Budowa i zasada działania rozrzutnika obornika

Rozrzutniki obornika to praktyczne maszyny rolnicze, które znacznie ułatwiają i usprawniają pracę w polu. Służą do równomiernego rozprowadzania obornika (lub innych nawozów organicznych) na polu, co jest istotne dla zrównoważonego rolnictwa, poprawy jakości gleby oraz zwiększania plonów.

Historia i ogólne zastosowanie rozrzutników

Kiedyś rozrzutniki obornika były ciągnięte przez konie, obecnie najczęściej są napędzane przez ciągniki. Dostępne są na rynku w wielu różnych wersjach, od mniejszych modeli, które może pociągnąć nawet traktorek ogrodowy, po duże rozrzutniki o budowie jedno-, dwuosiowej lub tandemowej, zdolne udźwignąć bardzo duże ilości nawozu.

Niewiele osób wie, że rozrzutniki obornika znajdują wiele zastosowań nie tylko w rolnictwie, ale również w leśnictwie oraz w nowoczesnym budownictwie. Mogą być również używane do roztrząsania kompostu, świeżej masy roślinnej czy torfu. Część rolników używa ich również jako przyczep, uprzednio demontując adapter i wstawiając w jego miejsce burtę.

Budowa rozrzutnika obornika

Na pierwszy rzut oka rozrzutnik obornika można pomylić z przyczepą, którą przyłącza się do ciągnika. Jego konstrukcja obejmuje jednak szereg wyspecjalizowanych elementów, zapewniających efektywność pracy.

Skrzynia załadunkowa

Jest to główny element konstrukcji, przeznaczony do przechowywania obornika. Musi być wykonana z materiałów trwałych i odpornych na korozję, co jest kluczowe w agresywnym środowisku nawozów. Producenci oferują skrzynie zbudowane z blachy odpornej na korozję, o różnej wytrzymałości i grubości, od 4 mm do 8 mm. Trzeba jednak pamiętać, że większa grubość może przekładać się na mniejszą ładowność skrzyni.

Wewnątrz skrzyni załadunkowej zlokalizowane są przenośniki łańcuchowe, zazwyczaj ustawione w dwóch rzędach, których sterowanie jest hydrauliczne.

Pojemność skrzyni

Odpowiednia pojemność skrzyni jest zależna od wielkości gospodarstwa. Dla mniejszych gospodarstw wystarczająca jest skrzynia o pojemności 6 m³, natomiast w przypadku dużych gospodarstw powinna mieć ona ponad 12 m³. W gospodarstwach o średnim areale najlepiej sprawdza się pojemność około 8-12 m³.

W rozrzutnikach z pojedynczą osią i dużymi kołami skrzynia ładunkowa jest zwężona i mieści się między kołami. Jest ona jednocześnie głęboka i długa, co zapewnia dużą objętość i dobrze współpracuje z dwuwalcowym adapterem. Umieszczenie platformy ładunkowej między kołami obniża środek ciężkości maszyny. W większości modeli krawędź załadunku pozostaje na podobnym poziomie co w tradycyjnych układach jezdnych, ze względu na głębokość skrzyni. Niektórzy producenci stosują rozwiązania, które pozwalają na obniżenie progu załadunku do 2,1-2,15 m, co ułatwia napełnianie maszyny za pomocą miniładowarek lub małych ciągników z ładowaczem czołowym. W większości innych modeli krawędź załadunku znajduje się na wysokości 2,6-2,7 m.

Duże koła umieszczone na zewnątrz skrzyni ładunkowej ograniczają miejsce podjazdu do niej, co może prowadzić do uszkodzenia krawędzi skrzyni podczas załadunku. Aby temu zapobiec, niektórzy producenci stosują drewniane listwy na górnej krawędzi skrzyni.

Mechanizm podający

Mechanizm podający rozrzutnika składa się z instalacji hydraulicznej, łańcucha podłogowego napędzanego za pomocą przekładni redukcyjnej połączonej z silnikiem hydraulicznym, oraz regulatora natężenia przepływu oleju z pokrętłem. Instalacja hydrauliczna służy do sterowania przenośnikiem podłogowym. Układ jest zasilany olejem z układu hydrauliki zewnętrznej ciągnika poprzez przewody hydrauliczne. Kierunek przesuwu przenośnika zależy od kierunku przepływu oleju hydraulicznego przez układ.

Układ jezdny

Rozrzutnik obornika składa się zwykle z jednej lub dwóch osi z kołami. W najnowszych konstrukcjach obserwuje się tendencję do ograniczania liczby osi, a wśród największych firm dominuje oś pojedyncza w połączeniu z kołami o dużej średnicy, wyposażonymi w opony z bieżnikiem rolniczym, podobnym do stosowanego w oponach ciągnikowych.

Rozwiązanie z dużymi, pojedynczymi kołami ma dwie główne zalety:

• Mniejsze zapotrzebowanie na moc: Wynika to z niższych oporów toczenia. Do współpracy z rozrzutnikami z pojedynczą osią wystarcza ciągnik o 10-20% słabszy niż w przypadku osi tandemowej.
• Poprawiona manewrowość: Zmniejsza się ryzyko spychania podłoża podczas skręcania.

Mimo tych zalet, układy jezdne typu tandem nadal mają swoich zwolenników, a ich właściwości ulegają poprawie po zastosowaniu skrętnych osi. Układ tandemowy ma przewagę nad pojedynczą osią z dużymi kołami, ponieważ dzięki mniejszej średnicy kół mieści się pod skrzynią ładunkową, nie ograniczając jej szerokości. Dodatkowo, układy tandemowe zapewniają wyższą stabilność jazdy, często są resorowane, co zwiększa komfort i bezpieczeństwo transportu. Rozrzutniki jednoosiowe zazwyczaj nie posiadają amortyzacji kół, jednak sytuację poprawiają stosowane powszechnie amortyzowane dyszle.

Większość rozrzutników ma oko dyszla zamontowane na dolnym zaczepie ciągnika, ale niektórzy producenci dopuszczają wybór między zaczepem górnym a dolnym.

Przenośnik łańcuchowy i zabezpieczenia

Kluczowym elementem wyposażenia skrzyni ładunkowej jest przenośnik łańcuchowy. W rozrzutnikach o średniej ładowności stosuje się zazwyczaj przenośnik podwójny z dwoma łańcuchami na każdej połowie szerokości przestrzeni ładunkowej. Standardem jest napęd hydrauliczny, umożliwiający bezstopniową regulację prędkości.

Ważne jest zabezpieczenie przewożonego materiału. Do tego celu służą zasuwy i osłony adaptera, które zazwyczaj są dostępne za dopłatą:

• Zasuwy (ściana grodziowa): Płyta wsuwana między walce adaptera a skrzynię ładunkową, zabezpieczająca adapter przed naporem nawozu podczas transportu i uruchamiania walców. Zapobiega to przeciążeniom mechanizmu napędu. W przypadku braku zasuwy, przy pełnym załadowaniu, może dojść do zadziałania mechanizmów przeciwprzeciążeniowych lub przyspieszonego zużycia sprzęgła. Zasuwa chroni również przed gubieniem materiału podczas transportu, a wysunięta do góry podczas pracy chroni ciągnik przed odpryskami obornika.
• Osłony adaptera: Zapobiegają gubieniu resztek obornika z adaptera i chronią osoby postronne przed kontaktem z zębami adaptera. Niektórzy producenci stosują siatki ochronne, inni pełne osłony z blachy. Osłony lamp tylnych, zamykane, gdy otwarta jest zasuwa, chronią lampy przed zabrudzeniem.

Adapter rozrzutu (zespół noży)

Adapter rozrzutu jest kluczowym elementem wpływającym na jakość pracy i wydajność rozrzutnika. Wyróżniamy dwie główne kategorie adapterów:

1. Adaptery poziome: Podstawowe rozwiązanie to adapter z dwoma poziomymi walcami. W maszynach średniej wielkości, walce te często współpracują z tarczami rozrzucającymi. Walce, osłonięte z otwartą dolną częścią, rozluźniają nawóz i podają go na tarcze. Takie zespoły dozowania pozwalają na rozrzucanie nie tylko obornika, ale także wapna, kompostu czy pozostałości z biogazowni. Wymagają one obornika niezbyt słomiastego. Zalety to szerokość pracy dochodząca do 25 m. Do współpracy z tymi adapterami potrzebny jest ciągnik o mocy od 100 do 127 KM.
2. Adaptery pionowe: Mogą posiadać dwa lub cztery walce. Adaptery czterowalcowe zazwyczaj rozrzucają obornik na szerokość od 4 do 8 m. Wyróżniają się adaptery ze zróżnicowaną średnicą walców, z nożami wystającymi na 16 cm. Adaptery dwuwalcowe osiągają większą szerokość roboczą dzięki wysokiej prędkości obwodowej walców i ich większej średnicy. Adapter czterowalcowy sprawdzi się przy szerokopasmowym rozrzucaniu każdego rodzaju obornika, natomiast dwuwalcowy jest bardziej uniwersalny i nadaje się do rozrzucania kompostu, torfu, a nawet wapna.

W zależności od modelu rozrzutnika, adapter może mieć wał zamontowany pionowo lub poziomo.

Zasada działania rozrzutnika obornika

Podstawowe działanie rozrzutnika obornika opiera się na kilku kluczowych mechanizmach. Kiedy maszyna pracuje, zespół noży (adapter) obraca się na specjalnych wałkach, tnąc i rozrzucając obornik w polu. Dzieje się to dzięki wałowi odbioru mocy lub silnikowi hydraulicznemu napędzanemu z hydrauliki pojazdu. Następnie obornik przemieszcza się w kierunku zespołu rozrzucającego - umożliwia to zbudowana z listew napędzanych łańcuchem taśma (czasem składa się ona jednak z przesuwających się z podłogą ścianek).

Cały proces polega na równomiernym przenoszeniu obornika ze zbiornika na mechanizm rozrzucający, który następnie rozdrabnia i rozprowadza go na polu. Rozdrobniony obornik opuszcza skrzynię poprzez tylną lub boczną burtę.

Regulacja posuwu rozrzutnika

Kluczowym aspektem efektywnego działania rozrzutnika jest możliwość precyzyjnej regulacji posuwu, co wpływa na równomierność rozrzutu i dawkę nawożenia.

Sterowanie przenośnikiem podłogowym

Praca przenośnika podłogowego jest sterowana za pomocą rozdzielacza umieszczonego w kabinie ciągnika. Umożliwia to szybką zmianę kierunku przesuwu i skraca czas reakcji maszyny. Regulacja prędkości przesuwu przenośnika odbywa się za pomocą pokrętła regulatora przepływu, przeważnie w skali od 0 do 10. Przy nastawieniu na 0 podajnik nie pracuje.

Precyzyjne dostosowywanie prędkości podawania materiału

Hydrauliczne podajniki pozwalają na bardzo precyzyjne dostosowywanie prędkości podawania materiału. Operator może łatwo zmieniać ilość podawania obornika, co jest szczególnie przydatne przy różnorodnym materiale. Hydraulika zapewnia stabilność pracy maszyny nawet przy nierównych obciążeniach, co pozwala na równomierny rozrzut obornika.

Regulacja dawki nawożenia

W przypadku rozrzutnika obornika z posuwem hydraulicznym, dawka, jaką możemy rozrzucić z jego pomocą, zależy od kilku czynników:

• Prędkość posuwu hydraulicznego: Im szybszy posuw, tym większa ilość obornika trafia na wałki rozrzucające w krótszym czasie, co zwiększa dawkę. Im wolniejszy posuw, tym mniejsza dawka obornika rozrzucana jest na jednostkę powierzchni.
• Szerokość robocza rozrzutnika: Szerokość, na jaką wałki rozrzucające rozrzucają obornik, również wpływa na dawkę - przy większej szerokości warstwa obornika na jednostkę powierzchni będzie cieńsza.
• Prędkość jazdy ciągnika: Im wolniejsza prędkość jazdy ciągnika, tym większa dawka obornika trafia na daną powierzchnię, ponieważ większa ilość materiału jest rozrzucana na mniejszym obszarze. Im szybsza prędkość jazdy, tym dawka jest mniejsza, ponieważ maszyna przemieszcza się szybciej, a obornik rozrzucany jest na większy obszar.

Na dawkę nawożenia wpływ ma również wysokość załadowanego obornika w skrzyni ładunkowej. Należy dążyć do równomiernego rozmieszczenia ładunku na skrzyni ładunkowej, aby zapewnić optymalne rozrzucanie. Po ustawieniu dawki zaleca się przeprowadzenie testu próbnego na niewielkim fragmencie pola, aby sprawdzić rozrzuconą ilość obornika i ewentualnie dostosować ustawienia.

Porównanie posuwu mechanicznego i hydraulicznego

Wybór między posuwem mechanicznym a hydraulicznym jest częstym dylematem podczas zakupu rozrzutnika. Oba rozwiązania mają swoje wady i zalety.

Posuw mechaniczny

• Zalety: Prostota konstrukcji, niższa cena zakupu. Możliwość ustawienia stałego posuwu poprzez wybór odpowiedniego zęba.
• Wady: Praca "na szarpnięcia", co może prowadzić do szybszego zużycia łańcuchów, wałków i łożysk. Potencjalnie nierównomierny rozrzut, szczególnie przy trudnym materiale. Wymaga większego zapotrzebowania mocy od ciągnika w momentach dopchnięcia materiału.

Posuw hydrauliczny

• Zalety: Płynna praca bez szarpnięć, co wydłuża żywotność układu napędowego i minimalizuje ryzyko awarii. Bardzo precyzyjna regulacja dawki. Mniejsze zapotrzebowanie mocy od ciągnika. Równomierny rozrzut, szczególnie ważny na łąkach.
• Wady: Wyższa cena zakupu. Wymaga podłączenia do układu hydraulicznego ciągnika. W niektórych starszych rozwiązaniach konieczność synchronizacji olejów w ciągnikach przy zmianie maszyny.

Wielu użytkowników podkreśla, że posuw hydrauliczny zapewnia bardziej jednostajny ruch materiału, co przekłada się na równomierne rozrzucenie obornika. Warto zaznaczyć, że nowoczesne rozrzutniki z posuwem hydraulicznym często posiadają własne pompy olejowe, zbiorniki i rozdzielacze, co minimalizuje zależność od hydrauliki ciągnika.

Wymagania mocy ciągnika

Rozrzutniki o ładowności 10-12 ton zazwyczaj wymagają ciągnika o mocy co najmniej 100 KM. Jest to niezbędne minimum. Minimalne zapotrzebowanie mocy deklaruje Metal-Fach dla 10-tonowego modelu N280/2 z 4-walcowym adapterem pionowym. Model Joskin Tornado 3 (12 t) wymaga minimalnie 120 KM, a Metaltech RO 12 (12 t) z 2 pionowymi walcami potrzebuje ciągnika o mocy co najmniej 130 KM. 10-tonowa odmiana tego producenta potrzebuje o 10 KM mniej. Wiele zależy od warunków panujących na polu.

Części zamienne i konserwacja

Rozrzutnik obornika, jak każda maszyna rolnicza, wymaga regularnej konserwacji i wymiany zużytych części. Do najczęściej wymienianych elementów należą:

• Łańcuchy przenośnika
• Wałki rozrzucające
• Łożyska i tuleje
• Koła zębate i sprzęgła
• Elementy korbowe (korby, czopy, sworznie)
• Napinacze
• Elementy obudowy i pokrywy
• Elementy elektryczne i sygnalizacyjne (lampy, trójkąty ostrzegawcze)

Odpowiednie dopasowanie kół i łożysk zapewnia efektywne rozprowadzanie obornika, minimalizując tarcie. Elementy korbowe przenoszą siły z układu napędowego na mechanizmy robocze, zapewniając stabilność pracy. Łańcuchy i napinacze odpowiadają za przenoszenie napędu na mechanizmy transportujące obornik. Pokrywy chronią mechanizmy przed uszkodzeniami i zanieczyszczeniami, zapewniając ich długowieczność. Regularna wymiana tych elementów oraz dbałość o stan techniczny maszyny pozwalają na jej długotrwałą i bezawaryjną pracę.

tags: #rozrzutnik #obornika #wielowies #mod