Określenia takie jak „buldogi”, „bombaje”, czy „sagany” odnoszą się do charakterystycznych ciągników rolniczych wyposażonych w silnik z gruszą żarową. Maszyny te, głównie niemieckiej produkcji Lanz Bulldog, trafiały na polską wieś w okresie po II wojnie światowej, a wiele z nich znalazło się na tzw. Ziemiach Odzyskanych. W 1947 roku Polska doczekała się własnej wersji tego typu ciągnika, kultowego Ursusa 45, który początkowo był produkowany w Warszawie, a następnie w Gorzowie.
Narodziny Ursusa C-45
Dokładnie 75 lat temu, z linii produkcyjnych Zakładów Mechanicznych „Ursus” zjechał pierwszy polski ciągnik - C-45. Wszystko zaczęło się od prac zespołu inż. Edwarda Habicha, który opracował dokumentację niemieckiego ciągnika Lanz Bulldog. Po wojnie wiele takich urządzeń zostało na polskich ziemiach, a w obliczu kapitulacji państwa niemieckiego wszystkie patenty uznano za nieważne. Na początku 1946 roku podjęto decyzję o rozpoczęciu produkcji ciągników rolniczych w Polsce. Ze względu na konieczność szybkiego wdrożenia, zdecydowano o skopiowaniu konstrukcji niemieckiego ciągnika Lanz-Bulldog D9506, którego wiele egzemplarzy pozostało w granicach Polski, porzuconych przez Niemców. Jego zaletami były stosunkowo duża moc przy prostej budowie i obsłudze.
Prace nad dokumentacją techniczną prowadzone były pod kierunkiem inż. Edwarda Habicha i ukończono je w lipcu 1946 roku. Na przełomie lutego i marca 1947 roku rozpoczęto prace nad prototypem ciągnika pod oznaczeniem LB-45. Prototyp ten został zaprezentowany publicznie 1 maja 1947 roku podczas pochodu pierwszomajowego w Warszawie. Produkcja seryjna ciągników, już pod oznaczeniem C-45, uruchomiono we wrześniu 1947 roku.
Charakterystyka i Produkcja Ursusa C-45
Nowy traktor charakteryzował się dużą mocą i był uznawany za prosty w obsłudze i budowie. Do napędu Ursusa C-45 zastosowano 1-cylindrowy, dwusuwowy silnik średnioprężny typu C-45 o pojemności skokowej 10300 cm³ i mocy maksymalnej 33 kW (45 KM), zblokowany z 3-biegową skrzynią biegów. Cylinder umieszczony był poziomo. Uruchamianie silnika odbywało się poprzez podgrzewanie znajdującej się z przodu gruszki żarowej ręczną lampą lutowniczą. Po podgrzaniu należało wyjąć koło kierownicy wraz z kolumną i wsunąć w jedno z bocznych kół zamachowych, a następnie, pokręcając za koło kierownicy, uruchomić silnik.
Ciągnik ten produkowano początkowo tylko na kołach stalowych, później również na ogumionych. W trakcie produkcji poddawano go stopniowej modernizacji. Ciągnik C-45 o numerze seryjnym 00001 został w lipcu 1947 r. przekazany do PGR w Pyrzycach. Do końca 1947 roku zbudowano 130 sztuk, zaś w I kwartale 1948 r. - 227, a w kwietniu 1948 r. - 103 egzemplarze. Na początku lat 50. produkowano po kilka tysięcy egzemplarzy rocznie. Pojazd był produkowany do 1957 roku, a łącznie utworzono około 50 tysięcy egzemplarzy C-45. W późniejszym okresie, do 1965 roku, z taśm montażowych zjechało aż 65 tys. ciągników Ursus 45 (wliczając model C-451, który zastąpił C-45 w 1957 roku). Traktor wysyłano także na eksport.
Pierwowzór: Niemiecki Lanz Bulldog
Oryginał ciągnika rolniczego Lanz Bulldog, który posłużył za wzór dla polskiego Ursusa C-45, produkowany był przez Heinrich Lanz AG w Mannheim, w Niemczech. Historia fabryki sięga 1870 roku, kiedy to pierwsze lokomobile oraz młocarnie opuszczały jej hale produkcyjne. W 1921 roku inżynier Fritz Huber, po zakończeniu I Wojny Światowej, opracował ciągnik rolniczy Lanz Bulldog HL-12m, który był sprzedawany w kilku odmianach. Celem było zaprojektowanie prostego i taniego silnika dla rolnictwa.
W 1923 roku Fritz Huber skonstruował ciągnik, ochrzczony jako Bulldog HP Allrad, który był modelem o konstrukcji i napędzie 4x4. Koniec I Wojny Światowej przyniósł ożywienie w gospodarce, a zainteresowanie ciągnikami gąsienicowymi znacznie wzrosło. W 1937 roku zakłady Lanza przygotowały w pełni gąsienicowy ciągnik Bulldog HRK, bazując na kołowym Bulldog HR-8. Była to najbardziej zaawansowana konstrukcja wśród ciągników Lanza i stała się flagowym modelem eksportowym. Na bazie buldożera, w latach 1941-44, powstała odmiana holowniczo-drogowa, wyposażona w gumowe nakładki gąsienic. Ten traktor był również używany przez wojska Wehrmachtu jako ciągnik artyleryjski. Definitywnie produkcja HRK Raupen-Bulldoga zakończyła się w 1946 roku.
Produkcja Lanz Bulldog w różnych wersjach trwała aż do 1960 roku. W 1956 roku firma John Deere zakupiła zakłady Lanz i zaczęła używać nazwy „John Deere-Lanz” dla ciągników produkowanych w fabryce Lanz. Lanz Bulldog był jednym z najbardziej popularnych ciągników niemieckich, został wyprodukowany w ponad 220 000 egzemplarzy.
Ogólnopolskie Liczenie Bombajów - Współczesne Dziedzictwo
Ursus C-45 - pierwsze uruchomienie
Pierwsze Ogólnopolskie Liczenie Bombajów, organizowane przez Klub „Traktor i Maszyna”, rozpoczęło się w maju. Finał akcji odbędzie się 17 sierpnia 2024 r. podczas Festiwalu Starych Ciągników i Maszyn Rolniczych. Akcja ma na celu zgromadzenie informacji o zachowanych egzemplarzach tych historycznych maszyn. Klub „Traktor i Maszyna” przypomina, że ciągniki typu „buldogi”, „bombaje” czy „sagany” często stanowią pamiątkę rodzinną i są przekazywane z ojca na syna. Właściciele są zapraszani do przesyłania zdjęć z podaniem marki, imienia i nazwiska właściciela oraz województwa (np. Ursus 45, Jan Kowalski, województwo wielkopolskie).
Spotkania z Historią - Ursus C-45 w Obiektywie
Przejeżdżając przez jedną z podświdnickich wsi, zauważyłem w przydomowym ogrodzie mały skansen maszyn rolniczych. W ogólnym podwórkowym bałaganie stały dwa, już prawie wraki, ciągniki Ursus C-45, które zwane są Buldogami. Kilka lat temu w Niemczech, w Bawarii, natknąłem się na wystawiony na sprzedaż działający egzemplarz Ursusa C-45. Jego cena wynosiła kilka tysięcy Euro, co, biorąc pod uwagę ilość pracy włożonej w jego renowację, nie dziwi. Niemcy są znani z zamiłowania do zabytkowych, oczywiście działających, ciągników, stąd być może dość wysoka cena.