Czym jest praca w szczególnych warunkach?
Praca w szczególnych warunkach jest zdefiniowana w art. 32 ust. 1 Ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 grudnia 1998 roku. Jest nią praca o znacznej szkodliwości dla zdrowia pracownika, o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagająca wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia.
Praca w szczególnych warunkach powoduje szybsze zrealizowanie się ryzyka emerytalnego ze względu na czynniki zewnętrzne, które w istotny sposób przyspieszają naturalny proces ubytku sił pracownika. W związku z tym pracownikom, którzy wykonują pracę w takich warunkach, przysługuje prawo do wcześniejszego skorzystania ze świadczeń emerytalnych.
Kryteria uprawniające do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach
Drugą grupą osób, które mogą ubiegać się o wcześniejszą emeryturę, są osoby urodzone po 31 grudnia 1948 roku, które osiągnęły obniżony wiek emerytalny i przed 1 stycznia 1999 roku spełniły następujące warunki:
- udowodniły okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące co najmniej 20 lat dla kobiet i 25 lat dla mężczyzn,
- mają udokumentowany wymagany okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, bądź co najmniej 5 lat pracy górniczej wykonywanej stale i na pełen etat pod ziemią/na odkrywce w kopalniach siarki i węgla brunatnego oraz kopalniach otworowych siarki (w drugim przypadku wiek emerytalny wynoszący 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn obniża się o 6 miesięcy za każdy rok pracy górniczej wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, jednak nie więcej niż o 15 lat - w celu ustalenia wieku emerytalnego uwzględnia się okresy pracy górniczej przebyte także po 31 grudnia 1998 roku),
- nie są członkami OFE lub złożą wniosek o przekazanie zgromadzonych środków w OFE za pośrednictwem ZUS na rzecz budżetu państwa.
Jednym z warunków otrzymania wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest także złożenie wniosku o przekazanie środków zgromadzonych w OFE na rzecz budżetu państwa.
Rodzaje prac kwalifikujących do wcześniejszej emerytury
Kwalifikujące prace zostały wyszczególnione w odpowiednich wykazach. W wykazie A, czyli w wykazie prac, których wykonywanie musi trwać co najmniej 15 lat dla kobiet w wieku 55 lat i dla mężczyzn w wieku 60 lat, znajdują się między innymi prace w górnictwie i energetyce, hutnictwie i przemyśle metalowym, chemii, budownictwie i przemyśle materiałów budowlanych, leśnictwie, przemyśle drzewnym i papierniczym, przemyśle lekkim, transporcie i łączności, gospodarce komunalnej, rolnictwie i przemyśle rolno-spożywczym, przemyśle poligraficznym, służbie zdrowia i opiece społecznej oraz w zespołach formujących szkło.
Poza pracami wymienionymi w wykazie A, także wykaz B wymienia prace, których wykonywanie przez 15 lat uprawnia do wcześniejszej emerytury. Są to między innymi prace:
- na statkach żeglugi powietrznej i w portach morskich - co najmniej 15 lat pracy oraz ukończenie wieku 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn,
- w hutnictwie - 15 lat pracy oraz ukończenie 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn,
- wykonywane bezpośrednio przy przetwórstwie azbestu, produkcji ołowiu i kadmu, krzemionki, a także prace nurków i rybaków morskich, ratowników w GOPR - co najmniej 10 lat oraz ukończenie 50 lat dla kobiet i 55 lat dla mężczyzn,
- wykonywane przez dziennikarzy pod warunkiem objęcia ich układem zbiorowym dziennikarzy - co najmniej 15 lat oraz ukończenie 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn,
- wykonywane w Najwyższej Izbie Kontroli pod warunkiem osiągnięcia wieku emerytalnego podczas zatrudnienia - 15 lat pracy oraz ukończenie 55 lat dla kobiety i 60 lat dla mężczyzny.
Praca "ładowacza" w kontekście produkcji i przetwórstwa ołowiu
Zgodnie z wykazem B, prace wykonywane bezpośrednio przy produkcji ołowiu i kadmu uprawniają do wcześniejszej emerytury po 10 latach pracy i osiągnięciu wieku 50 lat dla kobiet oraz 55 lat dla mężczyzn. Jest to kluczowa informacja dla osób pracujących jako ładowacze w przemyśle ołowianym.
Dodatkowo, szczegółowe przepisy zawarte w Załączniku nr 1 do zarządzenia nr 9 Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 1 lipca 1983 r., w Dziale III. W hutnictwie i przemyśle metalowym, w punkcie 36. Produkcja, przetwórstwo ołowiu oraz powlekanie ołowiem, ołowiowanie blach ocynkowanych, wymieniają szereg stanowisk, takich jak wytapiacz metali nieżelaznych, ołowiowacz blach ocynkowanych, odlewnik, powlekacz metali na gorąco, smarowacz płyt akumulatorowych, wytłaczacz powłok z metali nieżelaznych oraz inni pracownicy produkcyjni zatrudnieni przy produkcji i przetwórstwie ołowiu. Stanowisko ładowacza, o ile wykonywane jest bezpośrednio w procesie produkcji lub przetwórstwa ołowiu, może być zakwalifikowane do tej kategorii, uprawniając do świadczeń na preferencyjnych warunkach.
Warto również zaznaczyć, że w innych częściach wspomnianego Załącznika do zarządzenia, w kategorii górnictwa (Dział I, pkt 3 i 4) oraz hutnictwa (Dział III, pkt 67), występują ogólne stanowiska "ładowacz materiałów kamiennych", "ładowacz przy robotach górniczo-poszukiwawczych" oraz "ładowacz - spinacz" czy "ładowacz wsadu". W przypadku ładowacza ołowiu, kluczowe jest jednak ścisłe powiązanie z procesami produkcji i przetwórstwa ołowiu, co jest jasno wskazane w Wykazie B i szczegółowym wykazie pod pozycją 36.
Dokumentacja i zasady uznawania pracy w szczególnych warunkach
Określenie, czy dana praca wykonywana przez pracownika to praca w szczególnych warunkach, leży w gestii pracodawcy, który powinien taką informację umieścić na świadectwie pracy lub świadectwie pracy w szczególnych warunkach. Wykonywana praca musi być oczywiście zgodna z wykazami A i B zawartymi w Rozporządzeniu lub zgodna z resortowym wykazem stanowisk pracy w szczególnych warunkach wydanych między innymi przez właściwych ministrów.
W razie nieuwzględnienia tej informacji na świadectwie pracy ZUS może odmówić zaliczenia okresów pracy jako wykonywanych w szczególnych warunkach. Pracownikowi pozostaje wtedy wystąpienie do sądu, który, analizując warunki pracy na danym stanowisku, może wydać decyzję korzystną dla pracownika i uznać okres zatrudnienia jako pracę w warunkach szkodliwych. Taki wyrok wydał Sąd Najwyższy dnia 31 stycznia 2018 roku (sygn. akt III UZP 8/17) w sprawie kierowcy samochodu ciężarowego: praca w transporcie kierowcy samochodu ciężarowego o dopuszczalnym ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony, który ubocznie wykonywał czynności konwojenta, ładowacza lub spedytora w odniesieniu do przewożonych towarów jest pracą w szczególnych warunkach.
Należy pamiętać, że aby praca mogła być uznana przez ZUS jako praca w szczególnych warunkach, musi być wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy oraz na podstawie umowy o pracę. Sporadyczne wykonywanie w ramach obowiązków pracowniczych prac wymienionych w Rozporządzeniu nie może być uznane za pracę w warunkach szkodliwych. Tak samo nie może być uznana praca na podstawie umowy zlecenia, o dzieło czy w ramach prowadzenia własnej działalności gospodarczej.
Jak liczyć staż pracy w warunkach szkodliwych?
Praca w szczególnych warunkach powinna zostać udokumentowana adnotacją w świadectwie pracy. Jednak do okresu zatrudnienia ZUS nie zaliczy okresów:
- niezdolności do pracy, za które zostało wypłacone wynagrodzenie, zasiłek chorobowy lub świadczenie rehabilitacyjne;
- za które pracownik otrzymał zasiłek opiekuńczy lub macierzyński;
- usprawiedliwionej nieobecności w pracy, za które w okresie od 15 listopada 1991 roku do 24 lipca 1992 roku wypłacono nauczycielowi - na podstawie Karty Nauczyciela - wynagrodzenie za czas usprawiedliwionej nieobecności w pracy, a w odniesieniu do wynagrodzenia wypłaconego nauczycielowi w czasie urlopu macierzyńskiego - za okres od 15 listopada 1991 roku do 31 lipca 1992 roku;
- urlopu dla poratowania zdrowia;
- urlopu szkoleniowego;
- przebywania na urlopie na dalsze kształcenie się;
- pozostawania w stanie nieczynnym;
- urlopu wychowawczego;
- urlopu bezpłatnego;
- służby wojskowej.
Rekompensata za pracę w szczególnych warunkach
Rekompensata dotyczy osób urodzonych po 31 grudnia 1948 roku, które przed 1 stycznia 2009 roku wykonywały pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze przez co najmniej 15 lat stale i na pełen etat, ale nie nabyły z tego tytułu prawa do wcześniejszej emerytury. Dokumenty o przyznanie rekompensaty należy złożyć razem z wnioskiem o przyznanie emerytury z tytułu osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego - 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn - na 30 dni przed ukończeniem odpowiedniego wieku.
Złożenie dokumentu wcześniej skutkować będzie odmową przyznania rekompensaty. Pozytywne rozpatrzenie wniosku przez ZUS spowoduje ponowne przeliczenie emerytury i zwiększenie kwoty świadczenia, gdyż rekompensata jako dodatek zostanie wliczona do kapitału początkowego. Rekompensata może być także doliczona do renty rodzinnej po zmarłym, który był uprawniony do emerytury wraz z rekompensatą.