Kukurydza jest jednym z najważniejszych zbóż na świecie, odgrywającym kluczową rolę w żywieniu ludzi i zwierząt, a także w przemyśle. Jej wszechstronne zastosowanie sprawia, że jest cenionym surowcem w globalnej gospodarce.
Zastosowania kukurydzy
Kukurydza uprawiana w technologii kiszonkowej jest wykorzystywana do produkcji kiszonki, stanowiącej podstawową paszę objętościową dla bydła. Może być również stosowana jako substrat do produkcji biogazu.
Ziarno kukurydzy ma szerokie zastosowanie:
- Składnik diety żywieniowej ludzi.
- Składnik mieszanek paszowych, głównie dla drobiu, świń i bydła.
- Surowiec do produkcji bioetanolu.
- Surowiec do produkcji skrobi.
- Wykorzystywane w przetwórstwie rolno-spożywczym.
- Do wytwarzania napojów i innych środków spożywczych.
Słoma kukurydziana, pozostała po zbiorze kolb, jest cennym substratem do produkcji peletu lub brykietu do celów grzewczych, a także do produkcji biogazu.
Globalne znaczenie i produkcja kukurydzy
Szczególne znaczenie ziarna kukurydzy w gospodarce narodowej potwierdza dynamiczny wzrost globalnej produkcji w ciągu ostatnich 50 lat. W 1960 roku szacowano światową produkcję ziarna na poziomie 220 mln ton, a w 2010 roku osiągnięto poziom 814 mln ton.
W skali światowej produkowane jest głównie ziarno, na które przypada 93% powierzchni uprawianej kukurydzy. Wynika to z faktu, że w wielu regionach świata ziarno kukurydzy stanowi podstawowy składnik diety ludzkości, zastępując ryż lub maniok.
Światowa powierzchnia uprawy kukurydzy w 2010 roku wynosiła 167,3 mln ha, w tym 155,6 mln ha przeznaczono na kukurydzę ziarnową, a 11,7 mln ha na kukurydzę kiszonkową.
Dane dotyczące powierzchni uprawy kukurydzy ziarnowej w mln ha (2010):
- Azja - 42,5
- Afryka - 30,7
- Chiny - 31,5
- USA - 33,0
- Ameryka Środkowa - 9,8
- Unia Europejska - 8,1
- Razem - 155,6
Globalna produkcja ziarna kukurydzy plasuje się na pierwszym miejscu wśród podstawowych zbóż. Przyjmując całkowitą produkcję pszenicy, kukurydzy i ryżu za 100%, na ziarno kukurydzy przypada 43%.
Stany Zjednoczone są niekwestionowanym globalnym liderem w zbiorach kukurydzy, produkując około 350 mln ton rocznie. W Unii Europejskiej zbiory osiągają około 56 mln ton, przy czym Polska jest jednym z liderów produkcji w UE, z roczną produkcją około 8,5 mln ton.
Pochodzenie i historia kukurydzy
Pochodzenie kukurydzy jest wciąż przedmiotem badań, z długotrwałym sporem dotyczącym jej pierwotnych regionów występowania. Do Europy kukurydza trafiła dzięki Krzysztofowi Kolumbowi w XV wieku. Po powrocie z pierwszej podróży odkrywczej pod koniec 1492 roku, kukurydza została wprowadzona na kontynent europejski. Hiszpania, a zwłaszcza region Andaluzji, stały się obszarem intensywnych upraw kukurydzy.
Według profesora Henryka Gąsiorowskiego, kukurydza bardzo wcześnie dotarła do Afryki. Następnie uprawa tej rośliny rozpoczęła się na kontynencie azjatyckim, począwszy od Jawy, skąd trafiła do Chin i na Filipiny. Już w 1578 roku w Chinach ukazał się pierwszy opis kukurydzy.
Różnorodność nazw tej rośliny w różnych kulturach świadczy o jej szybkim rozprzestrzenianiu się. We Francji nazywano ją "zbożem hiszpańskim", w Turcji "zbożem egipskim", w Egipcie "prosem syryjskim", a w Etiopii "prosem morskim". Wśród językoznawców dominuje opinia, że słowo "kukurydza" wywodzi się z języka tureckiego - "kukuruz". W pierwszych zapisach w języku polskim używano określenia "pszenica turecka", jak w "Zielniku" Szymona Syreńskiego z 1613 roku.
Udział Stanów Zjednoczonych w światowej produkcji kukurydzy wynosi blisko 32%. Polska jest zaliczana do grona największych producentów zbóż w Unii Europejskiej.
Czynniki sprzyjające uprawie kukurydzy
Popularność kukurydzy wynika z możliwości jej uprawy na znacznie szerszym zakresie gleb niż np. pszenicy. Może być uprawiana nawet na glebach lekko kwaśnych (od pH 5,0) i na kompleksach gleb klasy IVb, a niektórzy rolnicy uprawiają ją nawet na glebach klasy V.
Uprawa na dobrych jakościowo glebach pozwala uzyskać plony nawet dwukrotnie wyższe niż w przypadku pszenicy czy innych zbóż. Wymagania termiczne, szczególnie w warunkach Polski Północno-Wschodniej, oraz dostęp do wody na obszarze całego kraju, są głównymi czynnikami decydującymi o powodzeniu w uprawie kukurydzy.
W Krajowym Rejestrze odmian roślin rolniczych (KR), kukurydza odznaczała się największą liczbą odmian spośród wszystkich zbóż - 238, co stanowiło 34% wszystkich odmian zbożowych. Dla porównania, w 2020 roku zarejestrowano 178 odmian pszenicy (25%), 117 odmian jęczmienia (17%), 68 odmian żyta (10%) i 60 odmian pszenżyta (9%).
Historia uprawy kukurydzy w Polsce
W Polsce kukurydzę zaczęto uprawiać stosunkowo niedawno. Początki upraw doświadczalnych były związane z materiałami pochodzącymi z USA. Po aklimatyzacji uzyskano pierwsze odmiany populacyjne, dostosowane do polskich warunków klimatycznych. Badania te zapoczątkował Tadeusz Olbrycht po powrocie z podróży naukowej do USA w latach 1922-1924.
W latach 50. ubiegłego wieku uprawę kukurydzy stopniowo rozszerzano na północ kraju. Pod koniec lat 90. XX wieku powierzchnia zasiewów kukurydzy wynosiła około 100 tys. ha. Sytuacja ta uległa zmianie po akcesji Polski do UE.
W Polsce w latach 2013-2019 powierzchnia uprawy i zbiory kukurydzy były znacząco większe niż w latach wcześniejszych. Przeciętna powierzchnia w tym okresie wynosiła 0,6-0,7 mln ha, a zbiory około 4 mln ton. W 2020 roku powierzchnia uprawy kukurydzy na ziarno wzrosła do ponad 0,9 mln ha, co przy średnich plonach 72,1 dt/ha umożliwiło zebranie 6,8 mln ton tego zboża.
Rolnictwo w Angoli
Rolnictwo w Angoli stanowi kluczowy sektor gospodarki, choć jego potencjał pozostaje w dużej mierze niewykorzystany. Kraj dysponuje rozległymi terenami uprawnymi, zróżnicowanymi strefami klimatycznymi oraz bogatymi zasobami wodnymi, które mogłyby zapewnić samowystarczalność żywnościową i silną pozycję eksportową w regionie Afryki Subsaharyjskiej.
Powojenne zniszczenia, miny lądowe, brak infrastruktury oraz ograniczony dostęp do kapitału utrudniają pełne wykorzystanie możliwości.
Warunki klimatyczne i glebowe
Angola położona jest w południowo-zachodniej części Afryki, nad Oceanem Atlantyckim, co przekłada się na zróżnicowany klimat - od wilgotnego tropikalnego na północy, przez strefy sawannowe w centrum, po bardziej suche obszary na południu i wzdłuż wybrzeża. Okres wegetacyjny w Angoli trwa cały rok. Najchłodniejszym miesiącem jest lipiec, a najcieplejszym styczeń. Roczna amplituda temperatur jest niewielka - zimą średnia temperatura wynosi od 16 do 24 °C, a latem 20-26 °C. Temperatura minimalna nie spada poniżej 15 °C, a maksymalna nie przekracza 35 °C.
W Angoli występują gleby bogate w żelazo. Gleby czerwone są zazwyczaj kwaśne, ciężkie i mają niską bonitację. Humus jest niemalże w całości mineralizowany, co wymaga intensywnego nawożenia. Najlepsze gleby ferralitowe zawierają 2-3% humusu. Gleby te podczas pory suchej tworzą twardą skorupę. Gleby czerwonobrunatne mają odczyn kwaśny, zbliżony do obojętnego, a lokalnie nawet lekko alkaliczny.
W środkowej części kraju przebiega kontynentalny dział wód. Największymi rzekami Angoli są Kasai (dopływ Konga) oraz Zambezi we wschodniej części kraju. W zachodniej części kraju znajdują się rzeki przymorskie, z których największa jest Kwanza.
Struktura gospodarki i rolnictwa
Angola jest krajem rozwijającym się, z rolnictwem mającym niewielki udział w PKB, lecz kluczowym w zatrudnieniu mieszkańców. Rolnictwo daje 6,9% PKB, jednak zatrudnienie znajduje w nim 85% pracujących.
W czasach kolonialnych Angola była krajem o dużej roli przemysłu, opierającego się głównie na produkcji produktów słabo przetworzonych. Po uzyskaniu niepodległości przemysł się załamał.
We wczesnych latach 50. XX wieku w Angoli nastąpiła kolektywizacja rolnictwa. Rolnicy zrzeszali się w spółdzielnie. Indywidualne gospodarstwa są bardzo rozdrobione, ze średnią powierzchnią nieco powyżej 1,5 ha.
Po wojnie domowej następuje rozwój rolnictwa wspierany pomocą zagraniczną, z głównymi celami zmniejszenia liczby ludności w przeludnionej Luandzie, znalezienia zajęcia dla byłych żołnierzy i zwiększenia produkcji żywności. Polityka pomocowa opiera się na dostarczaniu technologii i edukowaniu miejscowych rolników.
Uprawy w Angoli
W Angoli dominują gospodarstwa niewyspecjalizowane, zajmujące się uprawą wielu różnych roślin. Grunty orne w sezonie 2007/2008 zajmowały powierzchnię 3 074 806 ha, czyli około 2,5% powierzchni kraju. Zbożem uprawianym na największych powierzchniach jest kukurydza zwyczajna, która w sezonie 2007/2008 zajmowała 883 943 ha. Klimat i gleby występujące w Angoli są idealne do produkcji tego zboża.
Kukurydza została przywieziona przez Portugalczyków na początku XVI wieku z Brazylii. Z tego powodu w Angoli kukurydza jest nazywana "zbożem portugalskim".
Wśród roślin okopowych dominuje maniok jadalny, którego uprawy zajmowały 679 167 ha i ustępowały tylko kukurydzy. Ze względu na wysokie plony, roślina ta ma bardzo duży udział w zbiorach. Maniok jest rośliną, która dobrze znosi różne warunki klimatyczne i glebowe, a jego uprawa redukuje ubóstwo.
Zbiory ziemniaka wyniosły 841,279 tys. ton. Uprawa warzyw jest działalnością poboczną angolskich rolników, przeznaczoną niemal wyłącznie na potrzeby własne.
Najważniejszą rośliną eksportową jest kawowiec, na co wpływ miał bardzo korzystny dla tej rośliny klimat. W czasach kolonialnych Angola była czołowym producentem kawy.
Wyzwania i potencjał rolnictwa w Angoli
Angolskie rolnictwo charakteryzuje się bardzo niskim stopniem mechanizacji. W 2009 roku w całym kraju było tylko 1940 sprawnych ciągników, co daje jeden traktor na około 1650 ha. Dominują maszyny niskiej mocy.
Głównym problemem rolnictwa w Angoli są skutki wojny domowej, która spowodowała zniszczenie infrastruktury na wsi, dużą liczbę byłych żołnierzy oraz hiperurbanizację, szczególnie w Luandzie.
Rolnictwo jest niewydolne i uzależnione od pomocy zagranicznej. Angola jest zmuszona importować żywność (około 50% potrzeb), mimo znacznego, niewykorzystanego potencjału.
Kolejnymi problemami rolnictwa angolskiego są złe warunki przyrodnicze.
Kukurydza w kontekście angolskiego rolnictwa
Zbożem uprawianym na największych powierzchniach w Angoli jest kukurydza zwyczajna. Klimat i gleby występujące w tym kraju są idealne do produkcji tego zboża. Kukurydza została przywieziona do Angoli przez Portugalczyków na początku XVI wieku z Brazylii i jest tam nazywana "zbożem portugalskim".
Kukurydza stanowi ważny składnik diety jako podstawa do wyrobu kasz, placków i innych tradycyjnych potraw. Jest uprawiana szeroko zarówno przez drobnych rolników, jak i gospodarstwa bardziej skomercjalizowane.
Ze względu na wysokie plony i wszechstronne zastosowanie, kukurydza ma potencjał do dalszego rozwoju w angolskim rolnictwie, przyczyniając się do poprawy bezpieczeństwa żywnościowego i dywersyfikacji gospodarki.
Potrzeby żywieniowe roślin i nawożenie
Kukurydza preferuje pH gleby między 6,0 a 7,2, ale radzi sobie także w glebach wapiennych, o pH nawet do 8,5, zwłaszcza przy nawadnianiu. Składnikiem odżywczym wchłanianym przez kukurydzę w największej ilości jest potas. Okres intensywnego przyswajania potasu zaczyna się od fazy 6. liścia (BBCH 16) i trwa do pełnego uformowania kolby (BBCH 59). W piaszczystych glebach potas może być wypłukiwany poza strefę ukorzenienia. Dobre odżywianie roślin potasem w suchych latach uodparnia je na stres wodny.
Kukurydza lubi wyższe temperatury, najlepiej rośnie, gdy temperatury w ciepłych miesiącach wynoszą między 25 a 30°C. Średnia temperatura latem poniżej 19°C szkodzi kukurydzy, ponieważ mechanizm efektywnego wiązania dwutlenku węgla jest uaktywniany w temperaturze 25°C w okresach kwitnienia i dojrzewania. Średnia temperatura dobowa powyżej 26°C może przyspieszyć kiełkowanie, za to temperatury poniżej 15,5°C mogą je hamować.
Niedobory składników odżywczych i ich objawy
Azot: Objęty na liściach: młodsze liście nabierają koloru bladożółtego lub jasnozielonego, równomiernie na całej powierzchni. Wczesne starzenie wierzchołków i żyłek centralnych. Później na wierzchołkach liści może pojawić się trójkątne żółknięcie. Żółknięcie zaczyna się od starszych dolnych liści i postępuje w górę rośliny. Łodygi są cienkie i patykowate. Kwitnienie jest opóźnione. Słaby wigor wegetacji. Układ korzeniowy staje się mniej bujny i spowalnia przyswajanie innych składników odżywczych. Obniżone plony z powodu niekompletnego wykształcenia ziarna w wierzchołku kolby.
Fosfor: Niewystarczająca dostępność P i osłabione przyswajanie przez korzenie z powodu zimnej, wilgotnej lub zbitej gleby. Objawy na liściach: ciemnozielone liście; ciemnofioletowa/żółta chloroza, postępujące fioletowienie. Obniżone plony, opóźnione dojrzewanie. Wolne tempo wzrostu, częste obumieranie.
Potas: Niewystarczająca dostępność potasu, zazwyczaj wywołana nierównowagą między K+, Ca2+, Mg2+ i NH4+ w glebie. Objawy na liściach: ciemnozielone rośliny z widoczną, głównie na dolnych liściach, chlorozą wzdłuż krawędzi liści, zamieniającą się w brązowe smugi i nekrozę. U starszych roślin brązowienie wierzchołków i krawędzi liści. Plon: obniżony, ze względu na mniejsze i niewykształcone w wierzchołku kolby ziarna.
Wapń: Objawy zaczynają się na młodych liściach, które odznaczają się jasnozielonymi lub białawymi planami lub smugami i często są zwinięte do tyłu.
Magnez: Zawsze pojawiają się na starszych liściach. Zielono-żółte rośliny z ciemnożółtą chlorozą międzyżyłkową. Chloroza, postępująca do rdzawo-brązowej lub fioletowej nekrozy.
Siarka: Żółte smugi na liściach. Najpierw na najmłodszych liściach, bez nekrozy. Wyraźna chloroza międzyżyłkowa. Słaby wigor wegetacji. W zaawansowanych stadiach: karłowacenie roślin.
Bor: Żółte, białe lub przezroczyste nekrotyczne plamy. Karłowacenie łodyg, ze względu na skrócone międzywęźla. Plon: znacznie obniżony ze względu na mniejsze i niewykształcone kolby.
Miedź: Młode liście nabierają niebieskawo-zielonego odcienia i wyrastają spiralnie z okółka. Wierzchołki i krawędzie starych liści więdną, stają się biało-szare i mogą obumierać. Nieco nekrozy na krawędziach starszych liści, podobnie jak przy niedoborze K. Pąki: obumieranie, często poprzedzone skracaniem międzywęźli. Łodyga: miękka i wiotka.
Żelazo: Chloroza międzyżyłkowa młodych liści z letniego wysypu, podczas gdy użyłkowanie pozostaje zielone. W poważnym przypadku liście mogą prawie zbieleć. Zmniejszenie wymiarów.
Mangan: Młode i średnio uformowane liście nabierają oliwkowego koloru, a ich środkowe części pokrywają się równomiernymi, biało-żółtymi smugami. Smugi przekształcają się w nekrozę z odpadaniem martwej tkanki od liścia. Objawy są zbliżone do niedoboru żelaza i potwierdzenie deficytu Mn wymaga analizy tkanki liści.
Cynk: Bladożółto-zielona smuga chlorozy w dolnej połowie liścia lub po obu stronach żyłki centralnej, postępująca do bladobrązowej lub szarej nekrozy. Najczęściej występuje w fazach wzrostu V2-V8.
Rola potasu i magnezu
Potas jest dla roślin najważniejszym składnikiem odżywczym w okresach stresu wodnego, ponieważ reguluje bilans wodny roślin. Magnez jest również ważny; uprawa z odpowiednią zawartością magnezu na liściach lepiej radzi sobie ze skokami temperatury w upalne letnie dni.
W przypadku niedoborów może być konieczne zaaplikowanie do gleby i na liście dodatkowej ilości N i Mg, aby stymulować produkcję biomasy. Należy pamiętać, że odpływ składników odżywczych podczas zbiorów kukurydzy na kiszonkę jest znacznie wyższy niż w przypadku kukurydzy na ziarno, zwłaszcza potasu. Dlatego konieczne jest przewidzenie dodatkowego zapotrzebowania na nawozy, aby zwracać składniki odżywcze w trakcie rotacji upraw i utrzymać żyzność gleby.
Innowacje i przyszłość uprawy kukurydzy
Postęp w genetyce i technologiach uprawy kukurydzy w XX wieku sprawił, że roślina ta dominuje dziś nie tylko w cieplejszych rejonach globu, ale także w krajach o klimacie umiarkowanym, zastępując niejednokrotnie ziemniaki.
Podstawowym zadaniem rolnictwa jest zapewnienie wyżywienia rosnącej populacji Ziemi. Wobec coraz mniejszej powierzchni gruntów uprawnych i konieczności dostosowania się do ocieplającego się klimatu, należy stawiać na nowoczesne rozwiązania, które są realizowane w uprawie kukurydzy.
Osiągnięcia genetyki generują szybki postęp hodowlany, a do potrzeb nowych odmian opracowywane są wydajne i energooszczędne technologie uprawy. Kukurydza oferuje największe możliwości produkcyjne i szybki postęp spośród trzech liderów światowej produkcji roślinnej. Już dziś zapewnia 33% światowej produkcji ziarna, a łącznie z pszenicą i ryżem stanowi 75% światowych zbiorów zbóż.
Postęp w hodowli kukurydzy, oprócz wzrostu produkcyjności, zminimalizował także ryzyko jej uprawy w Polsce i innych krajach nadbałtyckich, umożliwiając uzyskiwanie plonów porównywalnych do plonowania w rejonach o bardziej korzystnym klimacie.
Technologia Shredlage w produkcji kiszonki z kukurydzy: kiedy warto ją stosować, a kiedy nie?
tags: #list #z #angola #kultywator