest nabieranie kłosów do maszyny. Profesjonalna nazwa tej części kombajnu to heder, który składa się z kilku elementów.

Kluczowe Komponenty

• Motowidła (zwane też nagarniaczami) - są jednym z zewnętrznych elementów hedera. Nagarniacz o specjalnej konstrukcji listew jest napędzany przekładnią bezstopniową sterowaną hydraulicznie, co umożliwia dobranie najkorzystniejszych obrotów w zależności od warunków polowych i prędkości jazdy.
• Kosa - składa się z wielu noży lub ostrzy, które bardzo szybko się poruszają. To właśnie ostrza kosy umieszczone między bagnetami odpowiadają za ścinanie kłosów zboża.
• Podajnik pochyły - po ścięciu, kłosy wędrują przez niego do zespołu młócącego.
• Zespół młócący - oddziela ziarna od kłosów.
• Zbiornik na ziarno - tu trafiają oddzielone ziarna.
• Sieczkarnia - do niej trafiają kłosy pozbawione ziaren. Na życzenie, na tylnej części osłony wylotowej kombajnu montowany jest rozdrabniacz, który tnie słomę na odcinki długości 30-100 mm.

Zespół żniwny jest odciążony hydraulicznie i całkowicie sterowany podczas biegu maszyny. Odciążenie zespołu żniwnego akumulatorem hydrauliczno-gazowym ułatwia kopiowanie nierówności terenu.

Pojemność zbiornika paliwa w modelach Bizon Z040 i Z042 wynosiła 200 litrów. Przepustowość kombajnu Z057 wynosiła 5 kg/s, a czystość ziarna powyżej 98,5%.

Waga Kombajnów Bizon i jej Znaczenie

Waga kombajnu to parametr, który wpływa na wiele aspektów eksploatacyjnych: od transportu maszyny, przez dobór przyczep i lawet, aż po naciski na glebę podczas pracy w polu. Dla gospodarstw z ograniczoną nośnością gruntu lub z trudnym dojazdem do pól masa kombajnu ma istotne znaczenie praktyczne.

Parametry Wagowe i Ich Konsekwencje

• Bizon Super Z056 (model z lat 70. XX wieku) miał masę własną około 6700 kg (6,7 tony) oraz wysokość około 3,96 m. Warto zaznaczyć, że waga różni się w zależności od modelu. Masa bez kabiny dla modeli Z040 i Z042 wynosiła 6600 kg.
• Z punktu widzenia praktyki rolniczej, masa kombajnu Bizon ma duże znaczenie przy pracy na polach o słabej strukturze gleby lub w warunkach podmokłych. Wyższa waga oznacza większy nacisk na oś napędową, co może prowadzić do zagęszczania gleby, szczególnie w trakcie wielodniowych żniw po opadach.
• Z racji swoich gabarytów i masy, przewóz Bizona wymaga odpowiedniego przygotowania. Standardowy Bizon Z056 nie zmieści się na przyczepie o nośności poniżej 10 ton, szczególnie jeśli planowany jest transport z założonym hederem. W praktyce najczęściej demontuje się zespół żniwny i przewozi go osobno na wózku hederowym. Sam korpus kombajnu, ważący blisko 7 ton, transportowany jest na naczepie niskopodwoziowej.
• Ciężar kombajnu przekłada się również na wymagania serwisowe. Maszyny o większej masie poddawane są większym obciążeniom dynamicznym podczas pracy. Dlatego ważne jest regularne sprawdzanie stanu zawieszenia, łożysk w kołach nośnych oraz układu hamulcowego. Podczas zimowego przechowywania kombajnu o masie powyżej 7 ton warto zadbać o odpowiednią twardość podłoża, aby nie doszło do zapadania się opon w nawierzchnię.
• Masa maszyny wpływa na zużycie paliwa nie tylko podczas jazdy, ale także w trakcie młócenia. Większy ciężar to również większe opory toczenia, co w warunkach grząskich przekłada się na konieczność pracy na niższych przełożeniach i wyższych obrotach silnika. Średnie spalanie dla modelu Bizon Super Z056 wynosi od 12 do 17 l/h w zależności od rodzaju zbioru, ukształtowania terenu i warunków pogodowych.

Część rolników decyduje się na modernizację kombajnów Bizon, m.in. poprzez wzmocnienie układów jezdnych, wymianę silników na bardziej ekonomiczne jednostki lub montaż systemów GPS i monitoringu plonów. W niektórych przypadkach te zabiegi zwiększają masę całkowitą maszyny nawet o kilkaset kilogramów.

Ciekawostką jest, że masa pierwszych modeli Bizon z lat 60. nie przekraczała 5,5 tony. Wynikało to zarówno z lżejszych materiałów, jak i mniejszych rozmiarów zespołu młócącego oraz prostszej konstrukcji ramy. Wraz z rozwojem technologii i oczekiwań rynkowych, wzrosły zarówno wydajność, jak i masa maszyn. Dzisiejsze kombajny Bizon, choć nadal obecne na wielu polskich wsiach, często ustępują pod względem masy nowoczesnym konstrukcjom zachodnim, które ważą od 11 do nawet 18 ton w stanie roboczym.

Porównanie Modeli Bizon Z040 i Bizon Z042

Poniższa tabela przedstawia porównanie parametrów technicznych dwóch wczesnych modeli kombajnów Bizon: Z040 i Z042.

Różne Rodzaje Kombajnów

Mówiąc o kombajnie, najczęściej myślimy o kombajnie zbożowym. Jednak istnieje wiele innych rodzajów kombajnów, które ułatwiają pracę w rolnictwie.

• Dość popularny kombajn do ziemniaków pomaga w ich zbiorach na dużych obszarach. Ten rodzaj kombajnu jest przystosowany do wykopywania ich z redlin oraz oddzielania od łętów, dzięki czemu zbieranie ziemniaków na dużych obszarach jest szybsze i bardziej efektywne.
• Innym rodzajem kombajnów spotykanych na polach uprawnych są te zaprojektowane do zbioru buraków.
• Na rynku maszyn rolniczym możemy także zakupić kombajn do roślin sadowniczych, a nawet warzyw. Kombajnem można dokonywać zbioru marchewek, ogórków, a nawet malin!
• Istnieją także kombajny do zbioru wiśni, a także do siania i sadzenia niektórych roślin uprawnych.
• Istnieje również grupa kombajnów, które są wykorzystywane do zabiegów agrotechnicznych.

Zakup czy Wynajem Kombajnu?

Większość rolników do corocznych zbiorów decyduje się na wynajem kombajnu od firm, które specjalizują się w wynajmie maszyn rolniczych. To rozwiązanie ma wiele zalet. Przede wszystkim rolnik nie musi szukać sposobu na sfinansowanie zakupu drogiej maszyny, do której kombajn z pewnością należy.

Do wad tego rozwiązania można z pewnością zaliczyć dostępność maszyny w oczekiwanym przez rolnika czasie. Niestety nawet wcześniejsza rezerwacja kombajnu nie gwarantuje, że pogoda pozwoli na wykonanie zaplanowanych prac. Rolnicy niekiedy decydują się również na wynajem maszyny z sąsiednich gospodarstw lub współdzielony zakup z innymi właścicielami gospodarstw rolnych.

Według obliczeń specjalistów zajmujących się opłacalnością rolnictwa, zakup własnego kombajnu jest opłacalny w przypadku gospodarstw rolnych, które posiadają przynajmniej 70 ha upraw. Nie oznacza to naturalnie, że mniejsze gospodarstwo nie powinno kupować kombajnu. Na decyzje o jego zakupie będą wpływać także inne czynniki, jak np. możliwość jego wypożyczania innym gospodarstwom lub chęć bycia niezależnym.

Warto jednak podkreślić, że koszt zakupu nowego kombajnu to kwota sięgająca około 500 tys. zł. Na szczęście istnieje dość dobrze rozbudowany rynek kombajnów używanych, które można kupić w przedziale od 50 do 150 tys. zł.

tags: #kombajn #zbozowy #bizon #pomaranczowy