Star 1142 to polski samochód ciężarowy produkowany przez FSC Star w Starachowicach w latach 1986-2000. Stanowił podstawowy model ciężarówki szosowej w ofercie fabryki, zastępując popularnego Stara 200. Mimo pewnego zewnętrznego podobieństwa do poprzednika, Star 1142 był znacznie unowocześniony technologicznie, co wyróżniało go na tle konkurencji z początku lat osiemdziesiątych.
Kabina Kierowcy i Ergonomia
Jedną z najbardziej zauważalnych innowacji Stara 1142 była nowa, wagonowa, odchylana ręcznie kabina kierowcy - pierwsza taka w historii seryjnie produkowanych ciężarówek Star. Mimo że stylistycznie przypominała kabinę Stara 200 (co było wymuszone koniecznością produkcji na dotychczasowych liniach), była znacznie ulepszona technologicznie. Posiadała mniej, za to większych wytłoczek, co redukowało liczbę punktów zgrzewu i potencjalnych ognisk korozji, a także oferowała lepsze zabezpieczenie antykorozyjne.
Konstrukcja kabiny była modułowa, umożliwiając produkcję zarówno wersji odchylanej, jak i nieodchylanej na tych samych liniach. Odchylana i wyżej umieszczona kabina zapewniała łatwiejszy dostęp serwisowy, lepsze wyciszenie, mniejszy tunel silnika oraz bardziej przestronne wnętrze z trzema miejscami siedzącymi. Wersje produkcyjne wyróżniały się następującymi cechami:
- Głębiej przetłoczony dach kabiny.
- Nowe osłony kół przednich z błotnikami.
- Skrócone drzwi kabiny z nowymi uszczelkami i niżej umieszczonymi klamkami zewnętrznymi (pochodzącymi z Polskiego Fiata 126).
- Nowe panoramiczne lusterka zewnętrzne.
- Nowy modułowy zespół zegarów i wskaźników, z symetrycznym ustawieniem, co ułatwiało rozwój wersji prawo- i lewostronnej.
- Nowe fotele oraz wykonane z tworzyw sztucznych obicia wnętrza kabiny.
- Antypoślizgowe i wygłuszające wykładziny podłogi i silnika.
- Metalowy podłokietnik dla środkowego pasażera.
- Zaskakująco krótki drążek pięciobiegowej przekładni.
Późniejsze wersje, szczególnie po 1996 roku, miały inną podsufitkę, przypominającą tę z ciężarówek MAN, z półeczkami i schowkami na górze. Bezpieczniki montowano w miejscu starego schowka, na specjalnej szufladzie z bezpiecznikami płytkowymi. Niektóre egzemplarze posiadały pełne obicie kabiny bez widocznych elementów blaszanych.
Użytkownicy doceniali przestronność kabiny, zwłaszcza możliwość rozciągnięcia się na trzech fotelach i wygodne miejsce do spania na dłuższych trasach. Kabina była również dobrze ogrzewana, nawet w mrozy, dzięki wodnemu ogrzewaniu.
Modernizacja Technologiczna i Konstrukcyjna
Star 1142 wprowadził szereg znaczących ulepszeń w porównaniu do swojego poprzednika:
Podwozie i Rama
- Podłużnice ramy wykonano z walcowanej stali o większej wytrzymałości, podobnie jak w Starze 200.
- Masa własna samochodu z napędem na tył wynosiła 5150 kg.
- Dla wersji z turbodoładowanym silnikiem zwiększono ładowność do 6,7 tony, a dopuszczalną masę całkowitą (DMC) do 12 ton.
Układ Hamulcowy i Zawieszenie
- Zastosowano nowy układ sterowania hydraulicznymi hamulcami bębnowymi na obydwu osiach, dwuobwodowy, sterowany za pomocą układu pneumatycznego.
- Nowe pompy hamulcowe ze sterowaniem umieszczono na zewnątrz podłużnicy ramy, z lewej strony przed osią tylną.
- Zawieszenie obydwu osi oparto na wzdłużnych resorach piórowych półeliptycznych o długości 1,4 m.
- Na osi tylnej wprowadzono zmodyfikowane dodatkowe amortyzatory gumowe oraz stabilizator przechyłów, poprawiające komfort kierowcy i ładunku.
- Na osi przedniej zastosowano amortyzatory teleskopowe FA Krosno.
Układ Elektryczny i Wyposażenie
- Zastosowano nowoczesne okablowanie i układ elektryczny.
- Poprawiono wydajność układu ogrzewania i wentylacji, usuwając staromodne wloty powietrza umiejscowione nad przednią szybą.
- Dzięki zastosowaniu trzech zamiast dwóch ramion wycieraczek znacznie powiększono oczyszczane pole szyby przedniej.
- W układzie pneumatycznym wprowadzono trzy osobne zbiorniki sprężonego powietrza zamiast jednego wielokomorowego.
- Nowy stalowy zderzak przedni miał odmienną konstrukcję mocowania holu, umiejscowioną na przedniej poprzeczce ramy podwozia, a zderzak jedynie ją osłaniał.
- Opracowano nowe, wygodniejsze mocowania koła zapasowego na prawej podłużnicy ramy za zbiornikiem paliwa.
- W wersji Star 1142 turbo stosowano osuszacz Wabco z wymiennym filtrem powietrza oraz inne felgi, bez zatoczeń, z nakrętkami z kołnierzami.
Skrzynia Biegów
Star 1142 wyposażono w pięciobiegową synchronizowaną skrzynię biegów S5-45 produkcji FPS Tczew, bazującą na licencji niemieckiego przedsiębiorstwa ZF (5 przełożeń do jazdy w przód, plus bieg wsteczny). W prototypach testowano również 10-biegową wersję tej skrzyni, wyposażoną w multiplikator, ale jej produkcja nie została uruchomiona. Wprowadzenie silnika turbodoładowanego wymusiło modernizację skrzyni biegów na typ TS5-60. Skrzynie te były do siebie zbliżone, jednak TS5-60 przystosowano do wyższego momentu wejściowego (600 Nm), co nie powodowało istotnego wzrostu obciążenia układu przeniesienia mocy wewnątrz skrzyni.
Most Napędowy
Głęboko zmodernizowany jednostopniowy most napędowy produkcji FSC Star miał zwiększoną o 500 kg nośność, a jednocześnie zmniejszono jego masę poprzez odchudzenie odlewów.
Silnik
Początkowo Star 1142 wyposażono w 6-cylindrowy, rzędowy, zmodernizowany silnik Star S359M. Był to wysokoprężny silnik wolnossący z wtryskiem bezpośrednim. Dysponował momentem obrotowym wynoszącym 467 Nm (w Starze 200 było to 440 Nm).
Konstrukcja silnika S359M charakteryzowała się:
- Kadłubem odlanym z żeliwa.
- Kutym wałem korbowym osadzonym w 7 łożyskach.
- Aluminiowymi tłokami z wewnętrzną toroidalną wirową komorą spalania.
- Głowicą silnika składającą się z trzech segmentów dwucylindrowych, wykonanych z żeliwa specjalnego.
W wersji dla Stara 1142 obniżono mocowanie sprężarki powietrza, wprowadzono dzielony kolektor wylotowy, zmieniono system napinania paska klinowego i przeprojektowano awaryjny napęd alternatora. Filtr powietrza umieszczono na stelażu centralnie za kabiną, z "kominkiem" zasysającym wyprowadzonym powyżej dachu kabiny. Zmieniono również układ wydechowy, co przyczyniło się do obniżenia hałaśliwości samochodu.
Wersja turbodoładowana
W czerwcu 1992 roku wprowadzono do oferty turbodoładowany silnik T359 E. Mimo niezmienionej mocy 150 KM, moment obrotowy wzrósł o 22%, a spalanie jednostkowe zmalało o 4%. Wersja z turbodoładowaniem różniła się od wolnossącej m.in. inną środkową głowicą, zmodyfikowanym wydechem, innym montażem hamulca górskiego, zmienionymi średnicami rur oraz innym filtrem powietrza i kominem.
Od października 1992 roku turbodoładowany T359 E, spełniający normę czystości spalin Euro I, stał się jedynym silnikiem produkowanym w Starachowicach dla Stara 1142. Trafił on również do nowych wersji: długiej 1142 L z rozstawem osi 5200 mm oraz ciągnika siodłowego C1142 T.
Historia Rozwoju i Produkcji
Początki i Koncepcja
Początki Stara 1142 sięgają wczesnych lat siedemdziesiątych. Antoni Chmielnicki, ówczesny dyrektor Ośrodka Badawczo-Rozwojowego (OBR), był zaniepokojony stanem polskiej motoryzacji ciężarowej. Jego zdaniem dominacja średniotonażowych pojazdów w Polsce była nieadekwatna do trendów w Europie Zachodniej.
W obliczu braku rządowych środków na nowe inwestycje, OBR postanowił wykorzystać rezerwy konstrukcyjne 6-tonowego Stara 200. Pod koniec 1975 roku powstał 7-tonowy prototyp Star 1242. Pomimo początkowych licencyjnych pomysłów władz partyjno-rządowych na przyszłość FSC, fabryka powróciła do własnych planów w 1980 roku, gdy Węgrzy wycofali się z dostaw aluminiowych kadłubów.
Warunkiem powstania odchylanych kabin, jak wspomina Piotr Błasiński z OBR FSC, była możliwość produkcji ich na tej samej linii co kabin przykręcanych. W 1981 roku planowano przygotowanie żeliwnego kadłuba silnika 359 i modernizację kabiny 642. Konstruktorzy przewidywali dwuczęściowe burty, aby ułatwić rozładunek.
W 1978 roku w tczewskiej Fabryce Przekładni Samochodowych (FPS) pod kierunkiem Władysława Szansera skonstruowano wielobiegową skrzynię przekładniową TS10-45, bazującą na licencyjnej S5-45 i wzorowaną na multiplikatorze GV 90.
Wyzwania Produkcyjne i Uruchomienie
Uruchomienie produkcji Stara 1142 przypadło na okres przewlekłego kryzysu gospodarczego PRL. Produkcja FSC spadła z rekordowych 25,5 tys. samochodów w 1974 roku do mniej niż 12 tys. w 1982 roku. W grudniu 1982 roku prototypownia zmontowała cztery prototypy Stara 1142. Odchylana kabina (oznaczona 671) okazała się o 20-30% mniej pracochłonna od mocowanej na sztywno.
W 1984 roku, pomimo że Star 1142 był jeszcze w fazie badań, prototypową ciężarówkę zaprezentowano na Międzynarodowych Targach Poznańskich, gdzie spotkała się z bardzo dobrym przyjęciem. Koszt uruchomienia produkcji oszacowano na miliard złotych. Planowano produkcję 4 tys. samochodów w 1986 roku i 15,2 tys. w 1989 roku.
Technolodzy i zaopatrzeniowcy napotkali na ogromne trudności. W 1986 roku brakowało dostawców kluczowych półfabrykatów i części. Dostawcy żądali dewiz na nowe maszyny i dodatkowych funduszy. Dopiero latem 1986 roku FSC podpisała umowę z ministerstwami, umieszczając Stara 1142 w Narodowym Planie Społeczno-Gospodarczym, co miało zapewnić pomoc w dostępie do materiałów. Rząd wymagał uruchomienia produkcji w 1987 roku, obiecując zwolnienie z podatku dochodowego.
Z powodu braków, warsztaty prototypowni TKB "wyklepały" 30 pierwszych egzemplarzy. Pierwszy Star 1142 (numer 00001) zjechał z taśmy 26 listopada 1986 roku. Aby spełnić rządowe zamówienie na tysiąc sztuk w ostatnim kwartale 1988 roku i uniknąć płacenia odsetek kredytowych, 10 lipca 1988 roku powołano specjalną grupę rozruchową. Dzięki zachętom finansowym, 21 grudnia 1988 roku z taśmy zjechał tysięczny Star 1142, choć podwozia były często niekompletne.
Kłopoty i Rozwój
Mimo uruchomienia produkcji, problemy niewydolnej gospodarki PRL trapiły fabrykę. W 1988 roku wystawiono ponad 300 odstępstw od dokumentacji technicznej, a znaczna część kabin schodziła z linii montażowej niekompletna. Usterkowość Starów 1142 była dwukrotnie wyższa niż Starów 200, a pracochłonność napraw gwarancyjnych trzykrotnie większa. Pojawiały się problemy z drganiami układu kierowniczego przy prędkościach 60-80 km/h. W 1989 roku praktycznie żaden z 2,7 tys. wyprodukowanych Starów 1142 nie był kompletny.
Kłopoty zaopatrzeniowe wymusiły uproszczenie konstrukcji. W 1992 roku produkcja spadła do zaledwie 441 sztuk. W tym samym roku fabryka zmodernizowała kabinę, przenosząc światła i kierunkowskazy do zderzaka, oraz wprowadziła wspomniany silnik turbodoładowany.
Wersje Specjalne i Koniec Produkcji
Opracowano także prototypowe odmiany Star 1144 (4x4) oraz Star 1366 (6x6 z silnikiem turbodoładowanym), bazując na zainteresowaniu ze strony Armii Węgierskiej, jednak ich produkcja nie została uruchomiona. Samochody Star 1142 były również w niewielkich ilościach zamawiane przez Wojsko Polskie.
Późną wiosną 1999 roku z fabrycznej taśmy montażowej zjechał 15-tysięczny Star 1142. W tym samym roku fabryka przedstawiła jego następcę, Stara 12.155. W kolejnym roku wyprodukowano ostatnie cztery Stary 1142, zamykając łączną produkcję na poziomie niecałych 15,4 tys. egzemplarzy.
Wersje Użytkowe: Wywrotka i HDS
Star 1142 był często wykorzystywany jako wywrotka, zarówno trójstronna, jak i tylnozsypowa. Standardowa skrzynia ładunkowa była stalowa, z drewnianą podłogą i lżejszymi, dzielonymi burtami bocznymi z wyjmowanymi słupkami. Mogła przewozić ładunki o masie do 6500 kg.
Długość skrzyni w wersji wywrotki często wynosiła około 4,5 metra, choć dostępne były również egzemplarze z paką o długości 5 metrów. W przypadku cięższych ładunków (nawet do 8,5 tony) użytkownicy decydowali się na montaż dodatkowych piór resorów, które w Starze 1142 były grubsze niż w Starze 200. Popularnym rozwiązaniem w wywrotkach było zastosowanie dwóch siłowników od przyczepy HL, co zapobiegało skręcaniu kipra przy nierównym rozłożeniu ciężaru.
Wiele egzemplarzy Stara 1142 było przystosowanych do współpracy z hydraulicznymi dźwigami samochodowymi (HDS). Przykładem jest pojazd z HDS Palfinger PK7000, często spotykany w ogłoszeniach. Takie konfiguracje, łączące wywrotkę z HDS, oferowały dużą wszechstronność i były cenione za funkcjonalność w różnego rodzaju pracach transportowych i budowlanych.
