Wozidła Terex: Od Giganta Titan do współczesnych maszyn

Kiedy mowa o największych pojazdach użytkowych świata, wielu osobom na myśl przychodzą produkty Caterpillara, białoruskie BiełAZy czy maszyny MAZ. Warto jednak pamiętać o amerykańskiej firmie Terex, która ma na koncie wyjątkowe konstrukcje, takie jak legendarny Titan 33-19, a także szereg innowacyjnych wozideł przegubowych i sztywnoramowych. Historia tej marki jest złożona i pełna technologicznych wyzwań, które doprowadziły do stworzenia imponujących maszyn budowlanych i górniczych.

Historia i rozwój marki Terex

Początki historii marki Terex sięgają 1968 roku, kiedy to sytuacja w koncernie General Motors była dosyć burzliwa. Przez lata GM, znany z produkcji samochodów i szosowych ciężarówek (Chevrolet, Cadillac, Opel, GMC, Pontiac, Buick itd.), budował również ciężkie maszyny budowlane i górnicze sprzedawane pod marką Euclid. W 1959 roku Departament Sprawiedliwości wszczął proces antymonopolowy przeciwko General Motors, zarzucając mu dominację i tłumienie konkurencji na rynku wozideł. Procesy ciągnęły się przez 8 lat, a w ich następstwie marka Euclid musiała zostać sprzedana. W zamian GM mógł stworzyć zupełnie nową markę ciężkich pojazdów budowlanych, jednak jej produkcja mogła rozpocząć się dopiero po czteroletniej przerwie.

Późniejsze losy firmy Terex były równie nietypowe. W 1983 roku marka została sprzedana niemieckiej firmie IBH Holding AG, która jednak upadła trzy lata później. W efekcie Terex ponownie wrócił pod skrzydła GM. W 1986 roku amerykański przedsiębiorca Randolph W. Lenz odkupił tego producenta i stworzył z niego korporacyjnego giganta. Dzięki strategii przejęć, Terex Corporation swego czasu był właścicielem ponad 50 różnych marek, w tym na przykład czeskiej Tatry. W 2013 roku Terex sam został przejęty przez koncern Volvo, a dokładniej przez dział Volvo Construction Equipment zajmujący się maszynami budowlanymi.

Terex 33-19 Titan - największe wozidło swoich czasów

Początki i koncepcja

Rozwój przemysłu górniczego na początku lat 70. sprawił, że firma Terex, będąca częścią koncernu General Motors, zainicjowała prace nad nowymi pojazdami dla kopalń węgla. Jednym z projektów było wozidło Terex 33-19 Titan - olbrzymia sześciokołowa wywrotka, przeznaczona do transportu rud żelaza w kopalniach odkrywkowych. W 1973 roku kanadyjski oddział firmy z siedzibą w Londynie w prowincji Ontario zbudował prototypowe trzyosiowe wozidło o imponującej ładowności wynoszącej aż 350 ton. Pojazd nazwany 33-19 Titan został oficjalnie zaprezentowany w październiku 1974 roku w Las Vegas w ramach amerykańskiego Kongresu Górniczego.

Charakterystyka techniczna

W owym czasie była to największa ciężarówka świata, a jej wymiary robią ogromne wrażenie po dziś dzień. Terex 33-19 Titan mierzył 20,35 m długości, 7,80 m szerokości i 6,88 m wysokości, a jego rozstaw osi liczył 9,12 m. Masa własna pojazdu „na pusto” (bez płynów eksploatacyjnych i paliwa) wynosiła 231 ton, a w pełnej gotowości do jazdy około 260 ton. Masa robocza dochodziła do 548 ton. Maksymalna masa ładunku, czyli ładowność, wynosiła 320-350 ton. Same opony (dwie z przodu i osiem z tyłu) mierzyły aż 3,7 metra średnicy.

Podwozie składało się z trzech osi, na których łącznie umieszczono 10 opon. Mimo tych gabarytów pojazd okazywał się być zaskakująco zwrotny, gdyż wszystkie osie były skrętne, a przednie koła skręcały się aż o 71 stopni.

Zespół napędowy

Titan posiadał napęd elektryczny, ale prąd wytwarzany był przez potężny, turbodoładowany, dwusuwowy, wysokoprężny silnik V16 oznaczony jako EMD 16-645E4, wyprodukowany przez dział GM Electro-Motive Division, który na co dzień zajmuje się branżą kolejową. Motor ten mógł pochwalić się pojemnością aż 169 litrów oraz mocą na poziomie 3300 KM. Sam silnik ważył 16,5 tony, posiadał cztery zawory na cylinder i 45-stopniowy kąt rozwarcia cylindrów. Dodatkowo silnik połączony został z czterema elektrycznymi silnikami 4CM, które umieszczono przy napędzanych kołach, co pozwalało osiągnąć maksymalną prędkość 48 km/h. Co ciekawe, silnik wytwarzał wystarczającą ilość energii elektrycznej, aby zasilić 3200 domów.

Z przodu pojazdu zastosowano dwie chłodnice o powierzchni 3,23 metra kwadratowego, które mieściły 977 litrów cieczy chłodzącej. Zbiornik paliwa mógł pomieścić 3232 litry oleju napędowego, co było niezbędne, biorąc pod uwagę średnie spalanie wynoszące około 5 galonów na każdą przejechaną milę (1150 litrów na 100 km). Koszt budowy pojazdu wyniósł około 1,5 mln dolarów (współcześnie około 7 mln dolarów).

Eksploatacja i historia operacyjna

Po zakończeniu testów fabrycznych w styczniu 1975 roku, prototyp Titana został oddelegowany do firmy Kaiser Steel, gdzie wykorzystywano go do transportu rud żelaza w kopalniach znajdujących się w Eagle Mountain w Kalifornii. Przez 4 lata eksploatacji pojazd przewiózł 3,5 miliona ton ziemi. W 1978 roku Titan trafił do kopalni w Sparwood w Kolumbii Brytyjskiej w Kanadzie. W 1983 roku wywrotka zmieniła swoje barwy z charakterystycznych żółto-cytrynowych na żółto-niebieskie, gdy kopalnia zmieniła właściciela. Krótko później Terex 33-19 Titan zmienił właściciela - General Motors sprzedał go za 200 000 dolarów (współcześnie około 540 000 dolarów), plus 1 mln dolarów (współcześnie 3 mln dolarów) za części zamienne.

Wykluczenie z eksploatacji i status muzealny

Ostatecznie w 1991 roku Titan został wycofany z eksploatacji z powodu wysokich kosztów operacyjnych, braku zapotrzebowania na tak duży pojazd oraz problemów z awaryjnością zastosowanych podzespołów. Początkowo zakładano, że wywrotka zostanie zezłomowana, ale ostatecznie zachowano ją. Po odrestaurowaniu i usunięciu silnika, pojazd został umieszczony w muzeum zlokalizowanym w Titan Park, 126B Aspen Drive w Sparwood w Kolumbii Brytyjskiej w Kanadzie, gdzie do dziś stanowi atrakcję turystyczną.

Rekordy i znaczenie historyczne

W swoim czasie Terex 33-19 Titan był największym wozidłem na świecie, a jego osiągnięcie zostało odnotowane w księdze rekordów Guinnessa. Dopiero w 1998 roku utracił to miano na rzecz Caterpillara 797. Jako pojazd prototypowy, Titan cierpiał z powodu licznych awarii i bardzo wysokich kosztów eksploatacji. Dodatkowo, zmiany w przemyśle górniczym w połowie lat 70. sprawiły, że zaczęło brakować dla niego zajęcia. Ciekawostką jest fakt, że Titan zagrał w reklamie firmy Terex w 1977 roku.

Inne znaczące konstrukcje Terex

Pojazdy dla Sił Powietrznych Stanów Zjednoczonych

Pod koniec lat 70. firma Terex otrzymała od Sił Powietrznych Stanów Zjednoczonych (USAF) kontrakt na dostarczenie specjalistycznych ciągników zdolnych do transportu strategicznych pocisków balistycznych LGM-118A Peacekeeper. Zestaw składał się z dwóch ciągników, jadących z przodu i z tyłu, oraz specjalnej platformy służącej do przewożenia i odpalania pocisków. Całkowita długość zestawu wynosiła ponad 50 metrów, szerokość 6,6 metra, wysokość 9 metrów, a jego waga dochodziła aż do 658 ton. O samych czteroosiowych ciągnikach wiadomo niewiele, choć zachowały się informacje dotyczące ich imponujących jednostek napędowych. Były to dwusuwowe, 16-cylindrowe silniki Detroit Diesel 16V-92TA, na co dzień wykorzystywane w maszynach przemysłowych oraz okrętach.

Testy tego typu mobilnych zestawów rozpoczęły się w 1980 roku, jednak już rok później program został zakończony decyzją prezydenta Ronalda Reagana, który preferował podziemne schrony rakietowe. Niestety, niezwykłe ciągniki nie przetrwały do naszych czasów, gdyż w latach 90. zostały pocięte na złom.

Współczesne wozidła przegubowe Terex

Terex Trucks, z blisko 70-letnim doświadczeniem w opracowywaniu i budowie solidnych i niezawodnych wozideł przegubowych, kontynuuje rozwój maszyn maksymalizujących produktywność. Firma wytwarza wozidła przegubowe od końca lat 80. ubiegłego wieku, a najnowsze modele stanowią siódmą generację.

Terex TA30

Model TA30, określany jako „średniak” w ofercie Terex, jest najczęściej kupowanym przegubowym wozidłem tej firmy w Polsce. Jest to ponad 50-tonowy kolos produkowany w Szkocji.

Kluczowe cechy i specyfikacja

• Zdolności przewozowe: Duże zdolności przewozowe, kiper mieści maksymalnie 17,5 m³ urobku.
• Teren: Dobrze spisuje się w trudnym terenie dzięki napędowi 6x6 i blokadom każdego z mechanizmów różnicowych. Prześwit podwozia wynosi 405 mm.
• Kabina: Po modernizacji wprowadzono większą kabinę, wcześniej dostępną tylko w największych modelach (TA35 i TA40). Posiada większe powierzchnie przeszklone, jest przestronniejsza i dobrze wyciszona, umożliwiając prowadzenie rozmowy przy prędkościach zbliżonych do maksymalnych 51 km/h. Minusem jest ograniczona widoczność do tyłu.
• Ergonomia: Dobrze rozplanowane elementy obsługi pojazdu, klasyczne zegary (prędkościomierz i obrotomierz) oraz wyświetlacz systemu diagnostycznego. Dodatkowy fotel dla pasażera.
• Silnik: Cummins QSM11 - sześciocylindrowa jednostka wysokoprężna o pojemności 10,8 litra, dysponująca mocą 385 KM i maksymalnym momentem obrotowym 1775 Nm przy 1400 obr./min. Moc jest odczuwalna podczas jazdy pod górę z pełnym ładunkiem.
• Skrzynia biegów: Automatyczna przekładnia ZF o sześciu biegach do przodu i trzech do tyłu, z możliwością ręcznego wyboru i blokowania przełożeń. Reakcje przekładni są prawidłowe.
• Układ kierowniczy: Bezpośredni układ kierowniczy, zapewniający dobre wyczucie drogi, z czterema obrotami kierownicy między skrajnymi położeniami.
• Hamulce: Skuteczne hamulce tarczowe mokre, zabudowane w mostach napędowych, pozwalające szybko zatrzymać ponad 50-tonowego kolosa. Pojazd wyposażony jest również w hamulec silnikowy.
• Rozładunek: Czas rozładunku wynosi 19,5 sekundy.

Zalety i wady Terex TA30

• Plusy: duże zdolności przewozowe, dobre właściwości terenowe, wygodna szoferka, duża moc i moment obrotowy, świetne hamulce, bezpośredni układ kierowniczy.
• Minusy: większe spalanie niż u konkurentów (np. Moxy MT31), brak nawiewów klimatyzacji na kierowcę, automatyczna skrzynia zbyt wolno przełączająca biegi, mniejszy prześwit niż u niektórych konkurentów.

Inne modele przegubowe

Wśród innych modeli przegubowych Terex znajdują się TA300 i TA400, oferowane z trzyletnią gwarancją, telematyką i planowaną konserwacją w standardzie.

Wozidła sztywnoramowe i ich zastosowanie

Wozidła sztywnoramowe charakteryzują się ramą będącą centralnym elementem konstrukcji. Jest to sztywna struktura zapewniająca stabilność i odporność na duże obciążenia. Ładowność tych maszyn wynosi od kilkudziesięciu do nawet kilkuset ton. Są to wytrzymałe maszyny wykorzystywane do przewożenia najcięższych ładunków w trudnym terenie.

Przykłady wozideł sztywnoramowych

• Volvo R70D: Urządzenie o ładowności 65 ton, napędzane 12-cylindrowym silnikiem spalinowym o mocy 1065 KM.
• Komatsu 830E-5: Charakteryzuje się maksymalną ładownością 226 ton i 16-cylindrowym silnikiem o mocy 2500 KM.
• Liebherr T284: Najpotężniejsze wozidło tej kategorii, z ładownością określoną na 360 ton i 16-cylindrowym silnikiem spalinowym osiągającym moc ponad 3600 KM.

Terex MT6300AC (Bucyrus MT6300AC)

Wozidło technologiczne MT6300AC, produkowane przez Terex (później pod marką Bucyrus, a następnie Caterpillar), to sztywnoramowa wywrotka o dopuszczalnej masie całkowitej wynoszącej prawie 600 ton. Służy do transportu kruszyw i innych kopalin w kamieniołomach i kopalniach odkrywkowych. Przy masie własnej około 236 ton, może przewieźć za jednym razem prawie 363 tony ładunku. Producent uznaje je za najlepsze wozidło w swojej klasie, wyróżniające się parametrami i rozwiązaniami konstrukcyjnymi zapewniającymi wysoką opłacalność technologii wydobycia.

Napęd elektryczny

Źródłem mocy kolosa jest potężny, 20-cylindrowy silnik MTU/DDC 20V4000, produkowany przez firmę MTU/Detroit Diesel, znaną z silników przemysłowych i okrętowych. Rozwija on moc znamionową 2797 kW (3804 KM), co pozwala rozpędzić pojazd, także z pełnym ładunkiem, do prędkości 64 km/h. Wozidło MT6300AC nie ma tradycyjnego mechanicznego ani hydrostatycznego układu przeniesienia napędu. Zastosowano unikatowe rozwiązanie z silnikami elektrycznymi umieszczonymi w piastach tylnych kół. Energię dostarcza bezszczotkowy generator prądu zmiennego z własnym wentylatorem, napędzany silnikiem wysokoprężnym.

Napęd elektryczny wykazuje niezaprzeczalne zalety, zarówno pod względem możliwości trakcyjnych, jak i obsługi oraz konserwacji. Wynikają one z większej sprawności silnika na prąd oraz dużo lepszego przebiegu momentu obrotowego w funkcji obrotów. W silnikach elektrycznych moment jest bardzo wysoki już od samego startu, co zapewnia najwyższą siłę napędową potrzebną przy wyjeździe spod koparki nawet w najcięższych warunkach, np. na grząskim, zaolejonym piasku. Siła napędu elektrycznego jest dodatkowo potęgowana przez zintegrowany potrójny reduktor, oferujący przełożenia od 32:1 do 42:1. Prosta budowa napędu ogranicza niezbędną obsługę do minimum - jedyne ruchome elementy to wirniki alternatora i silników.

Układ jezdny i hamowanie

Mimo ogromnej masy, maszyna ma układ zawieszenia podobny do stosowanego w normalnych pojazdach ciężarowych: wielowahaczowy, z drążkiem Panharda przy tylnej osi i potężnymi amortyzatorami teleskopowymi, zapewniający 50-procentową redukcję drgań przenoszonych na ramę. Podwozie spoczywa na kołach o średnicy 3,5 m, z ogumieniem (z tyłu bliźniaczym) o rozmiarach 59/80R63 (standard) lub 56/80R63. Wozidło charakteryzuje się bardzo dużym prześwitem, który w najniższym miejscu (pod osią przednią), przy pełnym obciążeniu wynosi 91 cm.

Aby zatrzymać rozpędzony pojazd, niezbędna jest odpowiednia siła. Zapewniają ją podwójne hydrauliczne tarczowe hamulce robocze. Znaczącą rolę w wytracaniu prędkości pełni tzw. retarding, czyli zwalnianie silnikiem elektrycznym, który hamuje z mocą aż 4476 kW (6087 KM).

Skrzynia ładunkowa i ergonomia

Opróżnianie wywrotki odbywa się łatwo, nawet z materiałów przylegających do ścian, dzięki odpowiednio wyprofilowanym krzywiznom skrzyni. W opatentowanej konstrukcji skrzyni zastosowano specjalne bieżniki, które przekazują ciężar na ramę, oraz izolację złączy, wzmacniającą strefy spawane. Opcjonalnie dostępne jest ogrzewanie skrzyni, zapobiegające przymarzaniu materiału. Kierowanie wozidłem MT6300AC jest łatwe, niemal jak ciężarówką, pomimo jego gabarytów: 15,6 x 9,7 x 7,9 m (długość/szerokość/wysokość).

Wozidła przegubowe i kompaktowe

Wozidła przegubowe są powszechnie spotykane na placach budowy i robotach drogowych. Ich największą zaletą jest zwrotność i możliwość manewrowania. Występują w różnych wariantach w zależności od potrzeb eksploatacyjnych.

Przykłady wozideł przegubowych

• Volvo seria G: Modelem zamykającym tę serię jest A45G o ładowności 41 ton i silniku o mocy 485 KM.
• Komatsu: Modele HM300-5 (ładowność 28 ton, silnik 332 KM) i HM400-5 (ładowność 40 ton, silnik 473 KM).
• Inne popularne marki to Caterpillar, Doosan, John Deere, czy Bell.

Wozidła kompaktowe

Popularność wozideł spowodowała rozwój myśli technicznej w kierunku optymalizacji tych pojazdów do prac na mniejszą skalę. Wozidło kompaktowe łączy zalety tradycyjnych, dużych maszyn z możliwością operowania w ograniczonych warunkach przestrzennych, np. na terenach miejskich. Firma Wacker Neuson oferuje kompaktowe wozidła z przegubem o różnym typie podwozia - kołowym i gąsienicowym, w tym serię Dual-View z ruchomą kabiną operatora obracającą się o 180 stopni. Swoją propozycję w kwestii wozideł kompaktowych składa także duńska firma Hydrema, a na rynku dostępne są również oferty Kubota czy AUSA.

Największe wozidła świata - współczesna konkurencja dla Titana

Obecnie o tytuł największego wozidła konkuruje kilka modeli, będących następcami i rozwinięciami idei zapoczątkowanych przez Terex Titan. Należą do nich przede wszystkim:

• BelAZ 75710: Obecnie uważany za największe wozidło na świecie.
• Liebherr T282B: Waży 596,9 tony (masa własna) i może przewozić do 363 ton ładunku. Silnik o mocy 3500 KM lub 3650 KM.
• Caterpillar 797F: Z masą własną 623,7 tony i silnikiem o mocy 3793 KM, jest w stanie przewieźć podobny ładunek co T282B.
• Bucyrus MT6300AC (obecnie pod marką Caterpillar): Ładowność około 363 ton materiału, masa samego wozidła to 603 tony. Silnik o mocy 3750 KM potrafi rozpędzić w pełni załadowany pojazd do 64 km/h. Wysokość konstrukcji to 7,92 metra (13,52 metra przy uniesionej wywrotce).

Powyższe przykłady pokazują, jak nieodzowną maszyną na miejscu wszelkich robót ziemnych są wozidła. Ich świetne możliwości transportowe i bogaty wybór urządzeń to główne zalety. Warunki eksploatacji maszyn budowlanych są wyzwaniem nawet dla potężnych i złożonych konstrukcji, dlatego kluczowa jest prawidłowa eksploatacja, poprawiająca ich wydajność i wpływającą na bezpieczeństwo pracy oraz koszty utrzymania.

tags: #terex #najwieksze #wozidlo