Radziecki czołg podstawowy T-54, będący I generacją powojenną, stał się platformą dla wielu innych pojazdów, w tym dla ciężkiego ciągnika artyleryjskiego AT-T. Jego rozwój rozpoczął się po II wojnie światowej, a celem było stworzenie następcy czołgu T-34-85, który zachowałby jego zalety, jednocześnie posiadając silniejsze uzbrojenie i opancerzenie.
Rozwój i Charakterystyka Czołgu T-54 jako Bazy
Geneza i Wczesne Wersje T-54
Pod koniec lat 40. XX wieku w ZSRR, równolegle do produkcji i ciągłych modernizacji czołgu T-34-85, trwały prace nad jego następcą. Postanowiono w nowej konstrukcji zastosować armatę 100 mm z działa pancernego SU-100. Wcześniejsze próby zamontowania tego działa na czołgu T-34 nie powiodły się z powodu zbyt dużych rozmiarów armaty. W 1945 roku w Biurze Konstrukcyjnym Zakładów nr 183 pod kierunkiem A.A. Morozowa podjęto prace nad nowym czołgiem oznaczonym jako „Obiekt 137”. W 1946 roku zbudowano prototyp, który po przejściu badań technicznych i poligonowych przyjęto na uzbrojenie Armii Radzieckiej jako czołg T-54. Pierwsza odmiana pojazdu, nazwana T-54 model 1946, produkowana była w latach 1946-1949. Druga wersja, oznaczona jako T-54 model 1949, miała nową półsferyczną wieżę z niewielkim wycięciem w tylnej części. Trzecia wersja opracowana w 1950 roku, nazwana T-54 model 1951, posiadała nową półsferyczną wieżę charakterystyczną dla tego typu czołgu.
W 1955 roku dokonano modernizacji T-54 do wersji T-54A. Pojazd ten posiadał stabilizator uzbrojenia w płaszczyźnie pionowej, przedmuchiwacz lufy oraz urządzenia noktowizyjne dla mechanika-kierowcy. W chwili wprowadzenia do uzbrojenia czołg T-54 należał do najlepszych czołgów na świecie. T-54 były używane przez armie 38 państw, a wiele pojazdów nadal jest w użyciu.
Produkcja i Modernizacje w Polsce
15 lipca 1955 roku Polska zakupiła licencję czołgu T-54A. Producentem czołgu zostały Zakłady Mechaniczne „Bumar-Łabędy” w Gliwicach, które wcześniej produkowały czołgi T-34/85. Produkcję seryjną uruchomiono w 1958 roku. Nowe wozy produkowano do 1964 roku, tj. do momentu wprowadzenia do produkcji czołgów T-55. W trakcie eksploatacji czołgu w jednostkach pancernych Wojska Polskiego czołg T-54A został objęty modernizacją do wersji T-54AM1 i T-54AM2. Po uruchomieniu produkcji czołgów T-55A, wszystkie polskie czołgi T-54 zmodernizowano do standardu T-55A, zmieniając ich oznaczenie na T-55U.
Modernizacja T-54AM1, oprócz zmian z wersji AM, obejmowała zamontowanie: obrotowej podłogi wieży ze złączem stykowym, nowego filtra w układzie smarowania silnika, nowej chłodnicy, systemu uruchamiania silnika sprężonym powietrzem, zmodernizowanej przekładni pośredniej i skrzyni biegów, hydraulicznego wspomagania układu kierowania typu HK-10, instalacji dymotwórczej TAD. Zwiększono ilość amunicji artyleryjskiej poprzez zastosowanie zbiorników paliwa - zasobników amunicyjnych oraz powiększono pojemność układu paliwowego z 1252 do 1540 litrów.
Budowa i Układ Konstrukcyjny T-54
Czołg T-54 miał klasyczny układ konstrukcyjny.
- Kadłub: Wykonano go z walcowanych płyt pancernych o maksymalnej grubości 99 mm.
- Wieża: W kształcie półsferycznym, składała się z elementów odlewanych o grubości do 203 mm i stropu z blach pancernych.
- Przedział kierowania: Znajdowało się w nim stanowisko mechanika-kierowcy (po lewej stronie) oraz zbiornik paliwa i część amunicji do armaty (po prawej stronie).
- Przedział bojowy: Stanowił środkową część wozu, przykrytą obrotową wieżą. Znajdowały się tu stanowiska dowódcy czołgu i działonowego (z lewej strony) oraz ładowniczego (z prawej).
- Przedział napędowy: Zajmujący tylną część czołgu, umieszczono w nim silnik wysokoprężny i układ przeniesienia mocy złożony z: przekładni pośredniej, wielotarczowego sprzęgła głównego, skrzyni biegów o 5 przełożeniach do jazdy w przód i jednym w tył, dwóch mechanizmów skrętu i dwóch przekładni bocznych.
- Układ bieżny: Składał się z dziesięciu podwójnych kół nośnych zawieszonych niezależnie na wahaczach i wałkach skrętnych, dwóch kół napinających z przodu i dwóch kół napędzających z tyłu.
Uzbrojenie i Wyposażenie T-54
Zasadnicze uzbrojenie T-54 obejmowało:
- 1 armata wz. 1944 D-10T kal. 100 mm (zapas amunicji - 34 sztuki)
- 2 karabiny maszynowe SGMT kal. 7,62 mm (zapas amunicji - 3500 sztuk)
- 1 wielkokalibrowy karabin maszynowy DSzK kal. 12,7 mm
Armata D10-TG była sprzężona z karabinem maszynowym 7,62 mm, stabilizowana w płaszczyźnie pionowej i umieszczona w wieży. Dodatkowo znajdował się kursowy karabin maszynowy w kadłubie i przeciwlotniczy 12,7 mm wielkokalibrowy karabin maszynowy zamocowany na stropie wieży (przy włazie ładowniczego).
Czołg posiadał celownik przegubowy TSz-2A-22 o powiększeniu 3,5x i 7x. Dowódca czołgu miał przyrząd obserwacyjny TPK-1 i cztery peryskopy. Działonowy i ładowniczy mieli do dyspozycji po jednym peryskopie, a mechanik-kierowca dwa peryskopy oraz noktowizor TWN-1 do jazdy w nocy. Środki łączności stanowiła radiostacja typu R-113 o zasięgu do 20 km i czołgowy telefon wewnętrzny typu R-120.
Na etapie projektowania rozważano różne armaty, w tym D-46T i S-84SA, oraz docelową D-54 z większą energią wylotową i zaawansowaną amunicją. Jednak problemy z produkcją "super-stali" na lufy oraz opóźnienia w opracowaniu dedykowanej amunicji, a także niedoskonałość systemu obserwacyjno-celowniczego (np. brak odpowiedniej liczby celowników peryskopowych), sprawiły, że uproszczone rozwiązania były często wdrażane. Wieża czołgu również ewoluowała, od romboidalnych kształtów przypominających T-44 do półsferycznego odlewu z mocno nachylonym pancerzem, wzorowanego na IS-3, który ostatecznie przyjęto w 1949 roku, rezygnując z tylnej niszy. Problem z rykoszetującymi pociskami od dolnej części wieży, które uderzały w kadłub, był jednym z wyzwań konstrukcyjnych. Mimo to, zachowano konstrukcję kombinowaną wieży, gdzie strop był spawany do monolitycznego odlewu ze staliwa 66AMS.
Ostatecznie, o pozostaniu przy sprawdzonym silniku czołgowym W-2, znanym z T-34, KW i IS, zadecydował konserwatyzm konstruktorów. Łączna pojemność czterech wewnętrznych zbiorników paliwa wynosiła 520 litrów. Początkowo czołg wyposażono w liczną broń maszynową, w tym dwa kursowe karabiny maszynowe SG-43 umieszczone w pojemnikach na przedniej części błotników, jednak z czasem zrezygnowano z nich z powodu niepraktyczności.
Ciągnik Artyleryjski AT-T
Geneza i Przeznaczenie AT-T
Wraz z przejściem produkcji na czołg T-54 w 1946 roku, konstruktorzy Charkowskiego Biura Projektowego im. A.A. Morozowa pod kierownictwem M.N. Szczukina i A.I. Awtomonowa rozpoczęli prace nad ciągnikiem artyleryjskim „produkt.401” opartym na tym czołgu. Prace nad projektem prowadzono w Charkowskich Zakładach Budowy Maszyn im. Małyszewa. AT-T był pierwszym ciężkim ciągnikiem gąsienicowym zaprojektowanym po II wojnie światowej, przeznaczonym do holowania ciężkich zestawów artyleryjskich o masie do 25 ton.
Kabina i Platforma Ładunkowa
Ciągnik AT-T posiada czteromiejscową, dwudrzwiową kabinę z charakterystyczną maską, zapożyczoną z konstrukcji ciężarówki ZIS-150. W porównaniu z pierwowzorem kabina została wydłużona o dodatkową sekcję, co umożliwia przewóz jednej osoby więcej. W kabinie zainstalowano system ogrzewania i wentylacji, co zapewnia komfort pracy w różnych warunkach atmosferycznych.
Platforma ładunkowa ciągnika AT-T wykonana jest z wytrzymałej konstrukcji metalowej, z elementami łączonymi metodą spawania. Wyposażona jest w markizę ochronną oraz płaską podłogę z włazami umożliwiającymi łatwy dostęp do wciągarki umieszczonej pod spodem. Tylną część platformy stanowi składana klapa, ułatwiająca załadunek i rozładunek. Po bokach platformy znajdują się rzędy siedzeń, które można ustawić równolegle lub prostopadle do boków. Platforma jest w stanie pomieścić od 16 do 18 osób. Jej nośność wynosi 5000 kg, a wymiary wewnętrzne to 3576 mm x 2950 mm x 3600 mm.
Układ Napędowy i Jezdny AT-T
Ciągnik wyposażono w 12-cylindrowy silnik wysokoprężny V-401 o mocy 415 KM, umożliwiający osiąganie prędkości do 35,5 km/h na utwardzonych drogach. Silnik, bazujący na konstrukcji jednostki napędowej czołgu T-34, cechował się niezawodnością i prostą konstrukcją. Rozruch silnika może odbywać się na dwa sposoby: za pomocą elektrycznego rozrusznika o mocy 11 kW (15 KM) lub za pomocą sprężonego powietrza, które stanowi system rezerwowy. Silniki czołgowe z tego okresu charakteryzowały się ograniczoną trwałością - ich resurs wynosił zaledwie 250 godzin pracy przed koniecznością przeprowadzenia remontu głównego. Wynikało to z dużego zużycia ściernego grupy tłoków, szczególnie w warunkach wysokiego zapylenia oraz niedoskonałości konstrukcji zespołu tłoków i ograniczonej jakości materiałów.
Przekładnia mechaniczna ciągnika AT-T składa się z pięciobiegowej skrzyni biegów wyposażonej w synchronizatory na 3., 4. i 5. biegu oraz dwóch dwustopniowych planetarnych mechanizmów skrętu. Łańcuch gąsienicowy składa się z 93 ogniw o szerokości 500 mm, z grzbietami prowadzącymi oraz rozwiniętymi występami. Gąsienice wykonane są z odpornej na ścieranie stali LG-13. Wałki łączące ogniwa są mocowane za pomocą łba i nitowane na końcach, co zapewnia trwałość połączeń.
Zawieszenie ciągnika AT-T opiera się na niezależnych drążkach skrętnych, które umożliwiają każdej rolce podporowej swobodną pracę w pionie. Wały drążków skrętnych ułożone są poprzecznie nad dolną częścią nadwozia pojazdu. Ciągnik artyleryjski AT-T charakteryzuje się bardzo dobrymi właściwościami terenowymi jak na pojazd swojej klasy. Dzięki solidnej konstrukcji i gąsienicowemu układowi napędowemu potrafi pokonywać trudne przeszkody z pełnym obciążeniem. Prześwit wynoszący 425 mm pozwala na bezproblemową jazdę po nierównych drogach gruntowych z głębokimi koleinami, szczególnie w trakcie poruszania się za kolumną czołgów. Ciągnik artyleryjski AT-T charakteryzował się stosunkowo kompaktowymi wymiarami i umiarkowaną masą, co sprzyjało jego wszechstronności operacyjnej.
Wciągarka
Wciągarka była przeznaczona do samodzielnego wyciągania pojazdów, które ugrzęzły lub zostały częściowo zatopione, o masie równej lub mniejszej niż masa ciągnika. Była zamontowana pod podłogą platformy i napędzana z przekładni ciągnika.
Współczesne Zastosowania
Rosyjskie siły inwazyjne w Ukrainie zaczęły używać przestarzałych czołgów rodziny T-54 i T-55 jako tzw. VBIED (Vehicle-Borne Improvised Explosive Device), czyli Pojazdów z Improwizowanymi Ładunkami Wybuchowymi. Jest to pierwszy przypadek użycia w pełnoskalowej wojnie rosyjsko-ukraińskiej czołgu w takiej roli. Pojazdy te są wypełniane ładunkami wybuchowymi, np. trotylem i bombami lotniczymi FAB-100, i zdalnie detonowane w pobliżu pozycji przeciwnika. Podobne adaptacje miały dotyczyć gąsienicowych ciągników artyleryjskich MT-LB.