Firma Tatra, z długą i bogatą historią, jest znana na całym świecie z produkcji wytrzymałych i niezawodnych ciężarówek, które od dziesięcioleci znajdują zastosowanie również w armiach. Od legendarnych pojazdów po nowoczesne konstrukcje, ciężarówki Tatra, w tym popularne wywrotki, odgrywają kluczową rolę w logistyce i operacjach wojskowych na trudnych terenach.
Historia i Kluczowe Innowacje Marki Tatra
Czeskie zakłady Tatra są obecnie jedną z najstarszych firm w branży motoryzacyjnej. Historia firmy rozpoczęła się w 1850 roku w Kopřivnicach na Morawach, kiedy to Ignácy Šustala rozpoczął produkcję bryczek konnych. Od 1897 roku Tatra stała się jedną z pierwszych w Europie firm produkujących samochody.
Punktem zwrotnym w historii firmy był rok 1923, kiedy to wprowadzono do produkcji Tatrę 11 - samochód, w którym po raz pierwszy zastosowano układ z centralną rurą nośną projektu Hansa Ledwinki. Ta innowacyjna koncepcja stała się znakiem rozpoznawczym i fundamentem sukcesu wielu kolejnych modeli Tatry.
Zakłady Tatry (posiadające m.in. własną kuźnię i odlewnię) pozostają jednymi z niewielu, gdzie w jednym miejscu powstają praktycznie wszystkie zasadnicze elementy pojazdów. Produkowane są silniki, skrzynie biegów i rozdzielczo-redukcyjne, wały oraz mosty przenoszące napęd (w przypadku modeli w klasycznym układzie Tatry - centralna rura nośna), ramy drabinkowe, kabiny (zarówno „miękkie” jak i w wersjach opancerzonych) oraz skrzynie ładunkowe i skrzynie wywrotek.
Czeska Tatra posiada obecnie szeroką ofertę ciężarówek. Do zastosowań wojskowych oferowane są średnia Tatra 810; typowo militarna, ciężka Tatra 815-7 oraz oparta na elementach komercyjnych (jako „rozwiązanie z półki”) Tatra Phoenix. Uzupełnieniem tych modeli są Tatra 163 Jamal (oferowana głównie jako wywrotka tylnozsypowa) oraz Tatra 815-6 Armax i Tatra 815-6 Force, pojazdy zastąpione przez model 815-7, jednak wciąż produkowane dla użytkowników, u których są używane w dużych ilościach (np. dla Indii).
Legendarne Modele i Ich Wojskowe Zastosowania
Tatra 138: Poprzednik w Ciężkich Warunkach
Tatra 138 to rodzina samochodów ciężarowych wysokiej ładowności produkowanych w latach 1959-1971 przez czechosłowacką firmę Tatra. Pojazdy tej serii wykorzystywały tradycyjną dla producenta koncepcję sztywnej ramy szkieletowej i wahliwych półosi, zapewniających niezależne zawieszenie. Tatra 138 dostępna była w wariantach 4x4 i 6x6.
Tatra 138 była bezpośrednim następcą produkowanego od 1942 roku modelu Tatra 111. Pierwsze prototypy nowego pojazdu powstały w 1950 roku, jednak ostateczna decyzja o zastąpieniu starego modelu zapadła dopiero dwa lata później. Premiera Tatry 138 odbyła się w 1956 roku na II wystawie przemysłu czechosłowackiego w Brnie, gdzie firma Tatra wystawiła wówczas dwa nowe modele: T137 (4x4) i T138 (6x6). Oba pojazdy posiadały około 70% części wspólnych. W nowych ciężarówkach wprowadzono wiele zmian polepszających środowisko pracy kierowcy, m.in. hydrauliczne wspomaganie kierownicy, sprzęgło wspomagane sprężonym powietrzem i elektro-pneumatyczne sterowanie wyborem biegów w skrzyni biegów.
Wersja wojskowa Tatry 138 w układzie 6x6 rozpoczęła produkcję seryjną w 1963 roku. Ciężarówka szybko zyskała popularność na świecie i była eksportowana do wielu krajów, m.in. ZSRR, Egiptu, Bułgarii, Rumunii, Francji, Austrii, Jugosławii oraz Holandii. W Polsce pierwsze Tatry 138 pojawiły się pod koniec lat 60. Przy konstrukcji czechosłowackiego transportera opancerzonego OT-64 SKOT wykorzystano liczne podzespoły ciężarówki Tatra 138. Dzięki zastosowaniu systemu podgrzewania zbiornika paliwa, Tatra 138 świetnie sprawdzała się w chłodnym klimacie, np. Syberii. Z powodu tej cechy, a także prostoty i ogólnej trwałości konstrukcji, była chętnie używana do ciężkich prac w krajach o słabo rozwiniętej infrastrukturze drogowej, np. w Polsce czy ZSRR.
Tatra 813: Wojskowy Tytan Czechosłowacji
Tatra 813 była produkowana w Czechosłowacji w latach 1967 - 1982 na podwoziach w układzie 4x4, 6x6 i 8x8. Charakteryzowała się oryginalną ramą rurową, wewnątrz której działały mechanizmy przeniesienia napędu.
Ciężarówki T813 służyły jako podwozia pod zabudowy specjalne 8x8, takie jak wieloprowadnicowa wyrzutnia rakietowych pocisków niekierowanych RM-70 czy wersje mostowe AM-50 i PM-55. W Polsce znany był również ciągnik balastowy Tatra 813, zawsze w kolorze pomarańczowym, który ciągnął na przyczepie głównie maszyny budowlane i elementy domów z wielkiej płyty. Był u nas w latach 70/80 częstym widokiem, a jego udźwig na haku wynosił do stu ton.
Interesującym przykładem odzwierciedlenia cech konstrukcyjnych tego modelu jest miniatura produkowana przez firmę Hädl Manufaktur. W modelu tym przednie osie osadzono tak, że są wahliwe na krzyż, jako para, co w efekcie pozwala modelowi dość realistycznie pokonywać nierówności terenu. Odwzorowano także rurową ramę, co świadczy o unikalności tej konstrukcji. Warto zaznaczyć, że transporter OT-64 SKOT, produkowany od 1961 roku, nie mógł mieć podwozia Tatry 813 ze względu na inny układ napędowy i daty produkcji; w jego konstrukcji wykorzystano podzespoły Tatry 138.
Współczesne Rozwiązania Wojskowe Marki Tatra
Tatra 810: Sprawdzona Średnia Ciężarówka
W latach 90. czeskie Ministerstwo Obrony Narodowej rozpoczęło poszukiwania nowej średniej ciężarówki, która zastąpiłaby produkowane od 1953 roku wysłużone Pragi V3S. Jako dostawcę wybrano Roudnické slévárny a strojírny z ciężarówką ROSS 210. Od 1996 roku dostarczono armii czeskiej 15 ciężarówek R 210, które posłużyły do testów, jednak w 1998 wojsko zrezygnowało z zakupów. W 2002 roku Tatra, zajmująca się do tego czasu jedynie produkcją pojazdów kategorii ciężkiej, odkupiła dokumentację oraz prawa do produkcji. W 2005 roku Czeski MON wreszcie zamówił Tatrę 810.
Tatra 810 odbiega konstrukcyjnie od większości ciężarówek tego producenta, gdyż oparty jest na tradycyjnej ramie drabinkowej oraz osiach wyposażonych w zwolnice. Zwolnice to przekładnie zębate montowane przy kołach napędowych w celu zwiększenia prześwitu pod pojazdem oraz zwiększenia momentu obrotowego. Tatra 810 napędzana jest silnikiem Renault DXi7 oraz wyposażona w zmodyfikowaną, cywilną kabinę Renault. Alternatywnie dostępna jest przygotowana przez Tatrę kabina opancerzona. Obie kabiny mieszczą do 3 żołnierzy i wyposażone są w duży centralnie umieszczony właz dachowy, który może pełnić funkcję obrotnicy dla karabinu maszynowego Uk vz. 59.
Tatra 815-7: Flagowy Model Militarny
Linia Tatra 815-7 to obecny flagowy produkt Tatry, produkowana od 2005 roku. Jest to typowo militarna linia ciężarówek dostępnych w układach od 4×4 do 12×12. Modele te używają typowego układu Tatry z centralną rurą nośną, która jednocześnie pełni funkcję elementu nośnego (w typowych konstrukcjach wypełnianego przez ramę drabinkową) oraz ochronną dla ukrytych w niej wałów przenoszących napęd. Do wałów dołączone są niezależne półosie osadzone na resorach pneumatycznych. Niezależne zawieszenie kół zapewnia lepszy kontakt kół z podłożem w trudnym terenie oraz mniejsze przechylenia konstrukcji, co zwiększa komfort i zmniejsza narażenie ładunku na uszkodzenia oraz pozwala na regulację prześwitu. W linii 815-7 rura nośna uzupełniona jest ramą pomocniczą, zamocowaną do rury za pomocą belek poprzecznych.
Standardowym wyposażeniem w wojskowych Tatrach jest system centralnego pompowania kół, blokady mechanizmu różnicowego dla każdej osi, odłączenie napędu na przednie osie, zgodna ze standardami NATO 24 V instalacja elektryczna czy punkty montażowe pozwalające na zastosowanie wyciągarki (zarówno elektrycznej, jak i hydraulicznej). Kabiny dostępne są w wersjach nieopancerzonej (ale wyposażonej w punkty montażowe pozwalające na zastosowanie opancerzenia dodatkowego) i opancerzonych do poziomu 1 lub 2 wg. STANAG 4569. Standardowa kabina dostępna jest w konfiguracji dla 3 lub 4 żołnierzy, dostępna jest również kabina podwójna dla 6 żołnierzy (obecnie tylko w wersji nieopancerzonej, jednak wersja opancerzona może zostać opracowana na prośbę klienta). Dodatkową zaletą jest fakt, iż kabina opancerzona tylko minimalnie różni się wizualnie od nieopancerzonej. Wszystkie kabiny są odchylane hydraulicznie, w zależności od wymagań zamawiającego ręcznie lub automatycznie. Mogą one również być wyposażone w system chroniący przed bronią ABC.
Military Vehicles [Czech]: Tatra T815-7 MTV (Armády České Republiky)
Linia obejmuje pojazdy z szerokim wyborem jednostek napędowych spełniających różne poziomy ograniczenia emisji spalin do Euro 5 włącznie (konfiguracja zależy od wymagań zamawiającego). Proponowane kombinacje napędu to chłodzony powietrzem silnik Tatra zestawiony z półautomatyczną skrzynią biegów Tatra, silnik Tatra zestawiony z automatyczną skrzynią biegów Allison lub też chłodzony cieczą silnik Cummins zestawiony ze skrzynią Allison. Ciężarówki linii T-815-7 przygotowane są do transportu lotniczego samolotami C-130 Hercules lub większymi oraz koleją.
Tatra Phoenix: Hybryda Cywilno-Militarna
Tatra Phoenix to najnowszy model Tatry znajdujący się w produkcji od 2010 roku. Powstał on na rynek komercyjny, jako efekt współpracy z Paccarem i DAFem. Od 2012 roku oferowana jest również wersja wojskowa pozycjonowana w kategorii pojazdów „komercyjnych z półki”. Wozy mogą być używane do wsparcia logistycznego wyższego szczebla - gdzie bardziej niż zdolności terenowe liczy się ekonomia zarówno zakupu, jak i eksploatacji.
Model wykorzystuje silnik produkcji amerykańskiej firmy Paccar oraz kabiny holenderskiego DAFa. Pokazany w 2012 roku model militarny wyposażony jest w uniwersalną skrzynię ładunkową wyposażoną w składane ławki dla 28 żołnierzy.
Tatra w Wojsku Polskim i Międzynarodowych Siłach Zbrojnych
W Polsce ciężarówki Tatra wykorzystywane były głównie jako nośniki systemów radiolokacyjnych. W takiej konfiguracji wymaganiem wojska jest nie tylko zapewnienie zdolności przemieszczania się, ale także zdolność do osiągnięcia najwyższego punktu w terenie, co pozwala na wydatne zwiększenie skuteczności przewożonej stacji radiolokacyjnej. Inne zastosowania to nośniki systemów artyleryjskich produkcji czechosłowackiej, takich jak 122mm wyrzutnia rakietowa RM-70 i 152mm armatohaubica Dana.
Wynikiem współpracy Tatry z polską firmą Pojazdy Specjalistyczne Zbigniew Szczęśniak jest wóz zabezpieczenia technicznego Mamut. Obecnie Tatra i MAW Telecom (polski partner Tatry) gotowe są zarówno do zaspokojenia potrzeb na niewielkie ilości specjalistycznych pojazdów, jak i na duże zamówienie na pojazdy ogólnego przeznaczenia, które mogłyby zastąpić wysłużone Stary 266.
Na świecie ciężarówki Tatra stanowią wyposażenie m.in. armii Czeskiej, Brazylijskiej, Indyjskiej i Słowackiej. Czeski producent Tatra Trucks dostarcza swoje pojazdy wielu siłom zbrojnym z całego świata. W ostatnich latach firma zawarła pierwsze duże kontrakty z zachodnioeuropejskimi państwami NATO. W latach 2017 i 2019 Ministerstwo Obrony Królestwa Danii zamówiło 19 armatohaubic samobieżnych CAESAR na podwoziu Tatra Force 8×8. Ponadto, ogłoszono, że Tatra Trucks wraz z Tatra Defence Vehicle i holenderskim DAF Trucks zdobyły kontrakt na dostawę prawie 900 ciężarówek logistycznych dla Sił Zbrojnych Królestwa Belgii.
Te komercyjne sukcesy wskazują, że siły zbrojne państw zachodnich coraz częściej doceniają czeskie pojazdy na rynkach, gdzie od wielu dziesięcioleci panują lokalni, uznani producenci. Co więcej, od niedawna Tatry są także eksploatowane przez US Army, która korzysta z licznych baz w Niemczech. Siły Zbrojne Stanów Zjednoczonych, w ramach zarządzania okręgami szkolenia wojskowego, przeprowadzają przetargi na samochody do konserwacji dróg i prac terenowych. W jednym z nich wygrała Tatra z typem Phoenix. Na początek do służby w US Army trafiły dwa auta Phoenix 6×6, przejęte jako wywrotki do obsługi poligonu Grafenwöhr w Niemczech. Zespół US Army Garrison Bavaria, Dyrekcja Robót Publicznych, Dział Operacji i Utrzymania odpowiada za utrzymanie i czyszczenie dróg, dysponując szeroką gamą ciężkiego sprzętu inżynieryjnego, w tym wywrotek.