Wapień pińczowski, nazywany przez miejscowych „Pińczakiem”, wydobywany jest w Pińczowie i używany w budownictwie już od X wieku. Ze względu na jego zastosowanie w budowie wielu domów i bloków, niektórzy nazywają Pińczów "Białym Miastem". Z „Pińczakiem” wiążą się niesamowite historie, między innymi ta o znalezieniu szczątków wieloryba sprzed 15 milionów lat.
Występowanie i wydobycie
Wapień pińczowski występuje w południowej części obszaru świętokrzyskiego, głównie w okolicach Pińczowa. Złoża wapieni pińczowskich zalegają szerokim pasem, który obejmuje geograficznie Garb Pińczowski (długości około 40 kilometrów). Był on również wydobywany w innych miejscach, takich jak: Skowronno, Bogucice, Kopernia, Brzeście, Nowa Wieś, Włochy, oraz w Pińczowie na Górze Świętej Anny i Grodzisku.
Do dziś w Pińczowie przy ulicy Nowowiejskiej 43 istnieje kopalnia kamienia "Pińczak". Firma Kamienie sp. z o.o. posiada koncesję na wydobycie do 2043 roku.
Historia zastosowania i obróbki
Historia kamieniołomu w Pińczowie i wydobycia na tym terenie sięga aż X wieku. Na początku wapień pińczowski używano do wznoszenia obiektów sakralnych, takich jak kościoły w Kijach, Imielnie, Skalbmierzu i Miechowie. Dopiero w drugiej połowie XX wieku zaczęto go stosować jako materiał okładzinowy.
Jak podaje Zbigniew Kołodziej w publikacji „Pińczowskie warsztaty rzeźbiarsko-kamieniarskie na przestrzeni wieków”, w XVI i XVII wieku Pińczów był największym w ówczesnej Polsce ośrodkiem kamieniarskim. To tutaj mieli swoje pracownie i pracowali głównie w wapieniu pińczowskim sprowadzeni z Włoch mistrzowie - Jan Maria Padovano i Santi Gucci. Kolonia Włochów musiała być liczna, ponieważ jedna z podpińczowskich miejscowości nosi nazwę Włochy. Koloniści z Włoch zachowali przez długi czas swoją odrębność.
Młyn na Grodzisku w Pińczowie - Tomasz Jaklewicz. Świadkowie Epoki
Unikalne właściwości wapienia pińczowskiego
Pińczowski wapień jest bardzo trwałym budulcem i wykazuje wysoką mrozoodporność. Skała, którą się wydobywa, jest stosunkowo miękka i łatwa w obróbce. Natomiast wystawiona na działanie warunków atmosferycznych staje się coraz twardsza i bardzo wytrzymała. Przyczyną takiego obrotu sprawy jest unikalny dla "Pińczaka" proces, tak zwana "patynacja". Na skutek odparowania wody uwięzionej w porach wapienia dochodzi do krystalizacji kalcytu i stworzenia szkieletu wzmacniającego kamień. Na powierzchni powstaje też rodzaj patyny, która chroni kamień.
Znane budowle i artefakty wykonane z „Pińczaka”
Z wapienia pińczowskiego wykonano wiele sławnych budowli i rzeczy. W czasie panowania króla Kazimierza Wielkiego materiał był intensywnie wykorzystywany głównie na ziemi małopolskiej i sandomierskiej. Co ciekawe, wykonano z tego materiału sarkofag Władysława Łokietka, sklepienia w kościele Mariackim, a także kościół świętej Katarzyny w Krakowie.
Z "Pińczaka" wykonano również w Warszawie oblicowanie gmachu Ministerstwa Rolnictwa, gmach Filharmonii oraz attyki, balustrady, tralki, sterczyny i inne detale na fasadach Pałacu Kultury i Nauki. Po 1989 roku użyto go przy rozbudowie budynków sejmowych do wykonania elewacji. Natomiast mieszkańcy Pińczowa używali "Pińczaka" do odbudowy miasta po zniszczeniach wojennych, wznosząc z niego domy i bloki mieszkalne. Część z nich jest pięknie zdobiona gzymsami i obramowaniami kamiennymi.
Szkielet wieloryba w złożach wapienia pińczowskiego
W złożach wapienia pińczowskiego odnaleziono szkielet wieloryba sprzed 15 milionów lat. Szkielet wieloryba z gatunku Pinocetus polonicus wyłania się z bryły wapienia, a cały blok skalny ze szczątkami waży prawie półtorej tony. To okazałe znalezisko można oglądać w Muzeum Geologicznym w Kielcach. Częściej zdarzają się odkrycia szkieletów morświnów czy delfinów.