Kopalnia ropy naftowej w Bóbrce stanowi
Historia i znaczenie kopalni Bóbrka
Historia kopalni w Bóbrce nierozerwalnie wiąże się z powstaniem i rozwojem galicyjskiego oraz światowego górnictwa naftowego w drugiej połowie XIX wieku. Szczególne znaczenie dla tego miejsca ma jego związek z Ignacym Łukasiewiczem - wybitną postacią w dziedzinie badań i przetwórstwa ropy, a także wynalazcą lampy naftowej. Muzeum Przemysłu Naftowego i Gazowniczego w Bóbrce można uznać za swoisty pomnik tego zasłużonego dla rozwoju społeczno-gospodarczego ziem polskich człowieka.
Początki przemysłowej eksploatacji
Za początek przemysłowej eksploatacji ropy naftowej w Bóbrce uznaje się 1854 rok, kiedy to w miejscu naturalnych wycieków ropy rozpoczęto pierwsze systematyczne prace górnicze. Inicjatywa ta była wynikiem współdziałania Tytusa Trzecieskiego, ziemianina i inicjatora przedsięwzięcia, Ignacego Łukasiewicza - farmaceuty i przyszłego dyrektora kopalni, oraz Karola Klobassy-Zrenckiego, właściciela Bóbrki. Powstanie kopalni nie byłoby możliwe bez zaangażowania Łukasiewicza, który w wyniku długoletnich doświadczeń laboratoryjnych jako pierwszy na świecie wydestylował z ropy naftowej naftę do lamp.
W 1854 roku w Bóbrce, oprócz kopania rowów w miejscach obfitych wycieków "oleju skalnego", rozpoczęto również drążenie studni, zwanych kopankami lub szybami kopanymi. W 1861 roku Trzecieski, Łukasiewicz i Klobassa oficjalnie zawiązali spółkę naftową.
Rozwój i unowocześnienie
Druga połowa XIX wieku to okres bardzo szybkiego rozwoju kopalni. Ciągłe unowocześnianie metod wydobycia, powstawanie nowych, liczniejszych szybów naftowych oraz niezbędnej zabudowy do obsługi przedsiębiorstwa naftowego, było w dużej mierze zasługą Łukasiewicza i kolejnych zarządców kopalni. Dążyli oni do postępu technicznego, wykorzystując wiedzę i doświadczenie wybitnych specjalistów i badaczy.
W 1870 roku do pracy w Bóbrce zaangażowano Adolfa Jabłońskiego, farmaceutę, który wraz z Wiktorem Klobassą (synem właściciela Bóbrki) wyjechał na koszt kopalni do Stanów Zjednoczonych, aby studiować i poznawać funkcjonowanie amerykańskiego przemysłu naftowego. Jabłoński jest oceniany jako jeden z najlepszych praktyków i teoretyków przemysłu naftowego w Galicji. O szybkim rozwoju i ówczesnej skali kopalni świadczy m.in. zachowany „Plan kopalni Bóbrka”, wykonany w 1879 roku przez Adolfa Jabłońskiego, przedstawiający zainwestowanie kopalni oraz przekroje poprzeczne 50 kopanek.
Zmiana właścicieli i innowacje
W 1893 roku właściciele oddali swoje udziały w kopalni w zarząd przedsiębiorcy naftowemu z Kanady - Williamowi Henry’emu Mac Garvey’owi. Dwa lata później, w 1895 roku, kopalnia stała się własnością Galicyjskiego Karpackiego Naftowego Towarzystwa Akcyjnego, którego Mac Garvey był głównym akcjonariuszem. Mac Garvey to postać wyjątkowa - pionier i przemysłowiec naftowy, który jako pierwszy w Europie w 1881 roku rozpoczął pod Hannowerem wiercenia naftowe systemem kanadyjskim. W 1884 roku zrewolucjonizował dotychczas stosowane sposoby odwiertów w Galicji, wprowadzając wiercenia na dużą skalę. System kanadyjski, ulepszany przez Mac Garvey’a i Polaków, doskonale nadawał się do trudnych warunków geologicznych Podkarpacia, co pozwoliło na odkrycie nowych pokładów ropy i umiejscowiło Galicję na trzecim miejscu w światowej produkcji ropy naftowej. Po I wojnie światowej kopalnia Bóbrka weszła w skład koncernu naftowego „Małopolska”.
Wartość zabytku
Na terenie historycznej kopalni, liczącej ponad 160 lat, nadal funkcjonuje przedsiębiorstwo naftowe, które eksploatuje ropę dla celów przemysłowych zarówno z nowych, jak i z pierwszych odwiertów. Fenomenem jest ciągłe wykorzystywanie XIX-wiecznego szybu, tzw. kopanki „Janina”, datowanego na 1878 rok. Teren kopalni, historyczne budynki i urządzenia są prawnie chronione jako zabytkowe oraz dodatkowo użytkowane jako muzeum o charakterze skansenowskim.
Ewolucja technik wiercenia w Bóbrce
Wiertnica ręczna Domsa
W 1862 roku polski inżynier górniczy Henryk Walter wprowadził w kopalni w Bóbrce wiercenie za pomocą udoskonalonej wiertnicy ręcznej Roberta Domsa. Urządzenie to, charakteryzujące się drewnianym trójnogiem ustawionym nad miejscem wiercenia, wykorzystywało energię swobodnie spadającego świdra-dłuta, obciążonego stalowym prętem.
- Zasada działania: Zasadniczym elementem metody były nożyce niemieckiego konstruktora, zwane „nożycami Fabiana”. Zestaw składający się z dłuta, stalowego obciążnika i nożyc Fabiana, umocowany na końcu wahacza, był unoszony ręcznie nad miejscem wiercenia na wysokość skoku nożyc i zaczepiany w ich górnym punkcie. Szybki ruch obrotowy powodował zrzucenie obciążnika wraz z dłutem z zaczepu, co skutkowało swobodnym spadaniem i kruszeniem skały uderzeniem.
- Wiercenie i zabezpieczanie: Poprzez obrót zestawu uzyskiwano otwór o średnicy dłuta, zazwyczaj około 0,5 metra. W miarę drążenia dodawano drewniane żerdzie, a ściany otworu zabezpieczano blaszanymi, nitowanymi rurami. Spód otworu oczyszczano z urobku przy użyciu blaszanej rury - łyżki (czerpadła).
- Konstrukcja wiertnicy: Wiertnica składała się z trójnoga, wahacza z przymocowanym do niego przewodem wiertniczym oraz dużego koła pędnego o średnicy 5 metrów, z rozmieszczonymi na jego obwodzie szczeblami. W środku koła znajdował się bęben wyciągowy z nawiniętą liną, przewijaną przez krążek zawieszony u wierzchołka trójnoga. Czynności wiertnicze oraz zapuszczanie i wyciąganie zestawu odbywały się poprzez ręczne uruchamianie koła pędnego.
Wiertnica udarowa z lokomobilą (system pensylwański)
W 1870 roku inżynier Albert Fauck wprowadził w kopalni Bóbrka nową metodę wiercenia linowego systemem pensylwańskim. Fauck, który od 1864 roku pracował w firmach wiertniczych w Pensylwanii i Wirginii, gdzie stosowano wiercenia udarowe na linie, przeniósł tę metodę do Polski. Ze względu na trudne warunki geologiczne Karpat fliszowych, wiercenia linowe nie dawały zadowalających efektów, dlatego w Bóbrce powrócono do wiercenia udarowego na żerdziach, wprowadzając udoskonalone nożyce wolnospadowe.
Przełomowym osiągnięciem Faucka w 1872 roku było zastosowanie maszyny parowej do napędu wiertnicy, co zastąpiło ręczne wiercenie udarowe wiertnicą Domsa. Aby przezwyciężyć trudności związane z ręcznym zapinaniem nożyc Fabiana w odpowiednim momencie, co prowadziło do wielu chybionych operacji, Fauck ulepszył nożyce, powodując ich samozamykanie. Do napędu wiertnicy wykorzystał lokomobilę - zespół napędowy zawierający kocioł parowy, maszynę parową i urządzenie transmisyjne. W połowie lat 80. XIX wieku w Bóbrce rozpoczęto także wiercenia metodą kanadyjską.
- Napęd mechaniczny: Ruch obrotowy maszyny, za pośrednictwem przystawek pasowych, korb i pociągaczy, był zamieniany na ruch posuwisto-zwrotny i przekazywany na poprzeczną belkę-wahacz, na końcu której zawieszony był zestaw do wiercenia.
- Sterowanie i wyposażenie: Klatka wiertnicy posiadała dwa bębny z nawiniętymi linami - do sterowania zestawem wiertniczym i oczyszczania otworu za pomocą łyżki. Operacje były wykonywane przez wiertacza przy użyciu dźwigni (hebli).
Wiertnica polsko-kanadyjska
Wiertnica polsko-kanadyjska to replika urządzenia sprowadzonego przez Henry’ego Mac Garvey’a i adaptowanego przez polskich specjalistów do wiercenia w trudnych warunkach karpackich. Zmodernizowano nie tylko konstrukcję, ale również system wiercenia. Dzięki takim wiertnicom rozwiercono najbogatsze w galicyjskim przemyśle złoża ropy naftowej w rejonie Schodnicy, Borysławia i Tustanowic. Dzięki temu w 1909 roku Polska osiągnęła poziom wydobycia ropy ponad 2 miliony ton i znalazła się na trzecim miejscu na świecie. Wiertnica mogła wiercić do głębokości 1500 metrów.
Wiertnica „SM4”
Wiertnica „SM4” to oryginalny typ urządzenia zaprojektowanego przez polskich konstruktorów: Stanisława Szerauca i Mieczysława Mrazka, od których nazwisk pochodzi symbol „SM”. Pierwsze wiertnice - SM1, SM2 i SM3 - produkowane w latach 1930-1935, były konstruowane na ramach drewnianych. Wiertnica SM4, na ramie żelaznej, została wykonana przez Fabrykę Maszyn „Glinik” Gorlice i wprowadzona do wiercenia w 1949 roku. Jest to wiertnica przewoźna, na podwoziu kołowym, przystosowana do łatwego transportu i przeciągania w terenie.
- Konstrukcja: Kompletna klatka wiertnicza, składająca się z trzech bębnów linowych (do operacji wiertniczych, łyżkowania i manipulacji rurowej) oraz urządzenie szarpakowe, zostały zamontowane na wspólnej żelaznej ramie. Umożliwiło to znaczne skrócenie czasu budowy wiertnicy.