Proso zwyczajne (Panicum miliaceum), roślina z rodziny wiechlinowatych, cieszy się rosnącym zainteresowaniem w Polsce. Znane ze swojej odporności na trudne warunki, jest coraz częściej wybierane w rolnictwie, zwłaszcza w gospodarstwach ekologicznych. W pierwszej połowie XX wieku proso było jednym z najpowszechniej uprawianych zbóż w Polsce, jednak w latach 70. XX wieku powierzchnia jego upraw spadła znacząco, by dziś powoli wracać do łask.
Morfologia i systematyka prosa
Proso to interesująca roślina, która wyróżnia się bogatą morfologią. Jej główne cechy to dobrze rozwinięty system korzeniowy sięgający do 1 metra długości (korzenie wiązkowe do 50 cm, a pojedyncze nawet do 1 m głębokości), co pozwala roślinie pobierać wodę z suchszych gleb. Sztywne, owłosione źdźbła osiągają wysokość od 0,8 do 1,5 metra. Roślina tworzy luźne kępy, z których wyrasta od 1 do 5 pędów generatywnych.
Liście prosa są lancetowate, często pofałdowane, przeważnie zielone bądź czerwonawe i osiągają długość do 25 cm. Kwiatostan stanowi wiecha złożona z głównego pędu oraz do trzech rzędowych rozgałęzień. Dwukwiatowe kłoski umieszczone są na końcu gałązek, ale tylko z jednego z nich zawiązywany jest ziarniak. Kwiaty zebrane w wiechę są przyozdobione purpurowymi znamionami słupka, co ułatwia rozpoznawanie prosa. Proso zaliczane jest do roślin samopylnych, ale może być również zapylane przez owady. Ziarniak tkwi w twardych plewkach, które do niego szczelnie przylegają.
Wymagania klimatyczno-glebowe prosa
Proso preferuje suche stanowiska i charakteryzuje się oszczędną gospodarką wodną. Ma duże wymagania termiczne i świetlne, a dosyć małe wilgotnościowe, zbliżone do potrzeb późnych odmian kukurydzy uprawianych na ziarno. Minimalna temperatura do kiełkowania nasion wynosi 8-10°C, natomiast optymalne warunki to 20-30°C. Młode siewki są bardzo wrażliwe na wiosenne przymrozki, a każde obniżenie temperatury poniżej 15°C hamuje wzrost i rozwój rośliny, przedłużając okres wegetacji.
Najwyższe plony prosa uzyskuje się na glebach kompleksów pszennych, zasobnych w próchnicę. Może być również uprawiane na glebach kompleksów żytnich, pod warunkiem, że agrotechnika i nawożenie zostaną wykonane właściwie. Dobre rezultaty uzyskuje się także na glebach lekkich, gdzie zdolności plonotwórcze innych zbóż są ograniczone. Odczyn podłoża powinien być zbliżony do obojętnego (pH 6-6,5). Ziemie o pH niższym niż 6,0 należy wapnować jesienią po zbiorze przedplonu.
Nieodpowiednie do uprawy są trudno ogrzewające się gleby podmokłe oraz głębokie piaski. Proso można uprawiać w całej Polsce, jednak w rejonach północnych i na pogórzu chłodniejsze lato może przedłużać okres dojrzewania, wpływając niekorzystnie na plony. Najlepsze warunki pogodowe występują na wschodzie kraju, w pasie środkowym i południowym.
Agrotechnika uprawy prosa
Przygotowanie gleby i przedplony
Uprawa roli pod proso rozpoczyna się orką zimową na jesieni, podobnie jak w przypadku innych zbóż jarych. Wiosenne zabiegi polegają na włóknowaniu i bronowaniu. Z uwagi na drobne nasiona prosa konieczne jest staranne doprawienie gleby przed siewem, często z użyciem wału lub kolczatki.
Proso nie jest rośliną wymagającą względem przedplonu, ale stanowisko powinno odznaczać się wysoką zawartością łatwo dostępnych składników pokarmowych. Najkorzystniejsze przedplony to rośliny motylkowe, strączkowe i okopowe na oborniku. Dobrymi przedplonami są również zboża ozime i jare, uprawiane nie później niż w trzecim roku po oborniku, oraz międzyplony ozime zbierane w pierwszej połowie maja.
Nawożenie prosa
Wymagania pokarmowe i nawozowe prosa są stosunkowo duże. Wielkość dawki nawozów mineralnych zależy od zasobności gleby, przedplonu i warunków klimatycznych. Proso wymaga łatwo dostępnych składników pokarmowych, pobierając dość dużo azotu od początku wegetacji. Jego zapotrzebowanie na potas i fosfor wzrasta w miarę rozwoju. Nawozy fosforowo-potasowe stosuje się wiosną przed kultywatorowaniem.
- Na glebach mało zasobnych, dawka fosforu (P2O5) wynosi 36-56 kg/ha, a potasu (K2O) - 40-60 kg/ha.
- Na glebach zasobniejszych z lepszym przedplonem: fosforu - 50-90 kg/ha, potasu - 60-100 kg/ha.
- Pełna dawka azotu na glebach mało zasobnych to 40-50 kg/ha, a na zasobnych - 80-140 kg/ha. Połowę dawki azotu wysiewa się bezpośrednio przed siewem, a drugą dawkę (40-50% pełnej dawki) w okresie kwitnienia (lub pogłównie, gdy rośliny mają około 5 cm wysokości).
Poplony stosowane w uprawie prosa zwiększają biologiczną aktywność i żyzność gleby. Warto wybrać gatunki szybkorosnące z małymi potrzebami wodnymi i glebowymi, unikać zboża.
Siew prosa
Optymalny termin siewu prosa przypada na trzecią dekadę maja (między 15 a 25 maja), po zakończeniu wiosennych przymrozków, które są bardzo niebezpieczne dla młodych siewek. Wczesne zasiewy są narażone na przymrozki i większe zachwaszczenie, późniejsze natomiast wpływają na trudności związane z wypełnieniem ziarna i jego dojrzewaniem.
Drobne nasiona prosa siejemy płytko i na jednakową głębokość:
- 1-2 cm na glebach lepszych/cięższych
- 3-4 cm na glebach słabszych/lżejszych
Norma wysiewu wynosi 15-25 kg/ha (lub 25-30 kg/ha w zależności od terminu siewu, gleby i nawożenia). Ziarno musi mieć dobrą zdolność kiełkowania (90-95%). Rozstawa rzędów w gorszych warunkach glebowych powinna wynosić od 25-30 cm, a na glebach żyźniejszych do 30-40 cm. Rzadkie zasiewy zwiększają zachwaszczenie i przedłużają okres wegetacji, prowadząc do nierównomiernego dojrzewania ziarna. Zbyt gęsty siew negatywnie wpływa na uprawę, prowadząc do wylegania prosa.
Ustawianie siewników do drobnych nasion (Isaria)
Siewniki takie jak Isaria 6050 (o szerokości 2,25 m) wymagają precyzyjnego ustawienia do wysiewu drobnych nasion. Jeśli siewnik sieje idealnie równo zboża, ale pojawia się problem z wysiewem drobnych nasion, należy sprawdzić mechanizm regulacji rolek. Często wymagane jest przestawienie ich lub specjalne kalibracja dla nasion o mniejszej frakcji. W przypadku rozbieżności między próbą kręconą a rzeczywistym wysiewem w polu, (np. siewnik Isaria wysiewa znacznie mniej zboża niż w próbie kręconej), przyczyną mogą być:
- zbyt szybkie obroty kół w próbie kręconej, niedostosowane do prędkości pracy w polu,
- blokowanie się nasion w skrzyni,
- nieprawidłowe ustawienie klapki dozującej,
- zużycie elementów wysiewających.
Zwalczanie chwastów, chorób i szkodników
Proso jest bardzo wrażliwe na herbicydy, a szczególnie na ich pozostałości w glebie. Dlatego walkę z chwastami prowadzi się w okresie od wschodów do krzewienia zboża broną lekką lub broną chwastownika. Jeżeli te zabiegi są niewystarczające, chwasty należy zwalczać za pomocą herbicydu Chwastox Extra w ilości 1,2-1,8 l/ha, gdy rośliny osiągną 10-15 cm wysokości, lub innymi preparatami dopuszczonymi przez MRiRW. Wcześniejsze lub późniejsze stosowanie środków chwastobójczych powoduje uszkodzenie i opóźnia rozwój roślin. W razie silnego zachwaszczenia można również wykorzystać preparaty stosowane w uprawie owsa, ale w małych dawkach.
Zagrożenie chorobami i szkodnikami jest stosunkowo niewielkie. Zboże porażane jest przeważnie przez głownię prosa. Można temu przeciwdziałać, stosując zaprawianie ziarna, na przykład Funabenem T. Najgroźniejszym szkodnikiem jest omacnica prosowianka, którą można zwalczać zarejestrowanym środkiem Lamdex Extra 2,5 WG. Środkami owadobójczymi i gryzoniobójczymi przeznaczonymi do fumigacji/dezynsekcji ziarna zbóż są preparaty gazowe, takie jak APS tabletki, Fumiphos, Greenphos, Quickphos i Sobieski w różnych formach.
Zbiór prosa
Dojrzewanie prosa rozpoczyna się w drugiej połowie sierpnia i może przedłużyć się nawet do drugiej połowy września. Dojrzewanie przebiega nierównomiernie zarówno w źdźbłach, jak i w obrębie pojedynczej wiechy, co może powodować straty z powodu osypywania się ziaren.
Jednoetapowy zbiór przeprowadza się, gdy ziarna górnej części większości wiech są w pełni dojrzałe, a w środkowej części osiągną dojrzałość woskową. Słoma jest wtedy jeszcze zielona. Zbioru takiego dokonuje się w fazie całkowitej dojrzałości ziarniaków i przy sprzyjającej pogodzie, aby straty były jak najmniejsze.
Zalety i zastosowanie prosa
Korzyści z uprawy prosa
Proso to roślina o niskich wymaganiach siedliskowych i wysokiej odporności na trudne warunki, co czyni ją atrakcyjną w polskim rolnictwie. Krótki okres wegetacji (80-115 dni, cykl wegetacyjny trwa zaledwie 14-16 tygodni) umożliwia uprawę prosa na ziarno w formie plonu wtórnego, na zielonkę jako poplonu ścierniskowego i po wymarzniętych oraz przeoranych oziminach. Dzięki swojej wszechstronności można je uprawiać na różnych typach gleb.
Programy rolnośrodowiskowe oferują dodatkowe dotacje na uprawę prosa w ramach pakietu 6. Dla wariantu 6.1 dotacja wynosi 750 zł/ha, a dla wariantu 6.2 aż 1000 zł/ha, z maksymalnym wsparciem do 5 ha. To wsparcie finansowe, w połączeniu z niskimi wymaganiami siedliskowymi i uniwersalnością rośliny, sprawia, że proso jest cennym elementem polskiego rolnictwa.
Zastosowanie w żywieniu i przemyśle
Głównym składnikiem ziarna prosa są węglowodany (ok. 59%), białko (10-18%) i tłuszcz (3,6-4,8%). Proso konsumowane jest w głównej mierze w formie kaszy jaglanej łuszczonej bądź polerowanej. Kasza jaglana ma dużo łatwo przyswajalnego białka, wysoką zawartość witamin z grupy B i mikroelementów, a także witaminy A (w formie karotenów), B1, B2, B6, PP. Pod względem zawartości białka przewyższa ryż i kaszę gryczaną, a pod względem tłuszczu ustępuje tylko płatkom owsianym, co czyni ją pełnowartościowym pokarmem dietetycznym. Odznacza się dobrą przyswajalnością: białka - 85%, tłuszczów - 90% i węglowodanów - 98%.
Kasza jaglana jest ceniona za brak glutenu, co czyni ją idealnym składnikiem dla osób z celiakią i preferujących dietę bezglutenową. Jest również istotnym elementem w menu wegetarian i wegan. Z ziarna prosa produkuje się także mąkę do wyrobu kleików i niektórych rodzajów pieczywa, a z gniecionych nasion otrzymuje się płatki jaglane.
Plewy prosa, jako produkt odpadowy przy przerobie na kaszę, stanowią objętościową paszę dla zwierząt. Ziarno w żywieniu drobiu dorównuje wartością paszową ziarnu pszenicy, a kasza jaglana ma zastosowanie w żywieniu młodych kurcząt oraz stanowi podstawową paszę w żywieniu papug, kanarków i gołębi.
W przemyśle proso znajduje zastosowanie m.in. w produkcji energii odnawialnej dzięki wysokiej zawartości biomasy. To ekologiczne wykorzystanie prosa wpisuje się w rosnące zapotrzebowanie na zrównoważone i przyjazne środowisku rozwiązania. Proso jako składnik karm dla ptaków to kolejny przykład jego różnorodnego wykorzystania.